الماتىنىڭ سيمۆولى
الماتى اپورتى بٸر كەزدە ەلٸمٸزدٸڭ ماقتانىشى, ۇلتتىق اسىل زاتىمىز, وڭتٷستٸك استانامىزدىڭ سيمۆولى بولىپ ەدٸ. ەسٸرەسە, وسىدان 25-30 جىل بۇرىن بولعان اپورتتى ايتساڭىزشى, شٸركٸن! كٶلەمٸ توساتاعانداي بولىپ, كەيبٸرەۋٸ 500-600 گرامم تارتاتىن. ال ونىڭ كٶزدٸڭ جاۋىن الاتىن قىزىلدى-جاسىلدى تٷرٸ شە, تٸلدٸ ٷيٸرەتٸن ەرەكشە دەمٸ مەن جان سارايىڭدى اشاتىن تاماشا يٸسٸ شە? بٸر سٶزبەن ايتقاندا, اپورت المالاردىڭ پاتشاسى بولعان. وعان تەڭ كەلەتٸن بۇرىن دا, قازٸردە بٸردە-بٸر دٷنيەجٷزٸلٸك سورتيمەنتتە الما سورتى جوق دەۋگە بولادى.
الماتى اپورتىنىڭ داڭقى بٷكٸل ەلەمگە جايىلعان دەسەك, ارتىق ايتپاعانىمىز بولار. حالىقارالىق كٶرمەلەردە ول ەردايىم التىن مەدالدارمەن ماراپاتتالعان (فرانتسييا, 1900 ج; گەرمانييا, 1907 ج; روسسييا, 1913 ج; انگلييا, 1920 ج; گەرمانييا-گدر, 1961 ج; ۆەنگرييا, 1968ج.). حالىقارالىق التىن مەدالدار بۇداندا كٶبٸرەك بولار ەدٸ, بٸراق سوۆەتتەردٸڭ حح عاسىردىڭ 20 جىلدارى جاساعان «تەمٸر تورى» (جەلەزنىي زاناۆەس) اپورتتىڭ كٶرمەلەرگە قاتىسۋىنىڭ جولىن جاۋىپ تاستادى. ال گدر مەن ۆەنگرييا ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستان كەيٸن سوتسياليستٸك لاگەرگە جاتاتىن. ٶزٸمٸزدٸڭ سوۆەت وداعى كەزٸندە بولاتىن جٷيەلٸ كٶرمەلەردە اپورت ەردايىم التىن مەدالدارعا يە بولاتىن, تەك قانا 1987 جىلى كٷمٸس مەدالمەن عانا ماراپاتتالدى. وسى كەزدەن باستاپ اپورتتىڭ دەگراداتسييا (ازۋ) پروتسەسٸنە ۇشىراعانى بايقالدى.
وسىندايدا ەسكە تٷسەدٸ, بٸزدٸڭ اپورتقا شەت ەلدەردٸڭ قوناقتارى تاڭ قالاتىن. مىسالى, 1973 جىلى الماتىعا اقش-تىڭ بەلگٸلٸ سەناتورى ەدۆارد كەننەدي (اقش پرەزيدەنتٸنٸڭ ٸنٸسٸ) كەلگەندە اپورتتى كٶرٸپ دەمٸن تاتىپ: «جەر جٷزٸن تٷگەل دەرلٸك ارالاپ مىناداي ەدەمٸ دە, دەمدٸ, حوش يٸستٸ المانى ەش جەردە كٶرمەدٸم», – دەپ, جانىنداعىلارعا ايتىپتى: «بٸر جەشٸك المانى مەنٸڭ سامولەتٸمە جەتكٸزٸڭدەر, ٶز ەلٸمٸزگە دە كٶرسەتەيٸك, قانداي المانىڭ بولاتىنىن», – دەگەن.
«كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتٸ ٶزٸنٸڭ بٸر ماقالاسىن بىلاي اتاعان (04.06.1999 ج): «كوگدا-تو الماتينسكيي اپورت بىل كرەملەۆسكيم دەليكاتەسوم», – دەپ. شىنىندا دا, كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ ارنايى رازناريادكاسىمەن جىل سايىن كرەملگە 2 مىڭ توننا اپورت الماسى جٸبەرٸلٸپ وتىرعان شەتەل قوناقتارىنا, ەلٸمٸزدٸڭ جوعارعى مەرتەبەلٸ ازاماتتارىنا ارنالعان (دليا پراۆيتەلستۆەننىح پريەموۆ). ٶتكەن عاسىردىڭ 50-70 جىلدارى, تٸپتٸ 80 جىلداردىڭ ورتاسىنا دەيٸن, سوۆەت وداعىنىڭ ازاماتتارى الماتىعا كەلسە, ٷيلەرٸنە قايتقاندا پرەزەنت رەتٸندە تەك قانا اپورت الماسىن الاتىن. قانشاما اپورت پوسىلكامەن سوۆەت وداعىنىڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنە جٸبەرٸلەتٸن.
