كەيٸنگٸ ۋاقىتتا قوعامدا جەنە پارلامەنت قابىرعاسىندا جيٸ تالقىلانىپ جٷرگەن ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ – ەلٸمٸزدەگٸ نەكەلەسۋ مەن اجىراسۋ كٶرسەتكٸشتەرٸ. مەجٸلٸس دەپۋتاتى, ساياساتتانۋشى ايدوس سارىم بۇل تەندەنتسيياعا تەرەڭٸرەك ٷڭٸلٸپ, نەكە بۇزۋ فاكتٸلەرٸنٸڭ كٶبەيۋٸنە تەك تۇرمىستىق قيىندىقتار ەمەس, مەملەكەت جٷرگٸزٸپ وتىرعان ەلەۋمەتتٸك ساياساتتىڭ دا جاناما ەسەرٸ بار ەكەنٸن مەلٸمدەدٸ, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
رەسمي ستاتيستيكا نە دەيدٸ?
دەپۋتاتتىڭ سٶزٸنشە, اجىراسۋ كٶرسەتكٸشٸنٸڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيٸ بٸرنەشە ٶڭٸردە تٸركەلگەن.
"رەسمي دەرەكتەرگە سەنسەك, ٶتكەن جىلى احات ورگاندارى 123 مىڭ نەكەنٸ تٸركەگەن. بۇل الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 2 پايىزعا ارتىق. اجىراسۋعا كەلەتٸن بولساق, بىلتىر 40 مىڭنان استام وتباسى نەكەسٸن بۇزعان. ولاردىڭ 30 مىڭى نەمەسە 74 پايىزى - قالا تۇرعىندارى. ايماقتار اراسىندا شىعىس قازاقستان, قاراعاندى, پاۆلودار وبلىستارى كٶش باستاپ تۇر. اجىراسۋدىڭ ەڭ تٶمەن كٶرسەتكٸشٸ وڭتٷستٸك ايماقتاردا تٸركەلگەن. بۇل شىنايى دەلەلدەنگەن ستاتيستيكا. الايدا جاعدايدى ودان ەرٸ ۋشىقتىرىپ, "بەرٸ بٸتتٸ, بەرٸ قۇرىدى" دەپ ويبىعا سالاتىنداردىڭ دا سانى جەتكٸلٸكتٸ. ولاردىڭ ٸشٸندە, ٶكٸنٸشكە قاراي, دەپۋتاتتار مەن لاۋازىمدى تۇلعالار دا جوق ەمەس. ساياسي ۇپاي جيناۋ ٷشٸن جالعان سەبەپ تاۋىپ, ونى تۋعىزىپ جاتقاندار دا جەتەرلٸك", – دەيدٸ ول "Qazaqstan TV" ارناسىنىڭ "مٷددە" باعدارلاماسىندا.
اجىراسۋدى تەك ەكونوميكالىق سەبەپپەن تٷسٸندٸرۋ جەتكٸلٸكسٸز
ايدوس سارىم قازٸرگٸ قوعامدا اجىراسۋعا دەگەن كٶزقاراستىڭ ٶزگەرٸپ كەلە جاتقانىن اتاپ ٶتتٸ.
"ەگەر مەنٸڭ كەزٸمدە اجىراسقان ادام "قۇبىجىق, جالعىزباستى انا" دەپ قابىلداناتىن بولسا, بٷگٸندە بۇل ٷيرەنشٸكتٸ جاعداي. بۇرىن وتباسى ٷشٸن دە اجىراسۋ وتباسىلىق كاتەگوريياسىنا كٸرسە, بٷگٸن قوعامدىق سانا بۇعان كەشٸرٸممەن, تٷسٸنٸستٸكپەن قارايدى. "ٶلسەڭ دە اجىراسپا" دەگەن قاعيدا قازٸر جوق. توقسانىنشى جىلدارى ودان كەيٸن دە اجىراسۋ سەبەپتەرٸ كٶپ زەرتتەلدٸ. سول كەزدە ەكونوميكالىق فاكتورلار بٸرٸنشٸ ورىنعا شىققان ەدٸ. "بالا-شاعىسىن اسىراي المادى, تۇراتىن ٷيٸ جوق" دەيتٸن تٷسٸنٸكتەر ٷيرەنشٸكتٸ جاعداي ەدٸ", - دەيدٸ دەپۋتات.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, كەيٸنگٸ جىلدارى وتباسىلاردىڭ بۇزىلۋىنا نەگٸزٸنەن پسيحولوگييالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك فاكتورلار سەبەپ بولىپ وتىر.
