اۆتورى الەكساندر ماۋزەر
[caption id="attachment_23530" align="alignright" width="198"]
دج. دجيستىڭ مٷسٸنٸ[/caption]
پرەمييالار ونىڭ تەڭٸ ەمەس ەدٸ جەنە ٶكٸمەتتٸڭ وعان دەگەن «سىرتى بٷتٸن...» قاتىناسى ونى كٶپكە سٷيرەمەدٸ. بٸراق يرلاندييادا ونىڭ ەسٸمٸن «ۇلت قامقورشىسى» رەتٸندە بەرٸ جاقسى بٸلەدٸ. ول - بار دەۋٸردٸڭ جۇمباق ەرٸ تانىمال يرلاندييالىعى, جازۋشى دجەيمس دجويس ەدٸ.
دجەيمس اۆگۋستين الويزيي دجويس كٶكشٸل مەدەنيەت ٸشٸندە; اشتىق پەن ميگراتسييا جايلاعان, جاسىل جىلانقۇمارلار سانالاتىن يرلاندييادا, قازٸرگٸ دۋبلين شتاتى, Rathgar اۋدانىندا دٷنيەگە كەلگەن. 1882 جىلى, ەكٸنشٸ اقپان, تاڭعى ساعات التى جارىم شاماسىندا. ول بەلگٸلٸ حالىق ەنٸندە ايتىلاتىن «Thursday`s child for to go» ( «بەيسەنبٸدە ٶمٸرگە كەلگەن بالا») دەگەن سٶزدٸ ٶز ٶمٸرٸمەن اقتاپ ٶتتٸ. ەكەسٸ – دجون ستانيسلاۋس دجويس , اناسى – مەرري مەي دجويس. ول ەكەسٸمەن جاقسى قارىم- قاتىناستا بولا المادى. ول تۋرالى ٶز كٷندەلٸگٸندە; «مەنٸڭ كٸتاپتارىمداعى جٷزدەگەن كەيٸپكەرلەر وبرازى ەكەمنەن الىنعان» دەيدٸ جەنە سول كەزەڭدە «ول قارجى قىسپاعىنا ۇشىرادى...» دەپ جازادى. بٸر كەزدەرٸ دجون دجويس سالىق مەكەمەسٸندە جۇمىس ٸستەپ جٷرگەندە قارجىلىق جاعدايى باس الاڭداتپايتىن. بٸراق جازۋشىنىڭ ەكەسٸنە 1891 جىلعى جۇمىستان قۋىلۋى قاتتى سوققى بوپ تيدٸ.
[caption id="attachment_23527" align="alignleft" width="222"]
دجەيمس دجويس[/caption]
دجەيمس دجويس قاتاڭ كاتوليكتٸك تەربيەدە ٶستٸ. 1888 جىلى التى جاسار دجەيمستٸ پيتەر كەننٸڭ باستاۋىمەن 1814 جىلى قۇرىلعان , وردەن يەزۋتتەر باسقاراتىن ۇل بالالارعا ارنالعان كلونگوۋز ۆۋد كوللەدج- مەكتەبٸنە وقۋعا بەرەدٸ. مەكتەپ ۇيىمداستىرۋ ديستسيپيليناسى جاعىنان سول كەزدەگٸ يرلانديياداعى ەڭ ٷزدٸك كاتوليكتٸك وقۋ ورىندارى قاتارىنا جاتاتىن. بۇل تۋرالى دجويس ٶزٸنٸڭ «سۋرەتشٸنٸڭ جاستىق پورترەتٸ» رومانىندا جازادى. بالا كەزدەگٸ يرلاندىقتار مەن اعىلشىندار اراسىنداعى قاقتىعىستارعا كۋە بوپ ٶسكەن دجەيمس بٸرتٸندەپ كاتوليزمنەن تايقىپ كەتەدٸ.