بٸراق, ٶكٸنٸشكە وراي, سوڭعى جىلدارى اپورتتىڭ ازۋ پروتسەسٸ ورىن الدى; الماسى ۋاقتالىپ, تٷرٸ سولعىن تارتىپ, ەڭ باستىسى بۇرىنعى كەرەمەت دەمٸمەن, عاجاپ يٸسٸنەن تٷگەلدەي دەرلٸك ايىرىلعان.
تەجدٸ سورتىمىزدىڭ تاعدىرى جٶنٸندە مەسەلە ەرتەدەن كٶتەرٸلٸپ كەلەدٸ. ٶتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارى ونى سول كەزدەرٸ رەسپۋبليكامىزدىڭ باسشىسى ۇمىتىلماس مارقۇم د.ا. قوناەۆ اعامىز كٶتەرٸپ ەدٸ. «الماتى اپورتىنىڭ داڭقىن جاڭعىرتايىق» دەگەن ونىڭ قاناتتى سٶزٸ بٷگٸنگٸ كٷندە دە ماڭىزدىلىعىن جوعالتقان جوق. پرەزيدەنتٸمٸز ن.ە.نازارباەۆ اپورت تاعدىرىنا ەردايىم نازار اۋدارادى. ٶزٸنٸڭ كەيبٸر كٸتاپتارىندا («بەز پراۆىح ي لەۆىح», 1991 ج., 19 بەت «كازاحستانسكيي پۋت», 2006 ج., 343 بەت) اپورت تۋرالى ەلجٸرەپ تۇرىپ جازبادى ما?
2011 جىلدىڭ 12 مامىرىندا الماتىدا ەلباسى قالانىڭ جەنە وبلىستىڭ اكتيۆٸمەن القالى جيىن ٶتكٸزدٸ. وندا شاhاردىڭ كەلەشەگٸ مەن بولاشاعى تۋرالى ەڭگٸمە قوزعادى. وڭتٷستٸك استانامىزدىڭ دامۋىنىڭ كٶپتەگەن ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸمەن قاتار, ول الماتى اپورتىن جاڭعىرتۋ پروبلەماسىندا قايتادان العا قويدى. وبلىس پەن قالا ەكٸمدەرٸنە اپورت جٶنٸنەن تاپسىرما بەرٸلدٸ.
ەلباسىنىڭ تاپسىرىسىنان كەيٸن الماتى وبلىسىندا جىل سايىن 150-200 گەكتارداي اپورت باعى سالىندى. بٸراق پرەزيدەنتٸمٸز «الماتى اپورتىنىڭ بۇرىنعى داڭقىن جاڭعىرتايىق» دەپ ۇران تاستاعاندا, ول تەك قانا سورتتىڭ باعىنىڭ كٶلەمٸن عانا كٶبەيتۋ ەمەس, ەڭ باستىسى, اپورت الماسىنىڭ كٶلەمٸن, كٶز تارتاتىن تٷرٸن, ەسٸرەسە ونىڭ كەرەمەت دەمٸ مەن عاجاپ يٸسٸن ورنىنا كەلتٸرۋ كەرەك دەدٸ. بۇل مەسەلەنٸ عىلىمسىز شەشۋگە بولمايدى.
وسى جولدىڭ اۆتورى الماتى اپورتىن جاڭعىرتۋ مەسەلەسٸمەن 20 جىلداي ٶمٸرٸن سارپ ەتتٸ. ەر مەسەلەنٸڭ شەشٸمٸندە ٶز ناسيحاتى بولۋى كەرەك. ەگەر دە سول تاقىرىپ ناسيحاتتاۋ ارقىلى قالىڭ بۇقارانىڭ كٶڭٸلٸنەن شىقسا, كٶتەرگەن مەسەلە تٷبٸندە ٶز شەشٸمٸن تابادى.
اپورت مەسەلەسٸنە ارناپ, ونى ناسيحاتتاۋ جولىندا 120-دان استام ماقالامەن وچەركتەر, سۇحباتتار قازاق جەنە ورىس تٸلٸندە جارييالاندى. سونىڭ ٸشٸندە بەتكە تۇتار جۋرنالدارىمىزدا: «جۇلدىز», «پروستور», «پاراسات», «نيۆا», «بەيتەرەك», «مەدەنيەت», «Adam Readers», «تاڭشولپان», تاعى دا 6-7 قوعام جۋرنالدارى, تٸپتٸ ونىڭ ٸشٸندە, «قازاقستان ەيەلدەرٸ» جۋرنالى بار. بٸرنەشە عىلىمي جۋرنالدار دا, ونىڭ ٸشٸندە ەكٸ رەسەي, بٸر بەلارۋس جۋرنالىندا, حالىقارالىق «بيوتەحنولوگييا» جۋرنالىندا ەكٸ ماقالامىز شىقتى. وننان استام ماقالالار رەسەي گازەتتەرٸندە: «يزۆەستييا», «كومسومولسكايا پراۆدا», «ارگۋمەنتى ي فاكتى», «موسكوۆسكيي كومسومولەتس», «نوۆايا گازەتا», ٷكٸمەت گازەتتەرٸندە «ەگەمەن قازاقستان», «كازپراۆدا», «ليدەر», كٶپتەگەن ساياسي-قوعام گازەتتەرٸندە, تٸپتٸ كەرٸس, نەمٸس, ۋكراين, ۇيعىر ۇلتتىق گازەتتەرٸندە جارييالاندى.
