فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور,ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ ەل-فارابي ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى
– بەرٸمٸز ەل-فارابي ەسٸمٸ اتالعاندا, ەلەڭ ەتەمٸز. فارابيتانۋ عىلىمىنىڭ ەلٸمٸزدە جاندانۋ ٷردٸسٸ قاي جىلدارى باستالدى?
– قازاقستاندا ەبۋ ناسىر ەل-فارابي مۇرالارىن اۋدارۋ, زەرتتەۋ, ناسيحاتتاۋ جۇمىستارى مەن ەرەكەتتەرٸ حح عاسىردىڭ 60-70 جىلدارىنان باستالىپ, قازاقستان فارابيتانۋدىڭ ەلەمدەگٸ ەڭ ٷلكەن ورتالىقتارىنىڭ بٸرٸنە اينالدى. قازاقستاندىق فارابيتانۋدىڭ باسىندا, نەگٸزگٸ ۇيىتقىسى, مۇرالارىن تۇڭعىش ٸزدەۋشٸ, اۋدارۋشى, مەسەلەنٸ كٶتەرۋشٸ رەتٸندە ا.ماشاني ەسٸمٸ اتالسا, ال 1968 جىلى قازكسر عا فيلوسوفييا جەنە قۇقىق ينستيتۋتىندا «ەل-فارابي مۇرالارىن زەرتتەيتٸن شىعارماشىلىق توپ» قۇرىلدى, توپتى قر ۇعا كوررەسپوندەنت-مٷشەسٸ, فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ا.ح. قاسىمجانوۆ ٷيلەستٸردٸ.
[caption id="attachment_16303" align="alignleft" width="219"]
ەبۋ ناسىر ەل-فارابيدٸڭ ٶمٸرٸ مەن ەنتسيكلوپەدييالىق عىلىمي مۇراسى, رۋحاني ەلەمٸ ونىڭ كٶزٸ تٸرٸ كەزٸندە-اق سول زامان عالىمدارىنىڭ نازارىن ٶزٸنە اۋدارا باستاعان. فارابي ٶمٸردەن ٶتكەننەن كەيٸن بۇل زەرتتەۋلەر بٷگٸندە ەلەمنٸڭ الۋان تٸلدە جازاتىن عالىمدار شىعارمالارىمەن تولىعىپ, «فارابيتانۋ» اتتى تۇتاس بٸر عىلىم سالاسىنا اينالدى. فارابيتانۋدى قۇرايتىن سول مۇرانى شارتتى تٷردە بەس توپقا جٸكتەۋگە بولادى. بٸرٸنشٸ توپقا ورتاعاسىرلىق اراب, پارسى عالىمدارىنىڭ جازبالارى كٸرەدٸ. ەكٸنشٸ توپقا فارابيتانۋدىڭ تاعى بٸر ٷلكەن سالاسىن حٸح-حح عع. مىسىر, سيرييا, ليۆان, يران جەنە اۋعانستان عالىمدارى تولىقتىردى. فارابيتانۋداعى ٷشٸنشٸ توپتى باتىس اۆتورلارى قۇرايدى. بۇل سالاداعى فارابي مۇراسىنا قىزىعۋشىلىق حV عاسىردان باستالادى. فارابيتانۋداعى تٶرتٸنشٸ توپقا پاتشالىق رەسەي جەنە كەڭەس زامانىنداعى شىعىستانۋشىلار جاتسا, فارابيتانۋ عىلىمىنىڭ بەسٸنشٸ توبىنا تٷركٸتٸلدەس حالىقتار عالىمدارىنىڭ ەڭبەكتەرٸن جاتقىزۋعا بولادى.
قازاقستاندىق فارابيتانۋشىلاردىڭ وتاندىق فارابيتانۋعا قوسقان ٷلەسٸنە توقتالاتىن بولساق, بەلگٸلٸ فارابيتانۋشىلاردىڭ باستاۋىمەن ەل-فارابيدٸڭ ەڭبەكتەرٸ قازاق جەنە ورىس تٸلدەرٸندە جارىق كٶردٸ. ا.ح.قاسىمجانوۆ ٷيلەستٸرگەن «فيلوسوفييا تاريحى جəنە قازاقستانداعى قوعامدىق-ساياسي ويلار» بٶلٸمٸ جانىنان قۇرىلعان شىعارماشىلىق توپتا ي.و.مۇحاممەد (يران), ەۋروپا تٸلدەرٸنٸڭ مامانى ب.يا. وشەروۆيچ, شىعىس ماتەماتيكاسىنىڭ مامانى ا.ق. كٶبەسوۆ, ارابتانۋشىلار ا.س. يۆانوۆ, ك.ح.تادجيكوۆا, ن. كاراەۆ سىندى عالىمدار بولدى, سونىمەن قاتار مəسكەۋلٸك ارابتانۋشىلار ب.گ. عافۋروۆ جەنە ا.ۆ. ساگادەەۆپەن بايلانىستار ورناتىلدى. وسى عىلىمي شىعارماشىلىق توپتىڭ ارقاسىندا ۇلى عۇلاما فيلوسوف əل-فارابيدٸڭ شىعارماشىلىعىمەن, قولجازبالارىمەن مۇقييات تانىسۋعا زەردەلٸ زەرتتەۋلەر باستالىپ كەتتٸ. ٶتكەن عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگٸندە ا.قاسىمجانوۆ, م.بۋراباەۆ, ە.دەربٸساليەۆ, ق.جارىقباەۆ, گ.شايمۋحانبەتوۆ, س.ساتىبەكوۆالاردىڭ ەڭبەكتەرٸ قازاقستاندىق فارابيتانۋ كەڭٸستٸگٸن ۇلعايتا تٷستٸ. العاش رەت əل-فارابيدٸڭ «فيلوسوفييالىق تراكتاتتارى», «Əلەۋمەتتٸك-ەتيكالىق تراكتاتتارى», «لوگيكالىق تراكتاتتارى», «ماتەماتيكالىق تراكتاتتارى», سونداي-اق «پتولومەيدٸڭ «الماگەستٸنە» تٷسٸنٸكتەمە» اتتى ميراستارى قازاق-ورىس تٸلدەرٸندە جارىق كٶردٸ.
