– ٶتكەن جىل ەۋرازييا كەڭٸستٸگٸندەگٸ «ٷزدٸك جاس عالىم» نوميناتسيياسى بويىنشا توپ جارىپ, ەلٸمٸزدٸڭ ابىرويىن اسقاقتاتتىڭىز. بايقاۋ قالاي بولدى?
– بۇل بايقاۋدا ٷش اتالىم بويىنشا جاس عالىمداردىڭ ٷزدٸك عىلىمي جۇمىستارى انىقتالدى. اتالىمدار – «ادام ەكولوگيياسى», «قوعام ەكولوگيياسى» جەنە «تابيعات ەكولوگيياسى» دەپ اتالدى. مەنٸڭ توپىراقتى مۇناي مەن مۇناي ٶنٸمدەرٸنەن تازارتۋدى كٶزدەيتٸن جوبام «تابيعات ەكولوگيياسى» بويىنشا ٷزدٸك جۇمىس دەپ تانىلدى. ال «ادام ەكولوگيياسى» اتالىمى بويىنشا قيىر شىعىستان كەلگەن عالىمنىڭ جۇمىسى ٷزدٸك دەپ تانىلسا, «قوعام ەكولوگيياسىندا» ساراتوۆتان بايقاۋعا قاتىسقان جاس بويجەتكەن توپ جاردى. ٷزدٸكتەردٸ انىقتاۋدا عالىمدار جۇمىسپەن تانىسىپ شىعىپ, ٶز باعالارىن بەرە سالمادى. ۇيىمداستىرۋشىلار عىلىمي جۇمىستارعا ارنايى تالاپتار قويدى. ولاردىڭ باستى تالابى عىلىمي جوبا نەگٸزٸندە جازىلعان ماقالالاردىڭ جوعارى يمپاكت-فاكتورلىق كٶرسەتكٸشكە يە بولۋى تيٸس ەدٸ.
– سولاي دەسە دە بولادى. جەرگە تٶگٸلگەن مۇناي مەن مۇناي ٶنٸمدەرٸن تازارتۋعا قاتىستى جوبامەن اينالىسقاندا «Thomson Reuters», «Scopus» عىلىمي مەلٸمەتتەر بازاسىنا بٸرنەشە ماقالالارىم جارييالانىپ, ەلەم بويىنشا عالىمدار ٶز جۇمىستارىن جازاردا مەنٸڭ ماقالاما سٸلتەمە جاساعان بولاتىن. سونىڭ پايداسى وسى بايقاۋدا تيدٸ. قازٸر قازاقستاندا ەلەمدٸك عىلىمي مەلٸمەتتەر قورىنا ەنگەن جالعىز عىلىمي جۋرنال بار. ول مايتالمان عالىم ز.مانسۇروۆ باسقاراتىن جانۋ مەسەلەلەرٸ ينستيتۋتى جانىنان جىلىنا تٶرت رەت اعىلىشىن تٸلٸندە جارىق كٶرەتٸن «ەۋرازييا حيمييا تەحنولوگييالارى» عىلىمي جۋرنالى. اتالعان جۋرنالعا شىققان ماتەريالدى دٷنيەجٷزٸ عالىمدارى ٷنەمٸ باقىلاپ, باسىلىمدا جارىق كٶرگەن ماقالالارعا ۇدايى سٸلتەمە جاساپ وتىرادى. بۇل جۋرنال – عالامدىق عىلىمي مەلٸمەتتەر قورىنا ەنگەن قازاقستانداعى جالعىز جۋرنال. وسى جۋرنالدىڭ ارقاسىندا مەنٸڭ عىلىمي ماقالاما ەلەم عالىمدارىنىڭ نازارى تٷستٸ. بۇدان باسقا قازٸر قازۇۋ جانىنان اعىلشىن تٸلٸندە «حيمييا جەنە بيولوگييا», «ماتەماتيكا جەنە فيزيكا» عىلىمي جۋرنالدارى جارىق كٶرۋدە. بۇل جۋرنالداردىڭ دا بولاشاعى زور. كەلەشەكتە وسى جۋرنالداردىڭ «Scopus» عىلىمي مەلٸمەتتەر قورىنا ەنەتٸن تولىق مٷمكٸندٸگٸ بار.
