ەكونوميكالىق دامۋ, ينۆەستيتسييالىق تارتىمدىلىق, سونىمەن قاتار وتاندىق عىلىم, بٸلٸم مەن مەدەنيەت سالالارىنىڭ دامۋى. وسى جەنە باسقا دا كٶپتەگەن مەسەلەلەردٸ عالىمدار, مەدەنيەت قىزمەتكەرلەرٸ, كەسٸپكەرلەر مەن جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ٶكٸلدەرٸ تالقىلادى. اتاپ ايتقاندا, ولار الماتىلىقتاردىڭ تاماشا جەتٸستٸكتەرٸ تۋرالى ايتتى. كەزدەسۋ قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ 30 جىلدىعىنا ارنالعان.
سپيكەر تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ سىندارلى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا الماتىنىڭ ٶسۋ مەن دامۋدىڭ وڭ ديناميكاسىن كٶرسەتٸپ كەلە جاتقانىن اتاپ ٶتتٸ. نۇرسۇلتان نازارباەۆ «تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ التىن بەسٸگٸ» دەپ جارييالاعان الماتىنىڭ بٷگٸنٸ مەن بولاشاعى – ەلباسى مەن ەل پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆتىڭ تۇراقتى قامقورلىعى مەن ەرەكشە نازارىنىڭ نەتيجەسٸ.
– تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا الماتى ەكونوميكاسى بٸرنەشە ەسە ٶستٸ (الماتىنىڭ جٶٶ: 1991 – 5,5 ملرد تەڭگە, 2020 ج. – 13546,9 ملرد تەڭگە), - دەدٸ ٸليياس ٶسەروۆ. - الماتى ەلدەگٸ جٸٶ بويىنشا كٶشباسشى, سونىمەن قاتار مەملەكەتتٸك بيۋدجەتتٸڭ ەڭ ٸرٸ دونورى. قالا ەكونوميكاسىنىڭ جىلدام ٶسۋٸ قالالىقتاردىڭ ٶمٸر سٷرۋ ساپاسىنا وڭ ەسەر ەتتٸ.
تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى ٶمٸر سٷرۋ ۇزاقتىعى 75,4 جاسقا دەيٸن ٶستٸ. مەملەكەتتٸڭ جۇمىسپەن قامتۋ شارالارىن قولداۋداعى بەلسەندٸ رٶلٸ جۇمىسسىزدىق دەڭگەيٸن تٶمەندەتۋگە كٶمەكتەستٸ. الماتىدا ٶمٸر سٷرۋ جاعدايىنىڭ جاقسارۋى بالا تۋۋ مەن حالىقتىڭ سىرتتان كٶپ كەلۋٸنە ەسەر ەتتٸ. قالانىڭ كٶلٸكتٸك قولجەتٸمدٸلٸگٸنە ەرەكشە نازار اۋدارىلادى - 2000 جىلدان بەرٸ الماتىدا 40-قا جۋىق نەگٸزگٸ ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار بوي كٶتەردٸ: مەترو, جول ايىرىقتارى, تۋننەلدەر, ەستاكادالار.
الماتىلىقتاردى ەلەۋمەتتٸك ينفراقۇرىلىم الاڭداتادى. باستى مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ – بٸلٸم بەرۋ قۇرالدارىمەن قامتاماسىز ەتۋ. 1991 جىلدان باستاپ مەكتەپكە دەيٸنگٸ بٸلٸم بەرۋ مەكەمەلەرٸنٸڭ سانى 2,2 ەسە 380-دەن 825-كە, مەكتەپتەر 1,6 ەسە 187-دەن 300-گە, اۋرۋحانالار 1,6 ەسە 58-دەن 92-گە دەيٸن ٶستٸ.
سونىمەن قاتار, الماتىلىقتار مەدەني استانا مەرتەبەسٸن ماقتان تۇتاتىنىن العا تارتتى ەكٸمنٸڭ ورىنباسارى. قالا اۋماعىندا 114 جەرگٸلٸكتٸ جەنە 33 رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار تاريح پەن سەۋلەت ەسكەرتكٸشتەرٸ بار.
الماتى قالاسى قوعامدىق كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى راحمان الشانوۆتىڭ ايتۋىنشا, مەگاپوليس رەسپۋبليكاداعى شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸ دامىتۋدىڭ ناعىز ورتالىعىنا اينالدى.