دجويستانۋشى فلەنن و برايەن بىلاي جازادى: «كەيبٸر ويشىلدار ( ونىڭ ٸشٸندە كٶبٸسٸ- يرلاندىقتار, كاتوليكتەر جەنە كٶپتەگەن اتقامٸنەرلەر) دجويس پەن ساتانانىڭ اراسىندا ۇقساستىق بار دەپ مويىنداپ قويعان. سوندا ول قانداي ۇقساستىق?.. مىسالى, ەكەۋٸنٸڭ دە باسقا ەسٸمدەرٸ بولدى; دجويستٸكٸ- تۋرا اۋدارمادا «نۇر شاشۋشى» دەگەن ماعىنا بەرەتٸن – ستيۆەن دەدال, ال ساتانانىكٸ «كٶلەڭكە كنيازٸ» ماعاناسىنداعى – ليۋتسيفەر. ەكەۋٸ دە العاشقى قادامدا قارقىندى, ەكەۋٸ دە تەلٸم العان ۇستازدارى جوعارى بٸلٸمدٸ, ەكەۋٸ دە نامىسشىل رۋحتى بولدى دەيدٸ. دەسەك تە دجويس پەن ساتانانىڭ اراسىندا بٸر-بٸرٸنە ۇقسامايتىن ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرٸ دە بار ەدٸ. ساتانا ەشقاشان جاراتۋشىعا سىن ايتپادى, ال, دجويس بولسا بەرٸنە «قۇداي جوق!» دەپ جار سالدى...». تاعى بٸردە و برايەن بىلاي دەيدٸ: «دجەيمس دجويس سۋرەتشٸ بولعان جەنە ٶزٸ دە مۇنى مويىندايدى. شىعارماشىلىق ادام ٷشٸن ٶنەر ٶمٸردەن دە قىمبات ەمەس پە... سودان بولار, ول ٶزٸنە مەڭگٸلٸك ازاپ كٶرٸپ ٶتسە دە وسىناۋ شىعارماشىلىق ميسسييانى ورىنداۋعا انت ەتتٸ. وسى ورايدا دجويستىڭ توزاققا سەنگەنٸن, بٸراق جۇماقتا, قۇدايدىڭ قاسىندا بولعىسى كەلگەندٸگٸن نەگٸزگە الۋعا بولادى».
1891 جىل - دجويستار ەۋلەتٸ ٷشٸن قارالى جىل بولدى. دجەيمستٸ سولتٷستٸك ريچموندتاعى حريستيان اعايىندىلار مەكتەبٸنە اۋىستىرادى. وسى جىلدىڭ التىنشى قازانىندا پارنەل دٷنيەدەن ٶتەدٸ. دەل وسى كەزدە توعىز جاسار دجەيمس ۇلى تۇلعاعا ارناپ العاشقى « پارنەل» نەمەسە « El Tu, Healy» ٶلەڭٸن جازادى. وندا ول پارنەلدٸ قارالۋشى تيموتي حيليعا اشىق نارازىلىعىن بٸلدٸرەدٸ. ارادا ەكٸ جىل ٶتكەننەن كەيٸن, ياعني 1893 جىلى دجون دجويس (ەكەسٸ) كٶشەدە كلونگوۋز اعا رەكتورى كومني ەكەنٸ كەزدەستٸرەدٸ. كەيٸن دجەيمس پەن ونىڭ اعاسى ستانيسلاۋستى يەزۋيتتٸك بالۆادەر كوللەدجٸنە سول جىلدىڭ سەۋٸرٸنەن باستاپ وقۋعا بەرەدٸ. ال, ودان كەيٸن دجوەيمس دجويس 1902 جىلى University college- ٸن ٷزدٸك تەمامدايدى. جوعارعى وقۋ ورنىندا وقىپ جٷرٸپ ول العاش پروزاعا قالام تارتادى. سٶيتٸپ ماقالالار, ەسسەلەر جازىپ جەنە پەسالار اۋدارادى. 1902 جىلى مەديتسينانى وقۋ ماقساتىندا پاريجگە ساپار شەگەدٸ جەنە سونداعى قىزىعۋشىلىعى مەن ەۋەسقويلىعىن ۇلتتىق كٸتاپحانادا جۇمساپ, ٶلەڭ جازادى. اقىرىندا «كامەرالىق مۋزىكا» جيناعى مەن شاعىن "ەپيفانييام" پروزاسىن دٷنيەگە ەكەلدٸ.
