«الماتى» تەلەارناسى بٷكٸل ەلٸمٸز ٷشٸن اۋىر سىناق بولعان ٷلكەن قاسٸرەت تۋرالى جۋرناليستٸك زەرتتەۋ جانرىنداعى 5 بٶلٸمدٸ دەرەكتٸ فيلمنٸڭ بەسٸنشٸ بٶلٸمٸن ۇسىنعانىن حابارلايدى Almaty.tv تٸلشٸسٸ. فيلمدە ەكسكليۋزيۆتٸ سۇحبات پەن بۇعان دەيٸن بەيمەلٸم فاكتٸلەر ۇسىنىلدى. سونىمەن قاتار, اۆتورلار قاندى بٷلٸك پەن سۇمدىق الاپاتقا اينالعان نارازىلىقتىڭ تولىق حرونولوگيياسىن قالپىنا كەلتٸرۋگە تىرىسقان.
فيلمنٸڭ اۆتورلارىنىڭ ايتۋىنشا, قايعىلى قاڭتار بٷكٸل قازاقستان حالقى ٷشٸن ٷلكەن قاتەر, اۋىر سىناق بولدى. نە جاعداي, نەگە ولاي بولدى دەگەن سۇراقتارعا ەركٸم ٶزٸنشە جاۋاپ ٸزدەپ, تٷرلٸ دەلەل كەلتٸرەدٸ. الايدا انىعى ول – بەيبٸت شەرۋگە شىققانداردى ٶزگە بٸر كٷشتەر پايدالانىپ, ارام پيعىلىن جٷزەگە اسىرعىسى كەلدٸ. مۇنى سول وقيعانىڭ قايناعان ورتاسىندا بولعاندار دا راستايدى.
«بٸرەۋدٸڭ ارتىنان ەرٸپ, قىرعىن تٶبەلەس شىعارۋ قاجەت ەمەس. سوندىقتان مەسەلەنٸڭ بەرٸن سابىرمەن شەشۋ كەرەك. ٸستەگەن ٸسٸمە قاتتى ٶكٸنەمٸن. قازاقستانداي ٷلكەن ەلٸمٸز بار, قانشاما باۋىرلارىمىز بار, سول كٸسٸلەرگە ايتارىم, وسىنداي اراڭداتۋشىلىقتارعا مەن سيياقتى ەرٸپ كەتپەسە ەكەن», - دەيدٸ كٷدٸكتٸ.
ۇيىمداستىرۋشىلار مەن ٷيلەستٸرۋشٸلەردٸڭ بيلٸكتٸ كٷشپەن باسىپ الۋعا تالپىنعانىن, ولاردىڭ جوسپارلى تٷردە ٸسكە اسقان قيمىلى دەلەلدەپ وتىر. جاپپاي تەرتٸپسٸزدٸكتٸڭ العاشقى كٷندەرٸ مەن ەرٸ قاراي جالعاسقان بٷلٸك كەزٸندە قارۋلى توپتار ەلٸمٸزدٸڭ التى ايماعىندا ەرٸ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار الماتى مەن شىمكەنت قالالارىندا 1,5 مىڭنان اسا نىساندى قيراتىپ, ٶرتەدٸ. ەڭ الدىمەن ولار وننان اسا مەملەكەتتٸك مەكەمەلەردٸ, ەكٸمشٸلٸك, ورتا جەنە شاعىن بيزنەس نىساندارىن توناپ, پوليتسييا عيماراتتارى مەن بٸرنەشە جٷزدەن اساتىن كٶلٸكتٸ ٶرتەپ جٸبەرگەن. كەيٸننەن الماتى ەكٸمدٸگٸ مەن رەزيدەنتسيياعا شابۋىل جاساپ, باسىپ الماق بولدى. سونىمەن قاتار, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ بارلىق دەرەگٸ, ياعني, قىلمىستىق جازبالار, مۇراعاتتىق قىلمىستىق ٸستەر مەن ٸزدەۋدە جٷرگەن ادامدار تۋرالى دەرەكتەر ساقتالىنعان قۇقىقتىق ستاتيستيكا جەنە ارنايى ەسەپكە الۋ جٶنٸندەگٸ كوميتەت عيماراتىنا باسىپ كٸرۋگە ەرەكەتتەنگەن. ودان كەيٸن, ناعىز قارۋ-جاراق قويماسى بار پوليتسييا دەپارتامەنتٸ مەن بٶلٸمشەلەرگە شابۋىلدى ۇيىمداستىردى.