سونىمەن قاتار, ونعا جاقىن راديو حابارلار, ونىڭ ٸشٸندە, «ازاتتىق», «بي- بي-سي». بارلىق دەرلٸك تەلەديدار ارنالارىندا 50-دەن استام سۇحبات بەرٸلدٸ, تەك «حابار» ارناسىندا ونىڭ سانى 10-نان اسادى.
قورىتا ايتقاندا, اپورت تۋرالى ماقالامىزبەن سۇحباتتارىمىز 60-تان استام گازەت باسپالارىندا, 30-عا تامان جۋرنال باسپالارىندا جارىق كٶردٸ. اپورتقا بايلانىستى ماتەريالدارمەن 10-نان استام ايماقتىق جەنە حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسييالاردا بايانداما جاسالدى. ونىڭ ماتەريالدارى جارىق كٶردٸ. ەڭ سوڭعى كونفەرەنتسييا 2016 جىلى سانك-پەتەربۋرگتا بولدى. تٸپتٸ, اپورت مەسەلەسٸ 3 ەستەلٸك كٸتاپتارعا كٸردٸ.
وسىنىڭ بارلىعىن ايتىپ وتىرعاندا ماقتانشىلىق رەتٸندە ەمەس, اپورت مەسەلەسٸنٸڭ سوندايلىق ٶزەكتٸ ەكەنٸن كٶرسەتكٸمٸز كەلگەنٸ. شىنىندا دا, اپورتتىڭ تاعدىرى كٶپتەگەن ەلٸمٸزدٸڭ ازاماتتارىن قوبالجىتادى ەكەن. جۇرتتىڭ كٶپشٸلٸگٸ اپورت الماسىن جەر جانناتى جەتٸسۋ تابيعاتىنىڭ بٸزگە بەرگەن قايتالانباس بايلىعى, اللانىڭ سىيى, ەلٸمٸزدٸڭ, بٷكٸل قازاقستان حالقىنىڭ ماقتانىشى, بٸزدٸڭ التىن زاتىمىز, مەدەني مۇرامىز, الماتىنىڭ سيمۆولى دەپ سانايدى. سوندىقتان دا بولار, كٶپتەگەن گازەتتەر, جۋرنالدار, تەلەديدار ارنالارى بٸزگە ٶزدەرٸ شىعىپ جٷردٸ, تٸپتٸ «ازاتتىق», «بي-بي-سي» راديولارىنىڭ كوررەسپوندەنتتەرٸ ٶزدەرٸ بٸزگە جول تاپتى. اعىلشىن عالىمدارى ۇيىمداستىرعان حالىقارالىق سەمينارعا «قىزىل كٸتاپقا كٸرگەن ٶسٸمدٸكتەر» تاقىرىبىنا ارنالعان بٸزدٸڭ اپورتتى جاڭعىرتۋ مەسەلەسٸنەن عىلىمي بايانداما جاساڭىز دەپ ارنايى شاقىرۋ جٸبەردٸ. اپورتقا بايلانىستى وسىنداي جاعدايلار بولىپ جاتتى.
سوندا وسىنشاما ماقالالاردا, سۇحباتتاردا, باياندامالاردا, «بٸر مەسەلەگە قاتىستى سونشا نە ايتۋعا, نە جازۋعا بولادى ەكەن?» دەگەن ساۋال تۋۋى مٷمكٸن. ەرينە, ەر مەسەلەنٸڭ بٸرنەشە سالاسى, قىرى بولادى, ەر سالاسىنىڭ ٶزٸن ەرتٷرلٸ راكۋرسپەن بەينەلەسە, قايتالانباي-اق جازۋعا مٷمكٸنشٸلٸك بار. تٸپتٸ, سەل-پەل قايتالاعاننىڭ ٶزٸندە ەر گازەتتٸڭ, جۋرنالدىڭ, اۋديتورييانىڭ, تەلەكانالداردىڭ ٶزٸنٸڭ وقىرماندارى, كٶرەرمەندەرٸ, تىڭداۋشىلارى بار ەمەس پە?
