قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتٸنە 85 جىل
بيىل وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى بٸلٸمٸ مەن عىلىمىنىڭ كٶشباسشىسى – قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتٸ 85 جىلدىعىن اتاپ ٶتۋدە. مەرەيتويدى اتاپ ٶتۋگە ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمى ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸپ وتىر ەكەن. مەرەيتوي قارساڭىندا ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى تٸلەكتەس ەسپولوۆ مىرزاعا جولىعىپ, سۇحباتتاسۋدىڭ سەتٸ تٷستٸ. وقۋ ورىن باسشىسى الدا كەلە جاتقان مەرەيلٸ كٷن سالتاناتتى شەرۋ عانا ەمەس, تەرەڭ مازمۇندى, كەيٸنگٸ جاستارعا ٷلگٸ بولاتىن شارا ەكەنٸن جٸلٸكتەپ تٷسٸندٸرٸپ بەردٸ. «مەرەكەگە بٸزدەر ماقتان تۇتاتىن ەلەمگە اتى مەلٸم عىلىم مەن ٶندٸرٸس مايتالماندارى, كٶرنەكتٸ عالىمدار, مەملەكەت قايراتكەرلەرٸ, ەل يگٸلٸگٸ جولىندا ٸزدەنٸسكە تولى, جەمٸستٸ قىزمەت ەتٸپ جٷرگەن تٷلەكتەرٸمٸز قاتىسادى» دەيدٸ رەكتور.
– قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ 85 جىلدىق مەرەيتويى مەرەيلٸ كٷن, سالتاناتتى شەرۋ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار تەرەڭ مازمۇندى, جاستارعا ٷلگٸ بولاتىن شارا دەپ ەسەپتەيمٸن. مەرەيتويعا وراي ۋنيۆەرسيتەتتە اۋىل شارۋاشىلىعى باعىتىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ عالامدىق كونسورتسيۋمىنا مٷشە ەلەمنٸڭ 40 بەدەلدٸ ۋنيۆەرسيتەت رەكتورلارىنىڭ, شەت ەلدٸڭ جەنە قازاقستاننىڭ عىلىم-بٸلٸم سالاسىنىڭ كٶرنەكتٸ ٶكٸلدەرٸنٸڭ قاتىسۋىمەن «اگروٶندٸرٸستٸك كەشەندٸ دامىتۋداعى عىلىم-بٸلٸم باسىمدىقتارىنىڭ جاڭا ستراتەگيياسى» تاقىرىبىندا حالىقارالىق عىلىمي-تەجٸريبەلٸك كونفەرەنتسييا ٶتكٸزبەكشٸمٸز. كونفەرەنتسييا اياسىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى يننوۆاتسييالىق جەتٸستٸكتەر كٶرمەسٸ ۇيىمداستىرىلىپ, قازاق-كورەي ورتالىعى, سۋ ورتالىعى, يننوۆاتسييالىق جىلىجاي, مەملەكەتتٸك يندۋستريالدى-يننوۆاتسييالىق دامۋ باعدارلاماسى شەڭبەرٸندە ماماندار دايىنداۋعا ارنالعان وقۋ, عىلىمي-زەرتتەۋ زەرتحانالارىن قامتيتىن «يننوۆاتسييالىق ورتالىق» اشىلماق.
وسىنداي تاريحي كەزەڭدە بٸز ٶتكەننەن ساباق الىپ, ەرتەڭگٸ بولاشاعىمىزعا ناقتى جوسپارلار جاساپ وتىرۋىمىز كەرەك. قازٸرگٸ ۋاقىتتا وقۋ ورنىمىز ەلەمدٸك تالاپتار بويىنشا ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتٸنە ترانسفورماتسييالانۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋدە.
– قازاقستان «بولون ٷردٸسٸنە» قوسىلىپ, جوعارى بٸلٸم بەرۋ سالاسى ٸرگەلٸ ٶزگەرٸستەن ورىن العانىن بٸلەمٸز. وسى رەتتە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا بٸلٸكتٸ ماماندار دايارلايتىن كٶشباسشى قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتٸ قانداي ماڭىزدى ٶزگەرٸستەردٸ باستان كەشكەنٸن ەڭگٸمەلەپ بەرسەڭٸز.
