ول سەزدە سٶيلەگەن سٶزٸندە:
«سٸزدەر بٸردەن تولىققاندى مەملەكەت قۇرعىلارىڭىز كەلەدٸ. ال ول ٷشٸن بٸزدە ادام جوق, تەجٸريبە جوق, مٷمكٸندٸك جەتٸمسٸز, ەسكەر قۇرىلماعان. روسسييا قانشالىقتى قۇلدىراۋ كەزەڭٸندە دەسەك تە, بٸزدەن ەلدەقايدا قۋاتتى... جارييالاي سالۋ وڭاي, الايدا بٸزدٸڭ جاعدايىمىزدا ونى ساقتاپ قالۋ ٶتە قيىن», – دەگەن ويدى ايتادى.
1917 جىلدىڭ الاساپىرانىندا مۇنداي وي جالعىز م.شوقايدى قيناعان جوق ەدٸ. تۋرا وسىنداي پٸكٸردٸ الاشوردا اۆتونوميياسىن قۇرۋعا بايلانىستى ەليحان بٶكەيحان دا بٸلدٸرگەن بولاتىن.
ال وسى 1918 جىلدىڭ 11-اقپانىندا بولشەۆيكتەر كٷشپەن قوقان ويرانىن جاساپ, تاراتىپ جٸبەرگەن تٷركٸستان (قوقان) اۆتونومييالىق ٷكٸمەتٸ نەنٸ كٶزدەدٸ?
كەڭەستٸك تاريحناما سانالى تٷردە ماعىناسىن بۇرمالاپ, كلەريكال-فەودالدىق مازمۇندا كٶرسەتۋگە تىرىسقان تٷركٸستان اۆتونوميياسى جاي بٸر قالالىق قۇبىلىس ەمەس, تٷركٸستان حالىقتارىنىڭ ٶزٸن-ٶزٸ بيلەي الۋ قۇقىعىن مويىنداماي, ەسكٸ يمپەرييالىق تٷسٸنٸك شەڭبەرٸندە قالىپ قويعان تەشكەندەگٸ كەڭەستٸك بيلٸككە بالاما بيلٸك ەسەبٸندە ٶمٸرگە كەلگەن جالپىتٷركٸستاندىق قۇبىلىس بولاتىن.
بۇل ٷكٸمەت الدىنا ەشقانداي دا سەپاراتيستٸك ماقسات قويعان ەمەس. بولشەۆيكتەر بيلٸگٸ بولسا قوقان اۆتونوميستەرٸن كٷشپەن تاراتا وتىرىپ, جەرگٸلٸكتٸ حالىق الدىندا ٶزدەرٸنٸڭ ۇلتتار تەڭدٸگٸنە قالاي قارايتىندىعىن ٸس جٷزٸندە كٶرسەتكەن ەدٸ.
ال قوقان ٷكٸمەتٸنٸڭ مٷشەلەرٸ ٶزدەرٸنٸڭ تٷركٸستان كەڭەستەرٸ سەزٸنە جولداعان حاتىندا جاڭا بيلٸك پەن يدەولوگييانىڭ حالىققا زورلىقپەن تاڭىلىپ وتىرعاندىعىن ايتىپ:
«نيكاكايا ۆلاست, ۆوزگلاۆلياەمايا داجە ساموي گەنيالنوي ليچنوستيۋ نە موجەت, نە ۆ سيلاح دات نارودۋ يدەي, يدەالا, راز ۆ نەم ساموم نە سۋششەستۆۋەت يح زارودىشا» دەپ كٶرسەتەدٸ.
1917 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا م.شوقاي ورىنبوردا ٶتكەن ەكٸنشٸ جالپىقازاق سەزٸنە قاتىسىپ, سەزد سايلاعان الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ قۇرامىنا ەنەدٸ. سٶيتٸپ, ول جاڭا قۇرىلعان ەكٸ ٷكٸمەتتٸڭ دە مٷشەسٸ بولادى. ونىڭ سەبەپتەرٸ تۋرالى نە ايتۋعا بولادى?
بٸرٸنشٸدەن, قوقاندا تٷركٸستان اۆتونوميياسى جارييالانىپ, ٷكٸمەتٸ قۇرىلعاندا م.شوقاي ايعا جەتەر-جەتپەس مەزگٸلدە الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ ٶمٸرگە كەلەرٸن بٸلگەن جوق ەدٸ جەنە ونى ويلاۋعا ۋاقىت اعىمى مۇرسات تا بەرگەن جوق-تىن.
ەكٸنشٸدەن, الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ قۇرامىنا ەنۋگە كەلٸسٸم بەرۋٸ ورىنسىز دەپ ايتۋ قيىن. ٶيتكەنٸ الاشوردا ٷكٸمەتٸن سايلاعان جەلتوقسان سەزٸ «بٸر ايدىڭ ٸشٸندە الاشوردا تٷركٸستان قازاعىن بٷكٸل الاشقا قوسىپ الادى, قوسىپ الا الماسا دا بٸر ايدان كەيٸن حالىققا بٸلدٸرەدٸ» دەگەن شەشٸم قابىلدايدى.
وقىرمانعا مەسەلە تولىعىراق تٷسٸنٸكتٸ بولۋى ٷشٸن قوسىمشا مىنا جاعدايدى ايتا كەتۋ قاجەت.
1917 جىلعى دٷربەلەڭ تۇسىندا قازاق زييالىلارى اراسىندا قازاق ەلٸنٸڭ مەملەكەتتٸك تۇتاستىعى جٶنٸندە ورتاق پٸكٸر بولعان جوق.