– ەگەر باسقا ٶڭٸرلەردٸ شيكٸزات العا جىلجىتسا, ال ەبٸزدٸڭ التىن – شوب, – دەدٸ راحمان الشانوۆ. – بٸز بٸلٸم مەن عىلىمدى دامىتتىق, سوندىقتان قالا تۇرعىندارىنىڭ شىعارماشىلىق ەلەۋەتٸ ماڭىزدى, ولار جاڭا تەسٸلدەردٸ ٸزدەيدٸ, وقيدى, ەنگٸزەدٸ. ەستەرٸڭٸزگە سالا كەتەيٸن, تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا مەگاپوليس رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتٸڭ دونورى بولدى. ال, بۇل بٸرٸنشٸ كەزەكتە ونىڭ تۇرعىندارىنىڭ ەلەۋەتٸ تۋرالى ايتادى. ۋاقىتتىڭ قيىندىقتارىنا قاراماستان, مەگاپوليس قارقىندى دامۋ ٷستٸندە. مەسەلەن «شەتسٸز قالا» قاعيداتى بويىنشا. قالا ەكٸمدٸگٸ بٷگٸندە ايتارلىقتاي كٷش سالۋدا, سونىڭ ارقاسىندا مەگاپوليستٸڭ جاھاندىق مەسەلەلەرٸ شەشٸلۋدە.
– تەۋەلسٸزدٸك العان كەزدە قازاقستاندا 61 جوعارى وقۋ ورنى جۇمىس ٸستەدٸ, – دەپ ەسكە الادى تٸلەكتەس ەسپولوۆ. – بٷگٸندە ولاردىڭ سانى 125. ونىڭ ٸشٸندە الماتىدا 39-31%. وسىلايشا, بٷگٸنگٸ تاڭدا بٸزدٸڭ مەگاپوليستە ەربٸر تٶرتٸنشٸ ستۋدەنت, ەكٸنشٸ باكالاۆريات جەنە ەكٸنشٸ دوكتورانت بٸلٸم الادى. بارلىعى رەسپۋبليكا بويىنشا جوعارى وقۋ ورىندارىندا 604 مىڭنان استام ستۋدەنت وقيدى, ونىڭ 27% نەمەسە 163 مىڭى الماتى ۋنيۆەرسيتەتتەرٸندە جوعارى بٸلٸم الادى. ماگيسترانتتاردىڭ 35%-دان استامى جەنە دوكتورانتتاردىڭ 50%-دان استامى بٸزدٸڭ قالادا وقيدى. سوندىقتان الماتىنى قازاقستانداعى بٸلٸم مەن عىلىم ورتالىعى دەپ اتاۋ ٶتە ورىندى.
قر ەڭبەك سٸڭٸرگەن تۋريزم قىزمەتكەرٸ باقىت ورازىمبەتوۆا مەگاپوليستٸڭ بٸرەگەي تابيعي ەلەۋەتٸن تۋرالى ايتتى.
ونىڭ ايتۋىنشا, بٷگٸندە تۋريزم سەكتورىمەن 97 مىڭنان استام ادام اينالىسادى. ورتاشا جالاقى 158,6 مىڭنان 172,7 مىڭ تەڭگەگە دەيٸن. تەك وسى جىلدىڭ 5 ايىندا عانا تۋريزم يندۋستريياسىنا سالىنعان ينۆەستيتسييا كٶلەمٸ 40,3 ملرد تەڭگەنٸ قۇرادى.
قر قۇرمەتتٸ سەۋلەتشٸسٸ التاي ساتىبالديەۆ مەگاپوليستٸڭ قازاقستاندا عانا ەمەس, پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸكتە دە كٶشباسشى بولىپ قالا بەرەتٸنٸن ايتتى.
– تەۋەلسٸزدٸك العاننان بەرٸ قالانىڭ بٸرنەشە دامۋ كەزەڭدەرٸ بولدى جەنە ولاردىڭ ەرقايسىسى ٶزٸندٸك كٶرسەتكٸشتەرٸمەن ەرەكشەلەندٸ, – دەدٸ التاي ساتىبالديەۆ. – تەۋەلسٸزدٸك العالى بەرٸ مەگاپوليس اۋماعى 19-دان 70 مىڭ گەكتارعا دەيٸن ٷش ەسە ٶستٸ. حالىق سانى ەكٸ ەسە ارتتى. وسى ۋاقىت ٸشٸندە مىڭ شاقىرىمعا جۋىق جاڭا كٶشەلەر پايدا بولدى. ينفراقۇرىلىمدىق جەلٸلەردٸڭ سانى 30-عا ٶستٸ. قوعامدىق كٶلٸك جٷيەسٸ ٸس جٷزٸندە قايتا قۇرىلدى, مەترو سالىندى جەنە تاعى باسقالار.