"باسپانا, جالاقى مەسەلەلەرٸ دە باستى سەبەپ ەمەس. نەگٸزگٸ سسەبەپتەر وتباسى ٸشٸندەگٸ زورلىق-زومبىلىق, لۋدومانييا, ٸشٸمدٸك پەن ناشاقورلىق ەكەن. بۇل كەسەلدەرمەن كٷرەس بٷگٸنگٸ مەملەكەتتٸك وتباسىلىق ساياساتتىڭ نەگٸزگٸ ٶزەگٸ بولىپ جاتقانى وسىدان. تاعى بٸر توسىن فاكتور بار – اجىراسۋ سانىنىڭ ارتۋىنا 5-10 جىلدان بەرٸ جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان ەلەۋمەتتٸك ساياساتتىڭ ٶز ٷلەسٸ بار. ەلەۋمەتتٸك سالاعا عىلىمي نەگٸزسٸز, ەسەپ-قيساپسىز, تەكسەرۋسٸز قۇيىلعان قاراجات جالعان نەكە مەن جالعان اجىراسۋ فاكتورىن تۋدىرىپ وتىر", - دەپ قوستى ول.
سونىمەن قاتار دەپۋتات كەيٸنگٸ جىلدارى جٷرگٸزٸلگەن ەلەۋمەتتٸك ساياساتتىڭ دا جاناما تٷردە اجىراسۋ سانىنىڭ ٶسۋٸنە ەسەر ەتكەنٸن العا تارتادى. ايتۋىنشا, كەيبٸر وتباسىلار مەملەكەتتەن جەردەماقى الۋ ٷشٸن, پەتەر كەزەگٸنە تۇرۋ ماقساتىندا نەمەسە باسقا ەلەۋمەتتٸك جەڭٸلدٸكتەرگە ٸلٸگۋ ٷشٸن رەسمي تٷردە اجىراسقان.
"جاقىندا ەرٸپتەسٸم جارقىنبەك امانتايۇلى دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى. وندا مىناداي فاكتور بار ەدٸ. مىسالى, "ەلەۋمەتتٸك كٶمەككە ٸلٸگەمٸن, پەتەر كەزەگٸنە تۇرامىن, سۋبسيدييا الامىن" دەپ 2015جىلى اجىراسقان جۇپتاردىڭ بٸرازى كەيٸننەن دٷنيەگە ورتاق بالا ەكەلٸپ, ەكەسٸنٸڭ اتىن الىپ جاتىر ەكەن. ياعني, اجىراسۋ مەملەكەت ٷشٸن تەك فورمالدى تٷردە بولعان. دەپۋتات رەسمي تٷردە اجىراسقانىمەن بٸرگە تۇرىپ جاتقانداردىڭ اراسىندا مەملەكەتتٸك قىزمەتتە جەنە بيزنەستە جٷرگەن وتباسىلاردىڭ دا جەتٸپ جاتقانىن ايتادى. تٸپتٸ زەۋلەم ٷيلەردە تۇرىپ, اتاۋلى ەلەۋمەتتٸك كٶمەكتٸ الۋدان باس تارتپاي وتىرعاندار دا جەتەرلٸك. زاڭ تۇرعىسىنان جالعان نەكە دە جالعان اجىراسۋ دا تازا الاياقتىق. وسىنداي ورتادا ٶسكەن بالانىڭ قۇقىقتىق ساناسى مەن قۇندىلىقتارى تۋرالى ەشتەڭە ايتپاي-اق قويالىق. ەرتە مە كەش پە شىندىق اشىلىپ, بٸراز ادام ۇياتتى بولىپ, قارجىلاي سانكتسيياعا ٸلٸگۋٸ مٷمكٸن", - دەيدٸ ول.