قازاقستاندا ەل-فارابي ەسٸمٸ حح عاسىردىڭ 70-جىلدارى ايرىقشا تانىمال بولدى. بۇل, ەڭ الدىمەن, ەل-فارابي عۇمىرناماشىلارىنىڭ IX-X عاسىرلاردا بٷگٸنگٸ قازاقستاننىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان فارابتى ونىڭ وتانى دەپ ساناۋىنا بايلانىستى ەدٸ. ەل-فارابي ەڭبەكتەرٸن قازاق-ورىس تٸلٸنە اۋدارۋ ٷشٸن بەلسەندٸ جۇمىستار جٷرگٸزٸلدٸ. ونىڭ مۇراسىنا ارنالعان كٶپتەگەن ماقالالار مەن بٸرقاتار كٶركەم شىعارمالار جازىلدى, ونىڭ ەسٸمٸمەن كٶشەلەر مەن عىلىمي ورتالىقتار اتالدى. الايدا جەتپٸسٸنشٸ جىلداردان كەيٸن وسى ويشىلدىڭ مۇراسىن زەرتتەۋ قانداي دا بٸر جاڭا ماڭىزدى جاڭاشىلدىققا ەكەلگەن جوق. ونىڭ ٷستٸنە جەتپٸسٸنشٸ جىلدارى جاسالعان ەڭبەكتەر ات تٶبەلٸندەي فيلوسوفتار مەن شىعىستانۋشىلارعا عانا تٷسٸنٸكتٸ بولدى جەنە تاريح, فيلوسوفييا بويىنشا جالپى بٸلٸم بەرەتٸن كۋرستارعا قاجەتتٸ كٶلەمدە ەنگٸزٸلگەن جوق. ەل-فارابي مۇراسىنا كەڭەستٸك گۋمانيتارلىق عىلىمنىڭ ساياسي-تەربيەلٸك اياسىندا العاشقى قاتارعا ونىڭ ەلەۋمەتتٸك كٶزقاراستارى شىعارىلدى. ولار نەگٸزٸنەن جالپى «ەلەم بەينەسٸنەن» الشاقتىقپەن تٷسٸندٸرٸلدٸ.
70-جىلدارداعى كەڭەستٸك عىلىمداعى ەل-فارابي ەڭبەكتەرٸنە قىزىعۋشىلىق بٸراز جىل ٶتكەننەن كەيٸن عانا قايتا جانداندى.
– وتاندىق عالىمداردىڭ فارابي مۇرالارىن زەرتتەۋدەگٸ ەڭبەكتەرٸ ٶتە اۋقىمدى بولعانىن بٸلدٸك. ال ەل-فارابيدٸ زەرتتەۋ شەت ەلدەردە دە وسىعان دەيٸن بولعان با ەدٸ? بولسا ول قاي دەڭگەيدە ورىندالدى?
– ەرينە ەل-فارابي سيياقتى عالامدىق تۇلعانىڭ ەڭبەكتەرٸ كٶپ ۋاقىتتان بەرٸ ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن عالىمدارى تاراپىنان زەرتتەلٸنٸپ كەلەدٸ. بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدەگٸ زەرتتەۋلەر وسى ٷلكەن ٷدەرٸستٸڭ جالعاسى دەسەم دە بولادى. ەل-فارابي ەسٸمٸ كٶپتەگەن ەۋروپا ەلدەرٸنە ەرتەدەن تانىمال بولىپ, حII-حIII عع. ٶزٸندە-اق ونىڭ فيلوسوفييالىق تراكتاتتارى ەجەلگٸ ەۆرەي جەنە لاتىن تٸلدەرٸنە اۋدارىلدى. بٸراق ەل-فارابي مۇراسىن جٷيەلٸ ەرٸ ناقتى زەرتتەۋ ونىڭ تراكتاتتارىنىڭ مەتٸنٸ مەن اۋدارمالارىن باسىپ شىعارۋمەن قاتار, زەرتتەۋ جۇمىستارى حVIII-XIX عع. ورتاسىندا شىعا باستادى. ورتاعاسىرلىق ەۋروپا كلاسسيكالىق ەجەلگٸ گرەك فيلوسوفيياسىمەن كٶپ جاعدايدا ەل-فارابي ەڭبەكتەرٸ ارقىلى تانىستى. مەسەلەن, XII ع. كەزٸندە ونىڭ «عىلىمدار كلاسسيفيكاسى» دەگەن ەڭبەگٸ لاتىن تٸلٸنە ەكٸ رەت اۋدارىلدى. «الفارابيۋسا» – «سانانىڭ مەنٸ تۋرالى», «سۇراقتار نەگٸزٸ» جەنە اريستوتەلدٸڭ «فيزيكا», «پوەتيكا» ەڭبەكتەرٸنە تٷسٸنٸكتەمەلەرٸ, «باقىت جولى تۋرالى» جەنە لوگيكاعا بايلانىستى تراكتاتتارى مەن باسقا دا ەڭبەكتەرٸ XII ع. باستاپ XVII ع. دەيٸن لاتىن تٸلٸنە بٸرنەشە رەت اۋدارىلدى. فيلوسوفتىڭ كەيبٸر تراكتاتتارى وسى كٷنگە تەك لاتىن تٸلٸندەگٸ اۋدارمالار ارقىلى جەتتٸ, ال اراب تٸلٸندەگٸ كەيبٸر قولجازبالارى, ٶكٸنٸشكە وراي, ساقتالماعان.