ودان كەيٸن ولار ٸشكٸ جەنە سىرتقى قاتىناۋعا بٶگەت جاساۋ ماقساتىندا حالىقارالىق ەۋەجايدى باسىپ الدى. دەل سول كەزدە ٶزگە توپ باق عيماراتتارىنىڭ كەڭسەلەرٸنٸڭ استاڭ-كەستەڭٸن شىعارىپ, كٶكتەبە تەلەمۇناراسىن قولعا تٷسٸرگٸسٸ كەلدٸ. ەگەر ولاردىڭ ويى ٸسكە اسقان جاعدايدا, بۇل ٷلكەن اقپاراتتىق كوللاپسقا الىپ كەلەر ەدٸ. ەڭ سوراقىسى قارۋلانىپ العان بٷلٸكشٸلەر كٷشتٸك قۇرىلىم ٶكٸلدەرٸ مەن بەيبٸت تۇرعىندارعا وق اتتى.
يزرايلدٸك ساياسي ستراتەگ دەۆيد ەيدەلماننىڭ ايتۋىنشا, جاعدايدى, جاساندى تٷردە بەيبەرەكەت جاساپ, بەرٸن ٶز ۋىسىندا ۇستاعىسى كەلگەندەر پايدالانۋعا تىرىسقان.
«ولاردىڭ ويى ٸسكە اسپادى. بۇل قازاقستان بيلٸگٸنٸڭ, ەسٸرەسە, پرەزيدەنتتٸڭ, سونىمەن قاتار, قازاق حالقىنىڭ جاعدايدى تۇراقسىزداندىرعىسى كەلگەندەرگە ەرمەي, سابىرلىق تانىتۋىنىڭ ارقاسى», – دەدٸ تانىمال ساياساتتانۋشى.
قاڭتار وقيعاسى كەزٸندە مىڭداعان ادام زارداپ شەكتٸ. ونىڭ ٸشٸندە بەيبٸت تۇرعىنداردا بار. ونىڭ بٸرٸ – الماتىلىق باقىت ٸستەباەۆ سول كٷنٸ سوققى استىندا قالعان ەسكەري جاۋىنگەردٸ قورعاماق بولىپتى. ەرٸ, جارالانعان جٸگٸتكە كٶمەك كٶرسەتۋ بارىسىندا ونىڭ ٶزٸنە وق تيٸپ, ەسٸنەن تانىپ قالادى. سول كٷنٸ اۋرۋحاناعا تٷسٸپ, اياعىنا وتا جاسالعان. ونىڭ ويىنشا, قاڭتارداعى سۇمدىقتى ۇمىتۋ مٷمكٸن ەمەس جەنە بەيبٸت ٶمٸرگە جەتەر ەشتەڭە جوق.
«مۇنداي جاعداي ەلٸمٸزدە قايتا بولماسىن, تىنىشتىق بولسىن. ەر نەرسەدەن ادام ساباق الادى عوي, بۇل – بٸزدٸڭ ەلگە, حالىققا, ٷلكەن ساباق بولدى», – دەدٸ باقىت ٸستەباەۆ.
قارۋلى توپتار ەپپەن جەنە ايقىن جوسپار بويىنشا ەرەكەت ەتكەنٸ انىق. ولار, بٸرٸنشٸدەن, ەلەۋمەتتٸك نارازىلىق ارقىلى جاعدايدى شيەلەنٸستٸرٸپ, بەيبٸت شەرۋگە شىققانداردى كٷشتٸك قۇرىلىمداردى تاياق استىنا الىپ, ۇرلىق-قارلىق جاساۋعا, جانعىش زاتتاردى دايىنداۋعا مەجبٷر ەتتٸ. ارانداتۋشىلارعا, قىزىل كٷرتە كيگەن ٷيلەستٸرۋشٸلەرگە, سونداي-اق, تاماق جەتكٸزەتٸن كومپانييالاردىڭ كۋرەرٸنٸڭ كيٸمٸمەن جٷرگەن «بايلانىسشىلار» كٶمەك كٶرسەتكەن. ونىڭ بەرٸ بەينەكٶرٸنٸستەردەن بايقالادى. ەكٸنشٸدەن, ستراتەگييالىق نىسانداردى باسىپ الىپ, جويىپ جٸبەرۋ ماقساتىندا شابۋىل جاسالدى. ٷشٸنشٸدەن, قالالاردى باقىلاۋىنا العاننان كەيٸن, تەلەارنالار ارقىلى ەل باسشىلىعىنا مەلٸمدەمە جاساپ, بيلٸكتٸ بەرۋٸن تالاپ ەتۋ بولدى.بٸراق, ولاردىڭ ويى ٸسكە اسقان جوق.