زاڭمەن قالاي رەتتەلەدٸ?
ايدوس سارىم ەلدە "نەكە جەنە وتباسى" تۋرالى زاڭدى قايتا قاراپ, زاماناۋي تالاپتارعا بەيٸمدەۋ قاجەتتٸگٸن ايتادى. سونىمەن قاتار ەر وتباسىنىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايىن زەردەلەيتٸن جەنە مەملەكەت تاراپىنان بٶلٸنەتٸن قارجىلاي كٶمەكتەردٸ قاداعالايتىن تسيفرلىق باقىلاۋ قۇرالدارىن ەنگٸزۋ قاجەت ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
"مۇنداي قۇرالدار جاسالىپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا ونىڭ دا جۇمىسى تۋرالى ەڭگٸمە قىلامىز", - دەپ تٷيٸندەدٸ ول.
ەسكە سالايىق, بۇعان دەيٸن مەجٸلٸس دەپۋتاتى ارداق نازاروۆتىڭ اجىراسۋ كٶرسەتكٸشتەرٸنە قاتتى الاڭدايتىنىن ايتىپ, اجىراسقان ازاماتتارعا تابىس سالىعىن كٶتەرۋ ۇسىنىسىن ايتۋى قوعامدا ٷلكەن رەزونانس تۋدىرعان ەدٸ. بۇل ۇسىنىستى ساياساتتانۋشى عازيز ەبٸشەۆ ٶزٸنٸڭ ساراپتامالىق جازباسىندا سىنعا الىپ, ونى بٸزدٸڭ قوعامداعى "ماحابباتقا مەجبٷرلەۋ مەدەنيەتٸنٸڭ" تاعى بٸر كٶرٸنٸسٸ رەتٸندە سيپاتتادى.
ەبٸشەۆ نازاروۆتىڭ ۇسىنىسىنا قاتىستى پٸكٸر بٸلدٸردٸ.
"بۇل — تابيعي ەلەۋمەتتٸك قۇبىلىستى زورلىق-زومبىلىق تەسٸلدەرٸ ارقىلى باقىلاۋعا تىرىسۋدىڭ كەزەكتٸ مىسالى. ياعني, ادامداردىڭ جەكە تاڭداۋىمەن بايلانىستى جاعدايدى الامىز دا, ونىڭ ٸشٸنەن قوعام ٷشٸن “قاۋٸپتٸ” ەلەمەنتتٸ بٶلٸپ الىپ, ونى ۇلعايتىپ, مەسەلەنٸ شەشۋدٸڭ ەڭ وڭاي جولىن ۇسىنامىز: “سٷي دەپ مەجبٷرلەيٸك”.
ساراپشى مۇنداي تەسٸلدٸڭ تەك سالىق ساياساتى ارقىلى ەمەس, قالىڭدىق ۇرلاۋ, بۇرىنعى ەيەلدٸ اڭدۋ, تٸلگە قىسىم جاساۋ, راديكالدى دٸني ٷگٸت, تٸپتٸ ۋلتراليبەرالدىق يدەولوگيياداعى شەكتەن شىعۋ فورماسىندا دا كٶرٸنٸس تاباتىنىن اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل قۇبىلىستاردىڭ بارلىعىندا دا ادامداردان ٶز ەركٸمەن جاقسى كٶرۋٸ تالاپ ەتٸلەدٸ. نەتيجەسٸندە ماحابباتتى كٷشتەپ نىعايتامىز-مىس. “ۇناسا دا, ۇناماسا دا, تٶزە بەر, سۇلۋىم” دەگەن ۇستانىم سول — عاسىرلار قويناۋىنان جەتكەن مەدەني شتامپ.
"بۇل — ادامنىڭ تابيعاتىن قارابايىر تٷسٸنۋ. ال ەلەۋمەتتٸك قاتىناستارعا توتاليتارلىق كٶزقاراس تانىتۋ", — دەيدٸ ەبٸشەۆ.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, ەگەر ەكٸ ادام بٸرگە ٶمٸر سٷرگٸسٸ كەلمەسە, بۇل — ولاردىڭ تاڭداۋى. ەگەر ولار اجىراسسا, بۇل ەرەكەت باسقا ادامداردىڭ, باسقا وتباسىلاردىڭ نەمەسە تۇتاس مەملەكەتتٸڭ قۇقىعىن ەش بۇزبايدى.