رەسەيدە جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىندا وقىرمان قاۋىم ەل-فارابي مەن ونىڭ عىلىمعا قوسقان ٷلەسٸ تۋرالى بٸرشاما جاقسى بٸلدٸ: 1908-1913 جىلدارى رەسەيدە جارىق كٶرگەن «ف.ا. بروكگاۋز بەن ي.ا. ەفروننىڭ ەۆرەي ەنتسيكلوپەديياسىندا» ەل-فارابيدٸڭ كەيٸنگٸ دەۋٸر فيلوسوفيياسىنىڭ دامۋىنا ىقپالى تۋرالى تولىعىراق قامتىلعان ماقالا بەرٸلدٸ.
ەل-فارابي بويىنشا ەنتسيكلوپەدييالىق ماقالانى جازۋ ٷشٸن نەگٸزگٸ كٶز رەتٸندە ارابتٸلدٸ فيلوسوفييا بويىنشا XIX عاسىردا شىققان جارييالانىمدار قىزمەت ەتتٸ: دە روسسيدٸڭ 1807 جىلعى اراب تاريحي سٶزدٸگٸ, بوندا باسىلعان شمولدەرستٸڭ «Documenta philosophorum arabيm ەڭبەگٸ» (1836), فارابيدٸڭ ٶمٸربايانىن سىني تۇرعىدا قاراستىرعان م. شتايشنەيدەردٸڭ سانك-پەتەربۋرگتە 1869 جىلى شىققان «اl-عاrاbٸ (اlphاrاbٸيs) Philosophen Leben dەs اrاbٸsسھەn يnd Sسhrٸgtەn» ەڭبەگٸ, 1890 جىلى ف. ديتريتسييدٸڭ رەداكتسيياسىمەن نەمٸس تٸلٸندەگٸ اۋدارماسىمەن شىققان ەل-فارابي شىعارمالارى ٷزٸندٸلەرٸنٸڭ جيناعى, سونداي-اق, 1898 جىلعى
ك. بروككەلماننىڭ «يستوريي ارابسكوي ليتەراتۋرى» ەڭبەگٸندەگٸ ەل-فارابيگە قاتىستى سٸلتەمەلەر قولدانىلعان.
– سٶزٸڭٸزگە قاراعاندا, فيلوسوفتى باتىس تا, ورىس عالىمدارى دا دەندەي زەرتتەۋگە كٷش سالعان ەكەن. ال كەڭەستٸك كەزەڭدە ەل-فارابي مۇرالارىنا دەگەن كٶزقاراس قالاي بولدى? ونى زەرتتەۋدە كەدەرگٸلەر مەن قيىنشىلىقتار بولدى ما?
– ەل-فارابيدٸڭ كەڭەستٸك عىلىمعا قايتىپ ورالۋى جٶنٸندە ايتاتىن بولساق, ورىس تٸلٸندەگٸ «ەۋروپالىق ەنتسيكلوپەدييادا» كەلتٸرٸلگەن ماتەريالدارعا حح عاسىردىڭ جەتپٸسٸنشٸ جىلدارىنا دەيٸن ايتارلىقتاي نازار اۋدارىلعان جوق. بۇل كەڭەس وداعىنداعى گۋمانيتارلىق عىلىمنىڭ دامۋىنىڭ بٸرقاتار ەرەكشەلٸكتەرٸنە بايلانىستى بولدى. ولاردىڭ ٸشٸنەن جاڭادان جاسالعان ماركسيستٸك-لەنيندٸك ٸلٸمنٸڭ باسىمدىقتارىنا اكادەمييالىق پەن رەتٸندە فيلوسوفييانىڭ باعىندىرىلۋىن اتاۋعا بولادى. وندا يسلام فيلوسوفيياسىنداعى اراب-مۇسىلمان ويشىلدارىنىڭ ٸلٸمٸنە ورىن تابىلعان جوق.
«كلاسسيكالىق» شىعىستانۋ سالاسىندا كەڭەستٸك مەرزٸمدە تاريح, لينگۆيستيكا جەنە ەدەبيەتتانۋ بويىنشا زەرتتەۋلەرگە باسا مەن بەرٸلدٸ. شىعىس فيلوسوفيياسى بويىنشا ەڭبەكتەردٸ زەرتتەۋ ٷشٸن شىعىستانۋشىلارعا, تٸپتٸ جاقسى تٸلدٸك دايىندىق كەزٸندە دە ەل-فارابيدٸ تٷسٸنۋ ٷشٸن ٶتە قاجەت كٶنە گرەك فيلوسوفيياسى بويىنشا بٸلٸم جەتٸسپەدٸ.
ەۋروپادا فيلوسوفييا تاريحى بويىنشا زەرتتەۋلەر جالعاسىپ جاتقان كەزدە, كەڭەس وداعىندا ورىستٸلدٸ وقىرمانعا اسا تانىس ەمەس جەنە قۇدايدى جوعارعى اقىل-ويدىڭ ساتىسى جەنە مەننٸڭ ەڭ بٸرٸنشٸ سەبەبٸ رەتٸندە تٷسٸندٸرەتٸن, ٶتكەن كەزەڭدەگٸ شىعىس ويشىلىنىڭ مۇراسىنا بەت بۇرۋى مٷمكٸن ەمەس بولاتىن.