م.دۋلاتۇلى بۇل مەسەلەگە بايلانىستى مىناداي تٷسٸنٸك بەرگەن-دٸ:
«ول كەزدە تٷركٸستان مەن قازاق بٸرٸگۋٸ كەرەك دەۋشٸلەردٸڭ دەلەلٸ ورىستىڭ وتارشىلدىعىنان قۇتىلۋ ٷشٸن, كٷشتٸ بولىپ ۇلت تٸلەگٸن جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن ورتا ازييا ەلدەرٸ بٸرٸگۋٸمٸز كەرەك» دەيتٸن.
بٶكەيحانۇلى ەليحان پٸكٸرٸ: «ورتا ازييا بولىپ (ٶزبەك جەنە باسقالارمەن) بٸرٸگۋگە بولمايدى, ولاردا ەسكٸشٸلدٸك (كونسەرۆاتيزم), دٸنشٸلدٸك, دٸن جولىندا ۇستاعانىنان ايىرىلماۋشىلىق (رەليگيوزنىي فاناتيزم) كٷشتٸ.
ولاردى يشان, قوجا-مولدا بيلەپ كەلە جاتقان حالىق, شاريعات جولىنان تەز ارادا ارىلمايتىن حالىق.
شارۋا تٷرٸ بٸزدەن باسقا, مەدەنيەت جولىندا بٸزدەن دە تٶمەن, سوندىقتان ەكٸ سوقىر قول ۇستاسىپ جٷرٸپ كٷن كٶرە المايمىز» دەيتٸن پٸكٸردە بولاتىن.
بٶكەيحانۇلىنىڭ بۇل پٸكٸرٸنە بٸز دە قوسىلاتىنبىز».
تۋرا وسى اۆتور م.شوقايدىڭ بۇل مەسەلەگە قاتىستى پٸكٸرٸ جٶنٸندە:
«سەزدٸڭ سوڭىنا قاراي قوقاننان شوقايۇلى مۇستافا كەلدٸ. شوقايۇلى قازاق اۆتونوميياسىنىڭ ٶز الدىنا جەكە قۇرىلۋىنا قارسى بولدى. تٷركٸستانمەن قوسىلۋدى جاقتادى» دەپ كٶرسەتتٸ.
وقيعالار اعىمى بۇل ەكٸ اۆتونومييانىڭ دا عۇمىرىن ۇزاق ەتكەن جوق. قۇرامىنداعى حالىقتاردىڭ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ قۇقىعىن مانسۇق ەتكەن تٷرلٸ ساياسي توپتاردىڭ ٶزارا ارپالىستى كٷرەسٸ جاعدايىندا مەسەلەنٸڭ باسقاشا شەشٸلۋٸن كٷتۋ قيسىنسىز ەدٸ.
بٸراق بٸزگە مەلٸم باسى اشىق جاعداي م.شوقايۇلى ٶمٸرٸنٸڭ سوڭعى سەتٸنە دەيٸن تٷركٸستان حالىقتارىنىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ ولاردىڭ مەملەكەتتٸك تۇتاستىعىنا بايلانىستى دەگەن ويدا بولعان. وسى ويدىڭ جالىندى ناسيحاتشىسى بولىپ ٶمٸردەن ٶتەدٸ.
ٶز ۋاعىندا ايتىلعان بۇل پٸكٸردٸڭ XX عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي ٸسكە اسۋ مٷمكٸندٸگٸنٸڭ قانشالىقتى قيىن ەكەندٸگٸن تٷسٸنە وتىرىپ, سونىمەن بٸرگە ونىڭ ستراتەگييالىق تۇرعىدان قانشالىقتى تەرەڭ جەنە دەل ايتىلعاندىعىن ۋاقىتتىڭ ٶزٸ ەلٸ تالاي ر,ەت كٶرسەتٸپ بەرەتٸندٸگٸنە بٸزدٸڭ ەشقانداي دا شٷبەمٸز جوق.
سونىمەن, رەسەي يمپەريياسى كٶلەمٸندەگٸ ازاماتتىق قارسىلىقتىڭ شيەلەنٸسۋٸ بارىسىندا م.شوقايۇلى الدىمەن 1920 جىلى ماڭعىستاۋ ارقىلى گرۋزيياعا بارادى دا, سوڭىنان, ياعني 1921 جىلدىڭ اقپانىندا ستانبۇلعا اتتانادى. وسى ارادا مىناداي بٸر كٸشكەنە دەتالدى ايتا كەتۋ ارتىق ەمەس.
ول گرۋزييادا جۋرنال شىعارىپ تۇرعان شاعىندا تاشكەندەگٸ سۇلتانبەك قوجانۇلىنان تەلەفونوگرامما الادى.
وندا الدىمەن ٸستەپ الىپ, ارتىنان كەشٸرٸم سۇرايتىن كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ قوقان اۆتونوميستەرٸنە امنيستييا جارييالاعاندىعى, سوعان بايلانىستى مۇستافانىڭ كەيٸن, تاشكەنتكە قايتا ورالا بەرۋٸنە بولاتىندىعى جٶنٸندە ايتىلعان ەدٸ.
بٸر عاجابى مۇستافا بۇل ارادا دا ٶتە تيٸمدٸ شەشٸمگە كەلە بٸلدٸ. ول كەيٸن ورالعان جوق. سٶيتٸپ, ونىڭ عۇمىرىنىڭ سوڭىنا شەيٸن ۇلاسقان ەميگراتسييالىق قىزمەتٸ باستالادى.
مەمبەت قويگەلدٸ,
(جالعاسى بار)
«قازاق تاريحى» جۋرنالى, 1997 جىل.
ماقالانى كٶشٸرٸپ باساردا Dalanews.kz-كە سٸلتەمە جاسالۋ مٸندەتتٸ.
