ەل-فارابي تۋرالى رەفەرات
باتىستىڭ بٸلٸم ەلەمٸندە ونى ەل-فارابيۋس اتىمەن تانيدى. فارابي وقىپ – جازۋدى تۋعان قالاسىندا ٷيرەنٸپ, زامانىنىڭ ەڭ اتاقتى عۇلامالارىنان ساباق الدى.تەلٸمٸن كەڭەيتۋ ٷشٸن ەۋەلٸ يرانعا, كەيٸن باعداتقا كەتتٸ. فارابي باعدادتا بولعان كەزٸندە كٸلەڭ اتاقتى كٸسٸلەردەن دەرٸس العان جەنە ٶزٸ دە ساباق وقىتقان. ەسٸرەسە لوگيكا جەنە گرامماتيكا پەندەرٸ مەن اراب تٸلٸن مەڭگەرۋدٸ وسى قالادا جالعاستىردى. ٶزٸ دٸنشٸل ادام ەدٸ.
يسلامنىڭ اقىلعا نەگٸزدەلگەن دٸن ەكەنٸنە سەنەتٸن. ول پارسى,اراب,لاتىن جەنە گرەك تٸلدەرٸن ٷيرەندٸ. ەسٸرەسە گرەك ويشىلدارى اريستوتەل مەن پلاتون پٸكٸرلەرٸنٸڭ سينتەزٸن جاساۋعا جەنە سوكرات فيلوسوفيياسىنىڭ نەگٸزٸن جارىققا شىعارۋعا كٶپ ەڭبەك ەتتٸ. سوندىقتان دا ٶزٸن «حادجە-ي-ساني»,ياعني «ەكٸنشٸ ۇستاز» دەپ اتالادى. 941 جىلى الەپپوعا كەلدٸ. ول جىلدارى الەپپو سەيفۋددەۆلە ەليدٸڭ قول استىندا ەدٸ.
بۇل تٷرٸك ەكٸمٸ تٷرٸك وقىمىستىسى فارابيگە ٷلكەن سىي-قۇرمەت كٶرسەتٸپ,ونى سارايىنا الدى. كەيبٸر دەرەكتەر فارابيدٸڭ ٶزٸنە ۇسىنىلعان شەندٸ الماي, كٷندٸز كٶكٶنٸس ٶسٸرٸپ, تٷندە شام جارىعىمەن فيلوسوفييالىق ويلار جازۋمەن اينالىسقاندىعىن كٶرسەتەدٸ. فارابي – العاشقى يسلام فيلوسوفى جەنە يسلام فيلوسوفيياسىن قالاۋشى.
كەيبٸر زەرتتەۋشٸلەردٸڭ پٸكٸرٸنشە, فارابيدٸڭ «ات-تاليسمۋس-ساني» اتتى ەڭ-بەگٸرەك فيلوسوفيياسىنا ەلٸكتەۋشٸلٸك. ولاي بولسا بۇل ٶتە جەمٸستٸ ەلٸك-تەۋشٸلٸك, ٶيتكەنٸ ول ٶزٸنەن كەيٸنگٸ بٷكٸل دٷنيە وي-پٸكٸرٸنە قۇرمەت كٶرسەتكەن يبن سينا وسى كٸتاپتىڭ ارقاسىندا گرەك فيلوسوفييا- سىن ٷيرەنگەن. يبن-سينا بىلاي دەگەن ەدٸ: «بٸر كٸتاپ دٷكەنٸنەن ساتىپ العان فارابيدٸڭ كٸتابىن وقى-عاندا,بۇرىن ەش تٷسٸنە الماعان گرەك مەتافيزيكاسىن تولىعىمەن وسى كٸتاپتان ٷيرەندٸم».فارابي مۋزىكامەن دە اينالىسقان, تٸپتٸ «كانۋن» دەپ اتالعان اسپاپتى (دومبىراعا ۇقساس) ٶزٸ ويلاپ شىعارعان جەنە وسى اسپاپپەن بٸرنەشە ەندەر دە شىعارعان.ونىڭ «مۋزىكا – كٸتابى» مۋزىكا جٶنٸندە جازىلعان العاشقى عىلىمي زەرتتەۋ. فارابي الەپپودان شامعا (داماسك), شامنان كايرگە ساپار شەككەندە جۇرت اراسىنا ٶزٸنٸڭ پٸكٸرلەرٸن تاراتقان,بٸلٸمگە قىزمەت ەتكەن.
ول الەپپودا 950 جىلى يانۆار ايىندا قايتىس بولىپ, شام قالاسىنىڭ جانىنداعى باب-ۋل-ساعىر دەگەن جەردە جەرلەندٸ. فارابيدٸڭ ويى, كٶزقاراستارى, ٶتە جەمٸستٸ ەڭبەكتەرٸ, تٷسٸندٸرگٸسٸ كەلگەن ويىن ٶتە جەڭٸل تٷسٸندٸرە الاتىن قاسيەتٸ شىعىستى دا, باتىستى دا تاڭ قالدىردى.