– وسى عىلىمي جۇمىسىڭىز جايىندا وقىرماندارىمىزعا تەرەڭٸرەك تٷسٸندٸرٸپ بەرسەڭٸز?
– مۇنايدى ٶندٸرٸپ, تاسىمالداعاندا, قورشاعان ورتا بٸراز لاستاناتىنى بەلگٸلٸ. كەي جاعدايدا مۇناي قۇبىرلارى جارىلىپ, قورشاعان ورتاعا وراسان زور كٶلەمدە زاردابى تيٸپ جاتادى. مەنٸڭ عىلىمي جوبام وسى زارداپتاردى جويۋعا باعىتتالعان. قامبا مۇنايلارىن تازالاۋدىڭ بٸرنەشە تەسٸلٸ بار. بٷگٸندە مۇنايمەن لاستانعان جەرلەردٸ تەرمييالىق, مەحانيكالىق ەدٸسپەن تازارتىپ كەلەدٸ. تەرمييالىق ەدٸس بارىسىندا ماماندار لاستانعان جەردەگٸ اۋىر مۇنايدى ٶرتەپ جٸبەرەدٸ. مەحانيكالىق ەدٸس بارىسىندا لاستانعان جەردٸڭ بەتٸن جاڭا توپىراق جامىلعىسىمەن جاۋىپ تاستايدى. ٷشٸنشٸ, فيزيكالىق, حيمييالىق ەدٸس بويىنشا تٷرلٸ سوربەنتتەر مەن حيمييالىق ۇنتاقتاردى سەۋٸپ, جەردٸ مۇنايدان تازارتادى. تٶرتٸنشٸ, بيولوگييالىق ەدٸس. بۇل تەسٸلدٸڭ ٶزٸ – بيورەمەدياتسييا جەنە فيتورەمەدياتسييا دەپ ەكٸگە بٶلٸنگەن. لاستانعان جەرلەردٸ تٷرلٸ باكتەرييالارمەن تازارتۋ بيورەمەدياتسييا تەسٸلٸنە جاتادى. ال فيتورەمەدياتسييا ەدٸسٸ بارىسىندا لاستانعان جەرلەرگە ٶسٸمدٸكتەر وتىرعىزىپ, ايماقتى قالپىنا كەلتٸرۋٸگە بولادى. مەنٸڭ مۇناي مەن مۇناي ٶنٸمدەرٸمەن لاستانعان اۋماقتاردى تازارتۋ جوبام بيورەمەدياتسييا تەسٸلٸنە جاتادى.
– سٸز تاڭداعان تەسٸل كٷردەلٸ جەنە تيٸمدٸ سيياقتى?
– دۇرىس ايتاسىز, بيورەمەدياتسييا تەسٸلٸ ٷلكەن ٸزدەنٸس پەن ىجداھاتتىلىقتى قاجەتسٸنەدٸ. جوباداعى نەگٸزگٸ جۇمىسىمىز بيورەمەدياتسييا تەسٸلٸ بارىسىندا مۇناي مەن مۇناي ٶنٸمدەرٸنٸڭ قالاي ىدىرايتىنىن باقىلايمىز. مۇنايدىڭ قالاي توتىعىپ, قانداي توپتار بٶلەتٸنٸن زەرتتەيمٸز. قازٸر قازاقستاننىڭ باتىسىندا مۇنايمەن لاستانعان جەرلەر ٶتە كٶپ. ٶز باسىم زەرتتەۋ جۇمىسىمدى زەرتحانالىق جاعدايدا جٷرگٸزدٸم. اقتٶبە وبلىسىندا اجار جۇبانوۆا اپايىمىز باستاعان عالىمدار دالادا مۇناي قامبالارىنا سىناق جٷرگٸزدٸ. ولار پسەۆدوموناس تۋىسىنا جاتاتىن باكتەرييالاردى دايىنداپ, مۇنايمەن لاستانعان جەرلەرگە سەۋٸپ, التى اي سايىن باقىلاعان. نەتيجەسٸ كٸسٸ قىزىعارلىق دەڭگەيدە بولدى. مۇنايمەن لاستانعان جەرلەر قىسقا مەرزٸمنٸڭ ٸشٸندە 87-90 پايىزعا دەيٸن تازارعانىنا كٶز جەتكٸزدٸك. مەن توتىعۋ بارىسىن حيمييالىق جەنە ميكروبيولوگييالىق جولدارمەن جەرگە تٶگٸلگەن مۇناي باكتەرييالارمەن ەرەكەتتەسكەندە, ولاردان قانشالىقتى الدەگيد, كەتون, سپيرت بٶلەتٸنٸن انىقتاۋعا كٷش سالدىم. زەرتتەۋ قورىتىندىسىنىڭ سوڭىندا جەرگە تٶگٸلگەن مۇناي كٶمٸرقىشقىل گازى مەن سۋعا اينالىپ كەتەدٸ. بٸزدٸڭ باستى ماقساتىمىز وسى پروتسەسستٸ جەدەلدەتۋ بولدى.