1903 جىل 10 سەۋٸردە ەكەسٸ دجويسقا اناسىنىڭ اۋىر حالدە جاتقاندىعى تۋرالى تەلەگرامما جٸبەردٸ. دجويس پاريجدٸ تاستاپ, دۋبلينعا ورالادى. 13 تامىزدا اناسى مەرري مەي دٷنيەدەن وزادى. دجويس اناسىنىڭ ٶتٸنٸشٸ بولسا دا, ٶزٸن شٸركەۋگە بارماعاندىعى ٷشٸن كٸنەلٸ ساناپ, ٸشٸمدٸككە سالىنىپ كەتەدٸ.
ٶز تۋعان جەرٸندە دجەيمس دجويس ساباق بەرٸپ, ەن ايتۋدان جەنە جۋرناليستيكادان لەكتسييا وقىپ, ازداپ اقشا تابادى. "دۋبليندىقتار" جيناعىنا ارناپ ٶلەڭدەر مەن ەرتەگٸلەر جازادى. 1903 جىلدىڭ 10 شٸلدەسٸندە گولۋەيلٸك سۇلۋ نورا بارناكلمەن كەزدەسەدٸ. جازۋشىنىڭ ەكەسٸ (ەزٸل دە بولسا) ٶز ۇلىنىڭ بارناكل تەكتٸ (barnacle اعىلش.- "جەلٸمدەلۋ") قىزبەن كەزدەسٸپ جٷرگەنٸن بٸلٸپ, "ول قىزدىڭ ونى ەشقاشان تاستامايتىنىن" ايتىپ كەلٸسٸم بەرگەن ەدٸ. ەكە كەلٸسٸمٸ سوڭعى ٶسيەت بولعانداي ەكەۋٸ اتاستىرىلىپ قويىپ, زاڭدى نەكەلەرٸ ارادا 27 جىل ٶتكەننەن سوڭ لوندوندا قيىلدى.
كەلەر ون جىلدىعىنىڭ كٶبٸسٸن دجويس ەۋروپانىڭ ەرتٷرلٸ ەلدەرٸندە جۇمىس ٸستەۋمەن ٶتكٸزەدٸ. ول جازۋدى توقتاتپايدى, بٸراق باسىلىم بەتتەرٸ ونىڭ جازعانىنان ٷنەمٸ باستارتا بەردٸ. 1909-1912 جىلدارى دجويس "دۋبليندىقتارىن" باسپاعا بەرگٸسٸ كەلەدٸ. سٶيتٸپ Mounsel باسپاحاناسىمەن كەلٸسٸمشارت جاساسقانى سول-اق ەدٸ, قوعامدىق پٸكٸردە داۋ تۋدىرىپ, كٸتاپتىڭ بارلىق تيراجى ٶرتەلەدٸ. سەبەپ بٸرەۋ: ەرتەگٸلەر پاتريوتتىققا تەربيەلەمەيدٸ. وسىلايشا قورلانعان دجويس ەندٸ ٶز وتانىنا ورالمايمىن دەپ ۇيعارادى.
1921 جىلدىڭ 29 قازانىندا دجويس "ۋليسستٸ" جازىپ بٸتٸردٸ. جازۋشىنىڭ ٶزٸ ايتقانداي "ۋليسس" 1ناۋرىزدا باستالىپ, 30 قازان كٷنٸ, ياعني ەزرا پاۋندتىڭ ( اقىن) تۋعان كٷنٸندە جازىلىپ بٸتكەن. وسى تۋىندىنى جازۋ بارىسىندا اۆتور ٶزٸنٸڭ 20 مىڭ ساعات جۇمىس ٸستەگەندٸگٸن جەنە ونىڭ پايدالانباعان 12 كيلوگراممداي عانا جامان پاراعى قالعاندىعىن ايتادى. بٸراق سىيدىڭ ورنىنا دجەيمس سٶگٸس ەستيدٸ. رومان اقش-تا جەنە ۇلىبريتانييادا تىيىم سالىنعان بولاتىن. وسىلايشا "ۋليسس" العاشقى ون ەكٸ جىلدا ۇمىت بولادى. تەك 1933 جىلى سوت شەشٸمٸمەن اقش- تا جارييالانۋعا رۇقسات ەتٸلٸپ, ارتىنان 1936 جىلى ۇلىبريتانييادا شىققان بولاتىن.