ەبۋ ناسىر ەل-فارابي (870-950) – قىپشاق دالاسىنان شىققان ۇلى ەنتسيكلوپەديست عالىم, استرولوگ, مۋزىكا تەورەتيگٸ.
ول ەسكەرباسىنىڭ وتباسىندا دٷنيەگە كەلگەن. وتىرار مەدرەسەسٸندە, شام, سامارقان, بۇقارا, كەيٸن حارران, مىسىر, حالەب (الەپپو), باعدات شاھارلارىندا بٸلٸم العان. ول تٷركٸ ويشىلدارىنىڭ ەڭ اتاقتىسى, ەلەمدەگٸ ەكٸنشٸ ۇستاز اتانعان عۇلاما. ونىڭ زامانى “جٸبەك جولى” بويىنداعى قالالاردىڭ, ونىڭ ٸشٸندە وتىراردىڭ ەكونوميكاسى مەن مەدەنيەتٸنٸڭ دامىعان كەزٸنە دەل كەلەدٸ.
ورتا ازييا, پارسى, يران, اراب ەلدەرٸ قالالارىنا جيھانكەزدٸك ساپارلار جاساپ, تەز ەسەيگەن ول كٶپتەگەن عۇلامالارمەن, ويشىل-اقىندارمەن, قايراتكەرلەرمەن تانىسىپ, سۇحباتتاسادى. تاريحي دەرەكتەر بويىنشا 70-كە جۋىق تٸل بٸلگەن.
ٶزدٸگٸنەن كٶپ وقىپ, كٶپ ٸزدەنگەن ويشىل. فيلوسوفييا, لوگيكا, ەتيكا, مەتافيزيكا, تٸل بٸلٸمٸ, جاراتىلىستانۋ, گەوگرافييا, ماتەماتيكا, مەديتسينا, مۋزىكا سالالارىنان 164 تراكتات جازىپ قالدىردى. شىعارمالارىندا كٶنە گرەك وقىمىستىلارىنىڭ, ەسٸرەسە, اريستوتەلدٸڭ ەڭبەكتەرٸنە تالداۋ جاسادى. (اريستوتەلدٸڭ “مەتافيزيكا”, “كاتەگورييا”, “بٸرٸنشٸ جەنە ەكٸنشٸ اناليتيكا” سيياقتى باستى ەڭبەكتەرٸنە تٷسٸندٸرمەلەر جازعان.) ادامنىڭ ٶز بولمىسىن ٶزٸ تانىپ-بٸلۋٸنە فيلوسوفييالىق تۇجىرىمدار جاساعان.
بۇل مەسەلەنٸ لوگيكا, ەتيكا, پەداگوگيكا تۇرعىسىنان كەڭٸنەن سارالاپ, ٶزارا ساباقتاستىقتا قاراستىرادى. ول رۋحاني باستاۋلاردى جان-دٷنيە ٷندەستٸگٸنەن, ەدەمٸلٸكتەن, قاناعاتتانۋدان, باقىتتان ٸزدەستٸردٸ. “قايىرىمدى قالا تۇرعىندارىنىڭ كٶزقاراسى”, “مەملەكەت قايراتكەرلەرٸنٸڭ قاناتتى سٶزدەرٸ” جەنە ت.ب. ەڭبەكتەرٸ بار.عىلىمداردىڭ شىعۋى” دەپ اتالاتىن تراكتاتىندا ماتەماتيكانىڭ شىعۋ تەگٸ مەن سەبەپتەرٸن اشۋعا تىرىسادى. استرونوميياعا بايلانىستى ەڭبەكتەرٸنە “الجەبرگە تٷسٸنٸكتەمە”, “گەومەترييالىق فيگۋرالاردىڭ ەگجەي-تەگجەيٸ جٶنٸندە تابيعي سىرلارى مەن رۋحاني ەدٸس-ايلالار كٸتابىن” جاتقىزۋعا بولادى. اريفمەتيكا سالاسىندا “تەورييالىق اريفمەتيكاعا قىسقاشا كٸرٸسپە”, فيزيكا سالاسىندا “ۆاكۋۋم تۋرالى”, مەديتسينا سالاسىندا “ادام اعزالارى جٶنٸندەگٸ اريستوتەلمەن الشاقتىعى جٶنٸندە گالەنگە قارسى جازىلعان تراكتات”, مۋزىكاعا بايلانىستى “مۋزىكانىڭ ۇلى كٸتابى” ەڭبەكتەرٸ ەلەمدٸ مويىنداتقان دٷنيەلەر.