– لاستانعان جەرلەرگە سەبەتٸن باكتەرييالار – تٸرٸ ورگانيزم. جالپى وسى سۋسپەنزييالاردى كەز كەلگەن ۋاقىتتا سەبە بەرۋگە بولا ما?
– سۋسپەنزييالاردى كەزەڭدەرگە بٶلٸپ سەبۋ كەرەك. نەگٸزٸنەن لاستانعان جەرلەرگە باكتەرييالار كٶكتەم مەن كٷزدە سەبٸلەدٸ. قىس كەزٸندە سۋىقتىڭ ەسەرٸنەن باكتەرييالار ٶمٸر سٷرۋٸن باياۋلاتادى. سوندىقتان لاستانعان ايماقتاردى بيورەمەدياتسييا تەسٸلٸمەن تازارتۋعا كٶكتەم قولايلى. باكتەرييالارعا سۋىق قالاي ەسەر ەتسە, جوعارى تەمپەراتۋرا دا سولاي ەسەر ەتەدٸ.
– سٸزدەر دايىنداعان باكتەرييالاردى ٶندٸرٸستٸك دەڭگەيدە بيوپرەپارات رەتٸندە شىعارۋعا بولا ما?
– ەرينە, بولادى. قازٸرگٸ تاڭدا قازاق عالىمدارى دايىنداپ شىعارعان «مۇنايباگ» دەگەن بيوپرەپارات بار. ونى وتاندىق مۇناي ٶندٸرۋشٸ كومپانييالار قانشالىقتى پايدالانىپ جاتقانىن بٸلمەيمٸن. ٶكٸنٸشتٸسٸ, ەلٸمٸزدەگٸ مۇناي كومپانييالارى قازاقستان عالىمدارى دايىنداعان بيوپرەپاراتتارعا سەنٸمسٸزدٸكپەن قارايدى. سوندىقتان ولار شەتەلدٸڭ بيوپرەپاراتتارىن ساتىپ الۋعا ەۋەس. بيوپرەپارات شىعارۋدا اقش كٶش باستاپ كەلەدٸ. ەگەر اقش پەن بٸزدٸڭ بيوپرەپاراتتاردى سالىستىرساق, بٸزدٸكٸ ولاردان كەم تٷسپەيتٸنٸن بايقاۋعا بولادى. كەرەك دەسەڭٸز, بٸزدەر دايىنداعان بيوپرەپارات اقش-تا دايىندالعان ٶنٸمدەرگە قاراعاندا بٸرشاما ارزان. بٸزدٸڭ عالىمدار ٷلكەن بيورەاكتور بولماعاندىقتان, بيوپرەپاراتتارىن ٶندٸرٸستٸك دەڭگەيدە شىعارا الماي وتىر. بيورەاكتور ساتىپ الۋ ٷشٸن قىرۋار قارجى كەرەك. قارجىنىڭ جەتٸمسٸزدٸگٸ, تيٸستٸ مەنەدجمەنتتٸڭ قالىپتاسپاۋى سالدارىنان قازاقستاندىق عالىمداردىڭ ويلاپ تاپقان عىلىمي جەتٸستٸكتەرٸ زەرتحانالىق دەڭگەيدەن اسا الماي وتىرعانى جانعا باتادى. قازاق عالىمدارىنىڭ عىلىمي جۇمىستارىن ٶندٸرٸستٸك دەڭگەيگە دەيٸن جەتكٸزۋ ٷشٸن قارجى مەن ويلاستىرىلعان مەنەدجمەنت قاجەت.
سۇحباتتاسقان نۇرلان جۇماحانوۆ.