مۇسىلماندىق فيلوسوفيياداعى ەل-فارابيدٸڭ ورنى جەنە اراب ەلەمٸنە اريستوتەلدٸڭ ىقپالى تۋرالى مادكۋريدٸڭ 1934 جىلى پاريجدە شىعارعان ەڭبەكتەرٸن, سونداي-اق ەل-فارابيدٸڭ لاتىن تٸلٸندەگٸ ورتاعاسىرلىق اۋدارمالارى تۋرالى بەدورەنٸڭ 1938 جەنە سالموننىڭ 1939 ماقالالارىن دا كەڭەستٸك عالىمدار بٸردەن بايقاي قويعان جوق.
ەل-فارابي مۇراسىنا بەت بۇرۋ ۇلتشىلدىقپەن, كوسموپوليتيزممەن جەنە «باسقاشا ويلاۋدىڭ» وسىنداي كٶرٸنٸستەرٸمەن كٷرەس جٶنٸندەگٸ يدەولوگييالىق ناۋقان بەسەڭسٸگەننەن كەيٸن عانا مٷمكٸن بولدى. بۇرىنعىسىنشا, «قۇداي ٸزدەۋشٸلٸكپەن» تىعىز بايلانىستى تاقىرىپتار جەتٸستٸككە ٷمٸتتەنە المادى جەنە تەولوگييا تۇرعىسىندا مۇسىلمان فيلوسوفتارى ەڭبەكتەرٸ زەرتتەۋلەرٸنٸڭ كەڭەستٸك اكادەمييالىق ينستيتۋتتاردا ماقۇلدانۋى دا ەكٸتالاي ەدٸ. الايدا, «پاراساتتى ويدى» ٸزدەۋدە تەجٸريبە جيناقتاعان كەڭەستٸك عالىمدار جاڭاشا «تۇجىرىمداۋدىڭ» – پەندٸ وڭتايلاندىرۋ ارقىلى ٶز زەرتتەۋلەرٸنە جول تابا بٸلدٸ.
ەل-فارابيدٸڭ باي فيلوسوفييالىق مۇراسىنا فيلوسوفييالىق كٶزقاراس تۇرعىسىندا «پاراساتتى وي» رەتٸندە, بٸرٸنشٸ كەزەكتە, ەلەۋمەتتٸك فيلوسوفييا مەسەلەلەرٸنە, ەلەۋمەتتٸك ەدٸلدٸك پەن جالپى يگٸلٸك پروبلەمالارىنا ارنالعان شىعارمالار ٸرٸكتەلدٸ. 1978 جىلى «ٷلكەن كەڭەستٸك ەنتسيكلوپەدييا» باسىلىمىندا ەل-فارابيدٸڭ ەلەۋمەتتٸك كٶزقاراستارى باياندالعان ماقالا ەنگٸزٸلدٸ: «ەلەۋمەتتٸك-ەتيكالىق تراكتاتتارىندا ەل-فارابي بيلەۋشٸ-فيلوسوف باسقاراتىن, وعان قوسا يمامنىڭ, دٸني قاۋىمنىڭ جەتەكشٸسٸ مٸندەتٸن اتقاراتىن, ٶزدەرٸ اقيقاتتىڭ «بەلسەندٸ زيياتىنان» الاتىن اقيقاتتى وبرازدىق-سيمۆولدىق فورمادا جۇرتشىلىققا بەرەتٸن «ٸزگٸلٸكتٸ قالا» تۋرالى ٸلٸمدٸ دامىتتى. ەل-فارابي «نادان قالالاردى» جاعىمسىز ادامي قاسيەتتەردٸ مانسۇقتايتىن قالالارعا قارسى قويدى».
– ەل-فارابيدٸڭ ەۋروپا عىلىمىنا ىقپالى تۋرالى نە ايتا الاسىز?
– ورتا عاسىر كەزەڭٸندە ەسٸرەسە ەل-فارابي ٶزٸنٸڭ فيلوسوفييالىق جٷيەلٸ ويلارىمەن, عىلىم تاريحىندا, لوگيكا, مۋزىكا تەوريياسى, استرولوگييا, تەورەتيكالىق مەديتسينا, ماتەماتيكا, مەملەكەت ٸلٸمٸنە قاتىستى ٶزٸنٸڭ جارقىن ويلارىن تانىتا وتىرىپ, ەلەمدٸك عىلىمعا ٶزٸندٸك ٸزٸن قالدىردى. ونىڭ ويلارى يبن سينا جەنە يبن رۋشد سيياقتى كەيٸنگٸ فيلوسوفتارمەن جالعاستىرىلىپ, سپينوزا فيلوسوفيياسىنا جەنە ول ارقىلى فرانتسۋز فيلوسوفيياسىنا ايتارلىقتاي ٶز ىقپالىن تيگٸزدٸ. دەمەك, ەل-فارابي فيلوسوفيياسى تەك ورتا جەنە تاياۋ شىعىستاعى ەلەۋمەتتٸك-فيلوسوفييالىق يدەيالاردىڭ دامۋىنا ەسەر ەتٸپ قويماي, باتىس ەۋروپاعا دا ٶز ىقپالىن تيگٸزدٸ دەپ ايتا الامىز. اكادەميك م.م.حايرۋللاەۆ ايتقانداي, «ەل-فارابي فيلوسوفيياسى يبن بادجا, يبن تۋفەيل جەنە يبن رۋشد سەكٸلدٸ اسا كٶرنەكتٸ عالىمداردى دٷنيەگە ەكەلگەن XI-XIII ع.ع. «ارابتىق» يسپانييا جەنە سولتٷستٸك افريكاداعى الدىڭعى قوعامدىق-فيلوسوفييالىق ويلاردىڭ دامۋىنا شەشۋشٸ ىقپالىن تيگٸزدٸ».