«بۇل ارادا ەرينە, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باتىلدىعىن مويىنداۋ كەرەك. بيلٸكتٸڭ قۇلامايتىنى تۋرالى مەلٸمدەمە جاساۋى تٷبەگەيلٸ مەنٸ بار, بەتبۇرىستى سەت بولدى», - دەيدٸ ساياساتتانۋشى تالعات قاليەۆ
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قاستاندىق جاساۋشىلار مەن راديكالدار مەملەكەتكە قول سۇعۋعا ۇمتىلىپ, بەيبٸت شەرۋدٸ ەلدەگٸ تۇراقتىلىقتى بۇزۋ ماقساتىندا پايدالاندى. تٶنگەن قاتەرگە قاراماستان, قازاقستان ەل بٸرلٸگٸنٸڭ ارقاسىندا مەملەكەتتٸگٸ مەن تەۋەلسٸزدٸگٸن ساقتاپ قالدى.
فيلم اۆتورلارىنىڭ ايتۋىنشا, قاسىم-جومارت توقاەۆ پرەزيدەنت بولىپ سايلانعان العاشقى كٷننەن باستاپ دەموكراتييالىق رەفورما جولىن ۇستاندى. مەملەكەت باسشىسى بٸرقاتار ماڭىزدى زاڭعا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزگەن بٸرنەشە رەفورما ۇسىندى. ەلدٸڭ ساياسي جەنە ەكونوميكالىق ٶمٸرٸندەگٸ ٶزگەرٸستەر 1 جىلدا ٸسكە اسپايتىنى انىق. بٸراق سول كەزدە پرەزيدەنت بۇل مەسەلەنٸ كەيٸنگە شەگەرۋگە بولمايدى دەگەن ەدٸ. مەملەكەت باسشىسى بٸرقاتار باستامانى ۇسىندى. ول - بيلٸك پەن قوعام اراسىنداعى تۇراقتى ديالوگقا باعىتتالعان «ەرتٷرلٸ پٸكٸر – بٸرتۇتاس ۇلت» فورمۋلاسى مەن «ەستيتٸن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسى ەدٸ. «قاڭتار وقيعاسىن» قوعامدىق-ساياسي قۇرىلىمدى قايتا قالپىنا كەلتٸرۋ كەزەڭٸنٸڭ جاڭا باستاماسىنداي دەسەك ارتىق ايتقاندىق بولماس. ەرٸ ول پرەزيدەنت جارييالاعان جاڭا رەفورمالاردىڭ جٷزەگە اسۋىن جەدەلدەتۋگە ارنالعان قوزعالتقىش كٷش ٸسپەتتٸ بولدى.
بەلگييالىق ساراپشى البەرتو تيۋركسترانىڭ ايتۋىنشا, قازاقستانداعى ساياسي جٷيە رەفورما جاساۋدى قاجەت ەتتٸ, ال بيلٸك ونى جٷزەگە اسىردى.
«كونستيتۋتسييالىق رەفەرەندۋم, الدا ٶتەتٸن سايلاۋ – بەرٸ جاڭا رەفورمالاردىڭ نەتيجەسٸ. مەن سەنٸممەن قارايمىن, ٶيتكەنٸ قاڭتار وقيعاسى دۇرىس شەشٸلدٸ. تۇراقتىلىق تا دەموكراتييا سيياقتى ماڭىزدى نەرسە. تۇراقتىلىق – گەوساياسي جاعىنان تۇراقسىز عاسىردا كٶپۆەكتورلى ەل رەتٸندەگٸ ۇستانىمدارىڭىزدى ساقتاۋ ٷشٸن قاجەت. وسى جاعىنان سٸزدەر 30 جىلدا تابىسقا جەتتٸڭٸزدەر , بۇل ٶركەندەۋگە جول اشادى. ەگەر تۇراقتىلىق بولماسا, شەت ەلدٸك ينۆەستيتسييادا كٸرمەيدٸ», دەدٸ ول.