[caption id="attachment_23531" align="alignright" width="221"]
دجويستىڭ جاستىق شاعى[/caption]
ال دجويسقا داڭق 1930 جىلداردىڭ سوڭىندى, ياعني قايتىس بولۋىنا ساناۋلى ۋاقىت قالعان كەزدە عانا ورالعان ەدٸ. ونىڭ ەڭ فانتوسموگوريفتٸك ەرٸ اۋدارۋعا كەلمەيتٸن, تەك كٶپتٸلدٸ وقىرماندارعا عانا ارنالعان ماعىنالىق كٸتابى –"فيننەگالوۆ پولينا". بۇل كٸتاپ 1883 جىلى باسىلىپ شىققان بولاتىن. ال, 1939 جىلى دجويستىڭ پورترەتٸ "تايمس" جۋرنالىنىڭ مۇقاباسىنا دا شىعىپ ٷلگەرگەن-تٸن. دەسەك تە بۇدان سەل بٸرنەشە جىل بۇرىن دجەيمس پەن نورەگە تاعى بٸر قيىن-قىستاۋ كەزەڭدٸ باستان ٶتكٸزۋگە تۋرا كەلدٸ; قىزدارى ليۋچييا شيزوفرەنييا دياگنوستيكاسىنا شالدىقتى. دەرٸگەرلەر قىزىنىڭ اگرەسسيۆتٸ مٸنەز-قۇلقىنا بايلانىستى ەندٸ ونى ەمحاناعا جاتقىزۋدى ۇسىندى. ٸندەتتٸڭ بٸر سەبەبٸ – سول تۇستاعى پاريجدە تۇرعان, بەلگٸلٸ يرلاندىق جازۋشى, دجويستىڭ حاتشىسى بولعان ساميۋەل بەككەتتٸڭ جاۋاپسىز ماحابباتى بولۋى دا ىقتيمال دەگەن بولجام بار.
ليۋچييا دجويس 1982 جىلدىڭ 12 تامىزىندا, 47- جاسقا اياق باسقان شاعىندا پسيحالوگييالىق ەمدەۋ ەمحاناسىندا قايتىس بولدى. ال, 1998 جىلدان باستاپ وندا جىل سايىن ليۋچييانىڭ تۋعان كٷنٸندە (26 ماۋسىمدا) Lucia days دەپ اتالاتىن تۇرعىنداردى شيزوفرەنييا ٸندەتٸنەن ساقتاندىرۋ ماقساتىندا ٶتكٸزٸلەتٸن ٸس- شارا كٷنٸ قالىپتاسقان.
دجەيمس دجويس 1941 جىلدىڭ 13 اقپان كٷنٸ, ساعات 2-دەن 15 مينۋت اسقاندا, ياعني, 58 جاسىندا Chwesternhouse von Reterkreuz Hospital اۋرۋحاناسىندا دٷنيەدەن ٶتتٸ.
بٷگٸنگٸ تاڭدا ونىڭ "ۋليسس" رومانى تارالىمى بويىنشا بٸرٸنشٸ ورىن الاتىن حح عاسىر كٶركەم ەدەبيەتتەرٸنٸڭ ەڭ باعالىسى. Boon and Magazine Collection جۋرنالىنىڭ رەيتينگٸسٸنە سٷيەنسەك اۆتوردىڭ قولىمەن جازىلعان "ۋليسستٸڭ" العاشقى باسىلىمى قازٸر 100 000 دوللار تۇرادى ەكەن. بۇل حح عاسىر كٸتابىنا بەرٸلگەن ەڭ قىمبات باعا.
اۋدارعان جانتاس ەركٸن,
سولاقايلار ەدەبي كلۋبى