بەلگٸلٸ فيلوسوف يبن بادجا (XI ع. اياعى – 1138 ج.) ەل-فارابيدٸڭ بٸرسىپىرا يدەيالارىن دامىتتى. ونىڭ ينديۆيدتٸڭ مٸنەزٸن كەمەلدەندٸرۋٸ مەن باقىتقا جەتۋ جولدارى باياندالعان «جالعىز ٶمٸر سٷرۋ سالتى تۋرالى» اتتى باستى ەڭبەگٸ ەل-فارابيدٸڭ ەسەرٸمەن جازىلعان.
ەل-فارابي فيلوسوفيياسى مەن لوگيكاسى يبن تۋفەيلگە دە (1110-1185) ەسەر ەتتٸ, «حاي جەنە ياكزان ۇلى تۋرالى رومان» دەگەن ەڭبەگٸندە عىلىمي ويدىڭ دامۋىنا ەسەرٸن كٶرسەتەدٸ.
ەل-فارابيدٸڭ ەۋروپا عىلىمىنا ەسەرٸ ونىڭ ٸزباسارلارى يبن سينا, ەسٸرەسە يبن رۋشد ارقىلى كٶرٸنٸس تاپتى دەپ ايتا الامىز. اۆەررويزم, نەگٸزٸنەن XIII-XIV ع.ع. پروگرەسسيۆتٸ فرانتسۋز جەنە يتاليان فيلوسوفيياسىنا قاتتى ەسەر ەتٸپ, ونىڭ نەگٸزٸ بولدى. باتىس ەۋروپا ورتاعاسىرىنىڭ ٸرٸ ويشىلدارى ر.بەكون, د.سكوت ٶزدەرٸنٸڭ تەورييالىق شىعارمالارىندا ەل-فارابي, يبن سينا, يبن رۋشد ەڭبەكتەرٸن قولداندى. سپينوزانىڭ كەيبٸر تراكتاتتارىندا قۇرىلىمى مەن باعىتىنا قاراي ەل-فارابي ەڭبەكتەرٸنە جاقىندىق سەزٸلەدٸ. وسمان ەمين ەل-فارابي مەن سپينوزانىڭ ۇقساس كونتسەپتسييالارىن ايتادى. ي.مادكۋر ەكٸ ويشىلدىڭ زەردە مەن پايعامبارلىق جايلى يدەيالىق ۇقساستىقتارىن كٶرسەتەدٸ. ولاردىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ ۇقساسى ەل-فارابي مەن سپينوزانىڭ ەلەۋمەتتٸك-ساياسي كونتسەپتسييالارى جٶنٸندەگٸ ويلارى. مىسالى, باقىتقا جەتۋدٸڭ جولدارى, ماقساتى, مەملەكەتتٸ باسقارۋدىڭ فورماسى مەن فۋنكتسيياسى ت.ب. سپينوزا ەل-فارابي سەكٸلدٸ ٶزٸنٸڭ قوعام تۋرالى ٸلٸمٸن ادامنىڭ «شىنايى» تابيعاتىنان شىعارادى, مەملەكەتتٸڭ ماقساتى ەربٸر ادامدى اقىلمەن باسقارىپ, باقىت پەن بوستاندىق سىيلاۋ دەيدٸ. ەل-فارابيدٸڭ ادامداردىڭ ينديۆيدۋالدى ارماندارىنىڭ بٸرلٸگٸ رەتٸندەگٸ سوتسيۋم ۇعىمى ج.ج. رۋسسونىڭ «ەلەۋمەتتٸك كەلٸسٸم» يدەياسىنا سەيكەس. سونداي-اق ەل-فارابيدٸڭ «بٸلٸم – ينتۋيتسيياعا نەگٸزدەلگەن» دەگەن ويى نيكولاۋستىڭ, شەللينگتٸڭ, بەرگسوننىڭ جەنە شتەينەردٸڭ ەڭبەكتەرٸندە ٶز كٶرٸنٸسٸن تاپتى. ەل-فارابيدٸڭ ادام تۋرالى نەگٸزگٸ يدەياسى ميكروكوسموس جەنە ماكروادامدار ەلەمٸ رەتٸندەگٸ ويلارى نيكولاۋس, لەيبنيتس, سپەنسەردەن بۇرىن بولدى. ەل-فارابيدٸڭ زەردەگە نەگٸزدەلگەن ەتيكالىق جٷيەسٸ ەۋروپادا تەك حIح عاسىردا ي. كانت فيلوسوفيياسىندا ٶز كٶرٸنٸسٸن تاپتى. اتاقتى نەمٸس شىعىستانۋشى عالىمى ف.دەتريتسيي سىندى زەرتتەۋشٸلەردٸڭ ايتۋىنشا: «شىعىستا اريستوتەل ەل-فارابيدٸڭ ەڭبەكتەرٸنٸڭ ارقاسىندا عانا اريستوتەل اتاندى», – دەيدٸ. كٶپتەگەن ورتاعاسىرلىق عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, ەل-فارابي – ورتاعاسىرلىق ەۋروپالىق ويدىڭ قالىپتاسۋىنا ەسەر ەتكەن پەرەپاتەتيزمنٸڭ نەگٸزٸن قالاعانداردىڭ بٸرٸ. شىعىس پەرەپاتەتيكتەرٸ ەل-كيندي, ەل-فارابي, يبن-سينا, يبن رۋشد سىندىلار اريستوتەل ەڭبەكتەرٸن تالداپ, ەۋروپاعا كەڭٸنەن تانىتتى.
سوندىقتان دا ارابتٸلدٸ ورتاعاسىرلىق فيلوسوفييا كٶنە گرەكتٸك فيلوسوفييانىڭ العاشقى مۇراسى رەتٸندە شىعارماشىلىق جاعىنان دامىتىپ, جاڭا دەڭگەيلەرگە كٶتەردٸ. ەل-فرابي شىعىس پەن ەۋروپا مەدەنيەتتەرٸن بايلانىستىرۋشى «كٶپٸرگە» اينالدى.