"وندا ولار نە ٷشٸن كٶبٸرەك سالىق تٶلەۋٸ كەرەك? بۇل — اجىراسقانداردى ەلەۋمەتتٸك تۇرعىدان كەمسٸتۋ ەرەكەتٸ ەمەس پە?" – دەيدٸ ول.
عازيز ەبٸشەۆ اجىراسقان ەرلەر مەن ەيەلدەر ٷيلەنبەگەن, تۇرمىسقا شىقپاعان نە وتباسىلى ادامداردان ەش كەم ەمەس ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
"ولارعا قوسىمشا سالىق سالۋ — ولاردىڭ كونستيتۋتسييالىق جەنە جالپىادامزاتتىق قۇقىقتارىن شەكتەۋ" دەپ كەسٸپ ايتتى ساياساتتانۋشى.
ول, تٸپتٸ, بۇل ۇسىنىستىڭ بەلگٸلٸ بٸر جاعدايدا ادامداردى اجىراسۋدان ۇستاپ قالۋى مٷمكٸن ەكەنٸن دە جوققا شىعارمايدى. الايدا مۇنداي جاعدايدىڭ ٶزٸن تەرٸس دەپ باعالايدى: "مەيلٸ, بٸرەن-ساران جاعدايدا بۇل قىسىم جۇمىس ٸستەسٸن دەلٸك. بٸراق مۇنداي جاعدايدا نەكەنٸ قالاي “نورمالدى وتباسى” دەپ ايتا الامىز? ەگەر بٸر ادام وتباسىندا زورلىق كٶرسەتسە, نە وپاسىزدىق جاساسا, نە جالقاۋ, جاۋاپسىز بولسا, ال ەكٸنشٸ ادام بۇعان تٶزگٸسٸ كەلمەسە — تەك تٶزبەگەنٸ ٷشٸن سالىق تٶلەۋٸ كەرەك پە?"
ول مۇنداي تەسٸلدٸ «ۋلتراكونسەرۆاتورلار ٷشٸن ٷيرەنشٸكتٸ دٷنيە» دەپ سيپاتتايدى.
"قىسىم جاساۋ, مەجبٷرلەۋ, سىندىرىپ, باعىندىرۋ — ولار ٷشٸن تابيعي دٷنيە. بۇل — كەدٸمگٸ ورتاعاسىرلىق تەسٸل. بٸراق بۇل قازٸرگٸ زاماننىڭ نورماسى بولماۋى كەرەك", — دەيدٸ ساياساتتانۋشى.
ونىڭ ويىنشا, ۇسىنىستىڭ تاعى بٸر قاۋٸپتٸ جاعى — جاستاردىڭ نەكە قييۋدان باس تارتۋىنا تٷرتكٸ بولۋى مٷمكٸن.
"ەگەر اجىراسۋدىڭ سالدارى — قارجىلاي جازا بولسا, جاستار: “نە ٷشٸن ٷيلەنەمٸن, كەيٸن سالىق تٶلەيتٸن بولسام?” دەپ ويلايدى. سٶيتٸپ, نەكە قوعامداعى سەنٸمدٸ ينستيتۋت رەتٸندە ەلسٸرەي باستايدى", — دەپ اتاپ ٶتتٸ ول.
ساراپشى ارداق نازاروۆ اجىراسقان ادامداردى جازالاۋ ارقىلى وتباسىن ساقتاپ قالۋدى ەمەس, قازاق قوعامىنداعى وتباسى ينستيتۋتىنىڭ دامۋىن تەجەيتٸن قادام ۇسىنىپ وتىر دەپ ەسەپتەيدٸ. مۇنداي مەجبٷرلەۋ – وتباسىنى ساقتاۋ ەمەس, كەرٸسٸنشە, ونىڭ تابيعي دامۋىن تەجەۋ.