– قازٸرگٸ ۋاقىتتا ۋنيۆەرسيتەت ماتەريالدىق, , وقۋ-ەدٸستەمەلٸك بازاسى جەنە پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامى جاعىنان جوعارى دەڭگەيدەگٸ زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتٸ تالاپتارىن نەگٸزگە الىپ جۇمىس اتقارىپ كەلەدٸ. ۋنيۆەرسيتەت حالىقارالىق بٸلٸم, عىلىم كەڭٸستٸگٸنە تولىق ەندٸ, كٶپتەگەن بەدەلدٸ حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتتەر قاۋىمداستىعىنا مٷشە. شەتەلدٸڭ الدىڭعى قاتارلى جوعارى وقۋ ورىندارىمەن بٸلٸم جەنە عىلىم سالاسىندا تٸكەلەي قارىم-قاتىناس ورناتىپ, جان-جاقتى جۇمىس ٸستەپ جاتىرمىز. ۋنيۆەرسيتەت تٷلەكتەرٸ ەل ەكونوميكاسىن ٶركەندەتۋدە تابىستى ەڭبەك ەتۋدە, ولاردىڭ قاتارىندا كٶرنەكتٸ مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرلەرٸ, ەڭبەك ارداگەرلەرٸ, اتاقتى عالىمدار, بەلدٸ قىزمەتكەرلەر بارشىلىق.
– ۇلان اسىر جەرٸ ۇلى دالا ەلٸمەن بٸرگە ٶسٸپ-ٶركەندەپ كەلە جاتقان وقۋ ورنى دەسە بولادى عوي.
– ەلبەتتە. وتاندىق اگرارلىق بٸلٸم مەن عىلىمنىڭ قارا شاڭىراعى, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەڭ باستى عىلىمي دامۋ تاريحىنىڭ نەگٸزٸن سالۋشى, ۇلتىمىزدىڭ اگرارلىق سالا ماماندارىنىڭ ۇستاحاناسى, ٶنەگەلٸ عۇمىرناماسى عيبراتتى شەجٸرەگە تولى قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتٸ بٷگٸندە ەلٸمٸزدٸڭ ماقتانىشىنا اينالىپ وتىر. بۇل جوعارى بٸلٸم ورداسى – رەسپۋبليكامىزدىڭ بولاشاق اگروكەشەن ماماندارىن دايارلايتىن ٸرگەلٸ وقۋ ورنى. ەلٸمٸزدٸڭ اۋىل شارۋاشىلىعى پوتەنتسيالى وسى وقۋ ورنىن بٸتٸرگەن مامانداردىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸنە تٸكەلەي بايلانىستى. بۇل سالانىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸ مەن جەتٸستٸكتەرٸنە قاراپ, ەل ەكونوميكاسىن باعامداۋعا بولادى. ۋنيۆەرسيتەتٸمٸزدٸڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋ تاريحى ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىمەن تىعىز بايلانىستى. اۋىل شارۋاشىلىعىن ۇجىمداستىرۋ جەنە قازاقستاندا العاشقى سوۆحوزداردى قۇرۋ كەزەڭٸندە اۋىل شارۋاشىلىعى ٶندٸرٸسٸن عىلىمي تۇرعىدا جەتٸك باسقارا الاتىن كەسٸبي بٸلٸكتٸ ماماندارعا قاجەتتٸلٸك تۋىندادى. 1929 جىلى الماتى زووتەحنيكالىق مالدەرٸگەرٸك ينستيتۋتى, ال 1930 جىلى قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتى قۇرىلدى. اتالعان ەكٸ ينستيتۋت اگرارلىق اۋىل شارۋاشىلىعىنا بٸلٸكتٸ ماماندار دايىنداۋمەن قاتار اگرارلىق عىلىمنىڭ دامۋىنا قوسقان ٷلەسٸ مول جەنە عىلىم مەكتەپتەرٸن قالىپتاستىردى. مامان دايىنداۋدا جيناقتالعان تەجٸريبە مەن عىلىمدى زەرتتەۋلەردە قالىپتاسقان دەستٷرلەر جالعاسىن تاۋىپ, دامۋدا. وسى ورايدا بٸزدٸڭ ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ تٷلەكتەرٸ بٷگٸنگٸ تاڭداعى جاڭا يننوۆاتسييالىق ەكونوميكانى جەتٸلدٸرۋ جولىندا ٷلكەن سۇرانىسقا يە بولىپ وتىرعاندىعىن ايرىقشا اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ.