– ەل-فارابي مۇرالارىن زەرتتەۋدەگٸ ەۋروپا عالىمدارىنىڭ ٷلەستەرٸ قانداي بولدى?
– ٶز كەزەگٸندە ەل-فارابي مۇرالارىن تانۋدا حٸح-حح عع. ەۋروپالىق عالىمداردى دا ايتا كەتكەن جٶن. ولار: حٸح عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا ورتاعاسىرلىق ارابتٸلدٸ شىعىس رۋحاني مەدەنيەتٸ جايلى ەڭبەكتەر جازعان نەمٸس عالىمى م.شتەينشنەيدەر, 1890 جىلى ەل-فارابيدٸڭ سەگٸز فيلوسوفييالىق تراكتاتىن لوندوندىق, لەيدەندٸك جەنە بەرليندٸك جازبالاردان جارييالاعان فريدريح دەتريتسيي, نەمٸس جەنە اعىلشىن تٸلدەرٸندە جارىق كٶرگەن «يسلام فيلوسوفيياسىنىڭ تاريحى» ەڭبەگٸنٸڭ اۆتورى, گوللاندىق عالىم دە بۋر بولدى. ورتاعاسىرلىق اراب فيلوسوفيياسىن زەرتتەگەن فرانتسۋز عالىمدارى, سونىڭ ٸشٸندەگٸ فارابيتانۋشىلار: ي.فورگەت, س.دۋگات, ل.لۋتحەر, س.مۋنك, ە.رەنان, ي.فيننەگەن ت.ب. ايتۋعا بولادى. ە.رەناننىڭ «اۆەرروەس ي اۆەرويزم» (پاريج,1952) ەڭبەگٸنٸڭ ماڭىزى زور. تانىمال فرانتسۋز شىعىستانۋشىسى ر.ەرلانجە 1930-1935 جج. ەل-فارابيدٸڭ مۋزىكاعا قاتىستى «كيتاب ەل-مۋسيكا ەل-كابير» («مۋزىكانىڭ ٷلكەن كٸتابى») كٸتابىن پاريجدە تٷپنۇسقادان اۋدارىپ, جارىققا شىعاردى. بٸزگە بەلگٸلٸسٸ, حح عاسىردىڭ باسىندا شىعىستىڭ رۋحاني مەدەنيەتٸن زەرتتەۋدە ەل-فارابي مۇرالارىن زەرتتەۋ ٶز جالعاسىن تاپتى. كٶپتەگەن شىعىستانۋشى عالىمداردىڭ, ا.مەتس, ل.ماسسينون, ر.بلاشەر, ا.ماسسە, ف.گابريەلي, ە.فون گريۋنباۋم, ف.كوپلستون ت.ب. ەڭبەكتەرٸ جارىققا شىقتى. سونداي-اق, رەسەيلٸك: ي.كراچكوۆسكيي, ە.بەرتەلس, ۆ.بارتولد سىندى شىعىستانۋشى-فيلوسوفتاردىڭ دا قوسقان ٷلەستەرٸن اتاپ ٶتكەن جٶن.
ەل-فارابي جايلى ەڭبەكتەر انگلييا, يسپانييا, اقش سىندى مەملەكەتتەردە دە جارىققا شىقتى.
دٷنيەجٷزٸنٸڭ وقىمىستىلارى فارابي مۇرالارىن 1000 جىل بويى تىنباستان زەرتتەپ كەلدٸ. ولاردىڭ ٸشٸندە اراب-پارسى تٸلدەرٸندە جازعان يبن ەل-ناديم (995ج), ەل-بايحاكي (1169), يبن ەل-كيفتي (1248), حادجي حاليفا (1657), لاتىن تٸلٸندە جازعان ۆەنيكە (1484ج), كامەراريۋس (1638), فرانتسۋز تٸلٸندە جازعان گەنريح زۋتەر (1902) جەنە ت.ب. بار.
فارابيدٸڭ ەلەمدٸك مەدەنيەت پەن عىلىمعا قوسقان ٷلەسٸن زەرتتەۋدٸڭ ماڭىزىن العاش رەت شەتەل عالىمدارى گ. سارتون, د. بەركال جەنە ا. كويرە نەگٸزدەپ بەردٸ. مۋزىكا سالاسىندا فارابي ەر الۋان شىعارمالار مەن قاتار «مۋزىكا تۋرالى ٷلكەن كٸتاپ» اتتى ٸرگەلٸ ەڭبەگٸن فرانتسۋز تٸلٸندە ي. مادكۋري مەن گ. فارمەر جارييالاپ, عىلىمي تٷسٸنٸكتەمە جاسادى.
فارابي مۇرالارىن زەرتتەۋدە تەك قانا شىعىس, ورىس عالىمدارى عانا ەمەس, باتىس عالىمدارى دا زەرتتەپ, ەڭبەكتەرٸن جارييالاۋدا. بۇل تۇرعىدا امەريكالىق عالىم نيكولاس رەشەردٸكٸ ايتۋعا تۇرارلىق ەڭبەك. نيكولوس رەشەر – اقش-تىڭ پيتسبۋرگ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى. ول – فارابي جەنە ونىڭ شەكٸرتتەرٸنٸڭ عىلىمي مۇرالارىن كٶپ زەرتتەگەن عالىم. نيكولاس رەشەر ۇزاق ٸزدەنۋدٸڭ نەتيجەسٸندە 1962 جىلى اعىلشىن تٸلٸندە «فارابيدٸڭ اننوتاتسييالانعان بيبليوگرافيياسى» دەپ اتالاتىن, فارابيدٸ زەرتتەۋشٸلەر ٷشٸن قۇندى ەڭبەگٸن جارييالادى. مۇندا 1000 جىل بويىندا فارابي جٶنٸندە كٸم نە جازدى, فارابي شىعارمالارى قاي تٸلدەرگە اۋدارىلدى, ونىڭ مۇراسىنىڭ اسا قۇندى ەكەنٸن دەلەلدەيدٸ.