اپورت – حالىق تاريحى, ونىڭ كەسٸبٸ مەن تاعدىرى, جەتٸسۋ ەلٸ, ونىڭ كٶرنەكتٸ ازاماتتارى مەن عاجايىپ تابيعاتى جايىنداعى كەڭ ەڭگٸمەنٸڭ تيەگٸ مەن ٶزەگٸ بولىپ ەدٸ. اپورت حالىقتار دوستىعى مەن بٸرلٸگٸنٸڭ سيمۆولى رەتٸندە دە كٶرسەتٸلگەن. ەرينە, ول ەڭبەكتەردە اپورتتىڭ شىعۋ تەگٸ جٶنٸندە دە ەڭگٸمە ايتىلعان. وندا اۆتور عىلىمي تالداۋ جاساپ جەنە تابىلعان دەرەكتەرگە سٷيەنٸپ, اپورتتىڭ تٷپكٸ شىققان جەرٸ جەتٸسۋ دەگەن پٸكٸرگە توقتالادى جەنە جەتٸسۋ جەرٸ ەجەلدەن كٶنە باۋ-باق ەلٸ دەگەن ويدى تيياناقتايدى.
«مەدەني المالاردىڭ شىققان ورتالىعى جەتٸسۋ جەرٸ بولۋى مٷمكٸن» دەگەن گيپوتەزانى اعىلشىن عالىمدارى مولەكۋليارلى-گەنەتيكالىق دەڭگەيدە دەلەلدەدٸ. ولاردىڭ عىلىمي جاڭالىعى بٸزدٸڭ وتانىمىزدىڭ, جەرٸمٸزدٸڭ, حالقىمىزدىڭ, ۇلتىمىزدىڭ مەرتەبەسٸن كٶتەردٸ. سوندىقتان دا ەلباسىمىز ن.ە. نازارباەۆ رەسمي ساپارمەن بەلگييا جەنە فرانتسييا ەلدەرٸنە بارعاندا ٶزٸنٸڭ سٶيلەگەن بٸر سٶزٸندە ٷلكەن قاناعاتپەن, عانيبەتپەن, تٸپتٸ ماقتانىشپەن ايتتى ەمەس پە: «مەدەني المانىڭ شىققان ورتالىعى بٸزدٸڭ جەر – قازاقستان, ال بٸزدٸڭ جەرگٸلٸكتٸ جابايى المامىز بٷكٸل پلانەتاداعى مەدەني الما سورتتارىنىڭ اتا-باباسى» دەپ. ٶزٸنٸڭ قامقورلىق جاساپ جٷرگەن اپورت الماسى دا سول كەزدە كٶكەيٸندە بولعان شىعار. ال ەندٸ مەدەني الما شىققان جەردە بولاشاق اپورتتىڭ تٷزٸلۋٸ عاجاپ ەمەس قوي.
وسىنداي, جوعارعى ايتىلعىن پۋبليكاتسييالار مەن ناسيحاتتىڭ نەتيجەسٸندە 2009-2011 جىلى اپورت مەسەلەسٸن زەرتتەۋگە بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ ٶسٸمدٸك قورعاۋ ينستيتۋتىنا گرانت بەردٸ. زەرتتەۋدٸ ساپالى جەنە تەرەڭدەتٸپ جٷرگٸزۋ ٷشٸن بٸز سۋپودريادچيك رەتٸندە بيولوگييا جەنە بيوتەحنولوگييا ينستيتۋتىن الدىق. 2012-2014 جىلدارى اۋىلشارۋاشىلىق مينيسترلٸگٸ اپورتقا ارنايى قارجى بٶلدٸ. جوعارعى ايتىلعان ماقساتپەن بٸز زەرتتەۋ جۇمىسىنا جەمٸسشٸلٸك جەنە جٷزٸمشٸلٸك ينستيتۋتىن تارتتىق.
سٶيتٸپ, وسىنداي زەرتتەۋ نەتيجەسٸندە بٸز 2015 جىلدىڭ كٶكتەمٸندە بٸرٸنشٸ رەت 5 گەكتار اپورتتىڭ تەجٸريبە باعىن سالدىق. قازٸرگٸ زەرتتەۋلەر باقتىڭ جاعدايىندا جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر. اللا جازسا, 2017 جىلى تاعى دا 10 گەكتارعا اپورت باعىنا كٶشەتٸمٸز بولادى. سونىمەن, 15 گەكتار قەلەمشە الاتىن انالىق باعىمىز بولسا, ول بٷكٸل الماتى وبلىسىن قامتاماسىز ەتەدٸ. الماتى اپورتىن جاڭعىرتۋ جولىندا بٸزگە كەرەگٸ وسى, باسقالارى ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنا تٸرەلەدٸ.
ماعجان يسا, بيولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