تانىمال اقىن اقبەرەن ەلگەزەكتٸڭ ويىنشا, بٸزدٸڭ ٶمٸرٸمٸزدٸ ەكٸگە قاق بٶلگەن قايعىلى قاڭتار, بولعان جاعدايدى قايتادان وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزۋ قاجەت ەكەنٸن كٶرسەتتٸ.
«بەيبٸت ٶمٸردٸڭ جەڭٸسٸ كٶپ بولادى, تۇراقتى ٶمٸردٸڭ جەمٸسٸ كٶپ بولادى». قاڭتاردان كەيٸن بەرٸمٸزدٸڭ, جالپى قوعامنىڭ ساناسى مٷلدەم باسقا, بٸزدٸڭ كٶزقاراسىمىز ٶزگەردٸ, دٷنيەسەنۋٸمٸز ٶزگەردٸ, كٶپ نەرسەلەرگە باسقاشا قارايتىن بولدىق. سوندىقتان ەندٸ مەملەكەت ٶزٸنٸڭ زاڭدى ينستيتۋتسيونالدىق قىزمەتٸن اتقارۋى كەرەك. ەدٸلەتتٸ زاڭدى قابىلداۋ جەنە ونى ەدٸلەتتٸ تٷردە قاداعالاۋ», دەدٸ اقبەرگەن ەلگەزەك
بٷگٸندە پرەزيدەنت ٶزٸنە بەرٸلگەن ٶكٸلەتتٸك پەن ارتىقشىلىقتاردان باس تارتىپ, بٷكٸل ەل تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەموكراتييالىق رەفورمالاردى ٸسكە اسىرۋدا. مەملەكەت باسشىسى بۇدان بىلاي ەلدٸ ەندٸ, حالىقپەن 7 جىلعا كەلٸسٸم-شارتقا وتىراتىن, جالدامالى مەنەدجەر باسقاراتىن بولادى دەدٸ.
فيلم اۆتورلارىنىڭ ايتۋىنشا, قاڭتار وقيعاسى كەزٸندە بەيبٸت شەرۋدٸ بٷلٸككە, ۇرلىق-قارلىق پەن قىلمىسقا ۇلاستىرىپ, بيلٸكتٸ باسىپ الۋعا ەرەكەتتەنگەندەردٸڭ جوسپارى ٸسكە اسپادى. بۇل كەزەكتەن تىس ٶتكەن سايلاۋدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تٶڭٸرەگٸنە ۇيىسقان ۇلتىمىزدىڭ دانالىعى مەن پاتريوتتىق سەزٸمٸنٸڭ ارقاسى. 20 قاراشادا سايلاۋشىلار تٸزٸمٸنە ەنگەن قازاقستاندىقتاردىڭ 80 پايىزدان استامى «ەدٸلەتتٸ قازاقستان» جەنە مەملەكەت باسشىسى ايتقان رەفورمالار ٷشٸن داۋىس بەرٸپ, قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كانديداتۋراسىن قولدادى.
«قايعىلى قاڭتار» كەزٸندە پرەزيدەنت – مەملەكەتتٸ قورعاپ, تەرتٸپتٸ قالىپقا كەلتٸرۋ ٷشٸن بار كٷشٸن سالدى. مەملەتتٸگٸمٸزدٸ ساقتاپ قالدى. دەمەك, تاتۋلىق, تۇراقتىلىق پەن بٸرتۇتاستىق – قوعامنىڭ, جالپى مەملەكەتتٸڭ دامۋىنىڭ كەپٸلٸ. سوندىقتان قاڭتار وقيعاسىنىڭ قايتالانۋىنا جول بەرمەۋ – بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ باستى مٸندەتٸ.
«الماتى» تەلەارناسىنىڭ رەسمي YouTube ارناسىنان «قايعىلى قاڭتار» جۋرناليستٸك زەرتتەۋ جانرىنداعى اۆتورلىق فيلمنٸڭ بارلىق بٶلٸمٸن كٶرٸڭٸز.