– وتاندىق فارابيتانۋداعى سٷبەلٸ ەڭبەكتەر تۋرالى ويىڭىز قالاي?
– وتاندىق فارابيتانۋداعى سٷبەلٸ ەڭبەك تۋرالى ايتاتىن بولساق, 1975 جىلى ەبۋ ناسىر əل-فارابيدٸڭ 1100 جىلدىعىنا ارنالعان ٷلكەن حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسييا «مەسكەۋ-الماتى-باعداد» قالالارىندا بولىپ ٶتتٸ. سٶيتٸپ الماتى از ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە əل-فارابي مۇرالارىن زەرتتەيتٸن عىلىمي ورتالىققا اينالىپ, ول جۇمىستار شەتەل عالىمدارى اراسىندا دا كەڭٸنەن تانىمال بولدى. سونداي-اق, 1975 جىلى مەسكەۋ قالاسىندا بەلگٸلٸ شىعىستانۋشى عالىم ب.گ. عافۋروۆ پەن ا.ح. قاسىمجانوۆتىڭ ورىس تٸلٸندە شىققان «ەل-فارابي مəدەنيەت تاريحىندا» («ال-فارابي ۆ يستوريي كۋلتۋرى») اتتى كٸتابى اراب-مۇسىلمان فيلوسوفيياسى مەن مەدەنيەتٸن, فارابيتانۋمەن شۇعىلدانۋشى عالىمدار اراسىندا ٷلكەن سۇرانىسقا يە بولسا, ال 1982 جىلى مەسكەۋ قالاسىنداعى «مىسل» باسپاسىنان عالىمنىڭ «ال-فارابي» اتتى كٸتابى كٶپشٸلٸككە كەڭٸنەن تانىمال بولدى. سونداي-اق, بەلگٸلٸ جازۋشى, قوعام قايراتكەرٸ انۋار اليمجانوۆتىڭ «ۇستازدىڭ ورالۋى» اتتى رومانى قازاق وقىرماندارى اراسىندا ٷلكەن رەزونانس تۋعىزدى.
قازٸرگٸ تاڭدا جارتى عاسىردان استام ەل عالىمدارىنىڭ ٸزدەنٸستەرٸ تەرەڭ تاريحقا اينالىپ تا ٷلگەردٸ. الايدا, ەل-فارابي مۇرالارىنىڭ ەلٸمٸزدە تامىر جايۋىندا جەنە اۋدارۋ مەن زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋدە كەڭەستٸك يدەولوگييانىڭ كٶڭٸلٸنەن شىعۋ وڭايعا تيگەن جوق. سول كەزدەگٸ فارابيتانۋدىڭ باسىندا تۇرعان وتاندىق عالىمداردىڭ جانكەشتٸ ەڭبەكتەرٸ مەن عىلىم الدىنداعى ادالدىقتارى – ولاردىڭ بٷكٸل ٶمٸرٸ مەن شىعارماشىلىقتارىن عۇلاما مۇرالارىن زەرتتەۋ, ناسيحاتتاۋ, ەلەم كٸتاپحانالارىنان ٸزدەۋ جۇمىستارىنا ارناعانى ايعاق. وسى ورايدا ايتاتىن نەرسە ەلەم مۇراعاتتارى مەن كٸتاپحانالارىندا ساقتالعان فارابي مۇراسىن جيناپ, جٷيەلەپ, زەرتتەپ, عىلىم يگٸلٸگٸنە, ۇلت مٷددەسٸنە جاراتۋدى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸ ن.ە.نازارباەۆ باسشىلىعىمەن جاسالعان «مەدەني مۇرا» مەملەكەتتٸك باعدارلاماسى شەڭبەرٸندە ەل-فارابيدٸڭ ون تومدىق ەڭبەكتەرٸنٸڭ جارىققا شىعۋى ٷلكەن ماڭىزعا يە. قازاقستاندا فارابي مۇراسىنا دەگەن قىزىعۋشىلىق فارابي ٸلٸمٸن زەرتتەپ, زەردەلەۋگە ۇمتىلعان عالىمداردىڭ ەكٸنشٸ جاڭا تولقىنى ٶمٸرگە كەلدٸ.
– ەلٸمٸزدەگٸ ەڭ ٷلكەن بٸلٸم ورداسى, ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ جەنە ونىڭ جانىندا قۇرىلعان «ەل-فارابي» عىلىمي ورتالىعى عۇلامانىڭ قۇندى مۇرالارىن ناسيحاتتاۋدا قانداي جۇمىستار جٷرگٸزٸپ كەلەدٸ?
– قازاقستان رەسپۋبليكاسى تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ تاڭىمەن قازاقتىڭ عىلىمى مەن بٸلٸمٸنٸڭ قارا شاڭىراعى اتانعان قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنە 1991 جىلى ەبۋ ناسىر ەل-فارابيدٸڭ ەسٸمٸ بەرٸلدٸ. ال 1993 جىلى ەل-فارابي عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى اشىلدى. ورتالىقتى وتاندىق فارابيتانۋدىڭ نەگٸزٸن قالاۋشىلاردىڭ بٸرٸ پروفەسسور ا.ح. قاسىمجانوۆ باسقاردى.
[caption id="attachment_16304" align="alignright" width="249"]
ەل-فارابي زەرتتەۋ ورتالىعىندا ەل-فارابي مۇراسىن زەرتتەپ, ناسيحاتتاۋعا قاتىستى مونوگرافييالار مەن كٶپتەگەن عىلىمي ماقالالار جارىق كٶرۋدە. سونداي-اق ەل-فارابي بابامىزدى ەلەمدٸك دەڭگەيدە تانىتۋدا دا ٸرگەلٸ جۇمىستار جاسالىنۋدا. 2010 جىلدىڭ 18 قاراشاسىندا پاريج قالاسىنداعى يۋنەسكو-نىڭ شتاب-پەتەرٸندە بەلگٸلٸ قوعام قايراتكەرٸ, اقىن ولجاس سٷلەيمەنوۆتٸڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «ەل-فارابي جەنە ەۋروپالىق ٶركەندەۋ دەۋٸرٸ» اتتى دٶڭگەلەك ٷستەل ٶتتٸ. بۇل جيىنعا ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ عالىمدارى مەن قازاقستاندىق فارابيتانۋشى عالىمدار ٶز ٷلەستەرٸن قوستى.
قازٸرگٸ تاڭدا ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸندە ارنايى اشىلعان ەل-فارابي مۇراجايى جۇمىس جاسايدى.
ايتا كەتەرلٸك جايت, ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى اكادەميك ع.م. مۇتانوۆ مىرزانىڭ باستاماسىمەن ەل-فارابي عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى حالىقارالىق اباي كلۋبى مەن ونىڭ پرەزيدەنتٸ, بەلگٸلٸ جازۋشى روللان سەيسەنباەۆپەن بٸرلەسە وتىرىپ ەل-فارابي تراكتاتتارىن قايتا باسىپ شىعارۋ جۇمىسى جولعا قويىلدى. بۇل ەڭبەكتەردٸڭ قايتا ورالىپ, جاڭارىپ باستىرىلۋى جاس ۇرپاقتار ٷشٸن فارابي مۇرالارىن تانىپ-بٸلۋدە ٷلكەن سەپتٸگٸن تيگٸزەرٸ انىق.
قر بعم قولدانبالى عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇمىستارى اياسىنداعى ورتالىقتاعى شىعارماشىلىق توپ ەل-فارابي مۇرالارىن زەرتتەۋ بويىنشا گرانتتىق جوبالاردى سەتتٸ جٷزەگە اسىرۋدا.
2014 جىلدىڭ 2-12 سەۋٸر ارالىعىندا ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي تۇڭعىش «ٸ حالىقارالىق فارابي وقۋلارى» ٶتتٸ. بۇل دەستٷر جىل سايىن جالعاسىن تابۋدا. قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸندە «AL-FARABI UNIVERSITY SMART CITY» اتتى قازاقستان مەن ورتالىق ازيياداعى تۇڭعىش عىلىمي-يننوۆاتسييالىق جوبا قولعا الىنىپ, ٸسكە قوسىلۋدا. ەل-فارابيدٸڭ ەمبەباپ رۋحاني قۇندىلىقتار نەگٸزٸندە قۇرىلعان «قايىرىمدى قالا» ەلەۋمەتتٸك يدەال يدەياسى وسى جوبانىڭ ماڭىزدى رۋحاني-ادامگەرشٸلٸك باستاۋ-بۇلاعى بولىپ تابىلادى.
– ەل-فارابي ٸلٸمٸنٸڭ قازٸرگٸ قوعام دامۋىنا ىقپالى قانداي دەپ ايتا الامىز?
– ۇلى جەرلەسٸمٸز, عۇلاما عالىم ەل-فارابي ەڭبەكتەرٸ كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ماڭىزىن جوعالتقان جوق, مۇرالارىنىڭ قازاق دالاسىنا قايتا ورالۋى جەنە ونىڭ مەملەكەت باسقارۋ جٶنٸندەگٸ تۇجىرىمدارى, ەلەۋمەتتٸك-ەتيكالىق, ساياسي, فيلوسوفييالىق, دٸني كٶزقاراستارى قازٸرگٸ جاھاندانۋ اياسىنداعى قوعامىمىز ٷشٸن ٶتە ماڭىزدى.
سٶزٸمٸزدٸ قورىتىندىلاي كەلە كەلەسٸ ويدى ايتقىمىز كەلەدٸ: ۇلى ادامداردىڭ شىعارماشىلىعىنا زەيٸن سالىپ قاراساق, ولار ٶز زامانىنىڭ پەرزەنتٸ رەتٸندە ٶزدەرٸ ٶمٸر سٷرگەن دەۋٸردٸڭ ايقىنداۋشى بەينەسٸ بولىپ تابىلادى. قازاق دالاسى وتىراردا دٷنيەگە كەلٸپ, تٷركٸلٸك دٷنيەتانىمنىڭ مٷمكٸندٸگٸن ەلەمگە پاش ەتكەن ەبۋ ناسىر ەل-فارابي ادامزاتتىڭ كەمەلدٸككە دەگەن ٷزدٸكسٸز ۇمتىلىسىن بەينەلەيدٸ! باتىس پەن شىعىستىڭ ٶركەنيەتتەر ارالىق سۇحباتتاستىق يدەالىنا جاقىنداي تٷسۋٸنە جاعداي جاسايدى. ەلەمدٸك ٶركەنيەتتە ٶز ورنىن ويىپ العان ۇلى جەرلەسٸمٸز ەل-فارابي ٸلٸمٸنە قايتا ورالۋ, تانىپ بٸلۋ, ۇلت مٷددەسٸنە جاراتۋ – تاۋسىلماس رۋحاني ازىق, باعا جەتپەس رۋحاني قۇندىلىق.
سۇحباتتاسقان ت. تاڭجارىق