1996 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مينيسترلەر كابينەتٸنٸڭ شەشٸمٸمەن اتالعان ەكٸ ينستيتۋت بٸرٸكتٸرٸلٸپ, قازاق مەملەكەتتٸك اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتٸ بولىپ ٶزگەرتٸلدٸ. بۇل ٶز كەزەگٸندە ەرەكشە ماڭىزى زور وقيعا بولعانى انىق. 2001 جىلى ەلباسى جارلىعىمەن ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ جوعارى عىلىمي ەلەۋەتتٸ جەنە كەسٸبي بٸلٸكتٸ ماماندار دايارلاۋداعى جەتٸستٸكتەرٸ ەسكەرٸلٸپ, ۋنيۆەرسيتەتكە ۇلتتىق مەرتەبە بەرٸلدٸ.
ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ قىزمەت ەتۋ جىلدارىندا ەلٸمٸزدٸڭ اگرارلىق سەكتورىنىڭ دامۋىنا قوماقتى ٷلەس قوسىپ كەلە جاتقان 140 مىڭنان اسا بٸلٸكتٸ ماماندار دايىنداپ شىعارعانىنان اڭعارۋعا بولادى. سونىڭ ٸشٸندە 2 كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مەن 25 سوتسياليستٸك ەڭبەك ەرٸ, 70 جوعارى كەڭەس پەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتٸنٸڭ دەپۋتاتتارى, كٶپتەگەن كٶرنەكتٸ اكادەميكتەر, قر مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتتارى, مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرلەرٸ, عىلىم جەنە اگروٶندٸرٸس كەشەنٸنٸڭ باسشىلارى, 11 مىڭنان استام دوكتورلار مەن عىلىم كانديداتتارى جەنە بٷكٸل قازاقستاندى ەلەمگە تانىتقان ايتۋلى ازاماتتار بار.
– رەكتور مىرزا, سوڭعى ۋاقىتتارى ەلباسى ەلٸمٸزدٸ اگروكەشەندٸك قۇرىلىمىن دامىتۋعا قاتىستى ٷكٸمەتكە ماڭىزدى مٸندەتتەر جٷكتەگەنٸن بٸلەمٸز. وتان الدىنداعى وسى بٸر ماڭىزدى ٸستٸ ورىنداۋدا سىرت قالماعان شىعارسىزدار?
– سٶزٸڭٸز ورىندى. بٸزدەر ورتاق مٸندەت جولىندا جان اياماي ەڭبەك ەتۋٸمٸز كەرەك. مەملەكەت باسشىسى ەلٸمٸزدٸڭ اگروٶندٸرٸس كەشەنٸ قىزمەتكەرلەرٸ الدىنا سالانى مودەرنيزاتسييالاۋعا باعىتتالعان اگرارلىق بٸلٸم مەن عىلىمدى رەفورمالاۋعا ناقتى مٸندەتتەر قويدى. بۇل تالاپتاردى تيٸمدٸ ورىنداۋ ارقىلى بٸز – اگرارلىق بٸلٸم مەن عىلىمدى دامىتىپ, بەسەكەگە قابٸلەتتٸ, ساپالى اۋىل شارۋاشىلىق ٶنٸمدەرٸن شىعارۋ قارقىنىن ۇلعايتىپ, ەلٸمٸزدٸڭ ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە جول اشىپ وتىرمىز. وسى ورايدا قازاقستان ٷكٸمەتٸنٸڭ قاۋلىسىمەن بيىلعى جىلدىڭ سەۋٸر ايىندا اگرارلىق سالاداعى جەتەكشٸ ٷش جوعارى وقۋ ورنى – قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتٸ, سەكەن سەيفۋللين اتىنداعى اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸ, جەڭگٸر حان اتىنداعى باتىس قازاقستان اگرارلىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸ – اۋىلشارۋاشىلىق مينيسترلٸگٸنٸڭ قاراماعىنا ٶتتٸ. وسىنداي ۇيىمدىق شارالاردى جەتٸلدٸرۋ ماقساتىندا ەلٸمٸزدٸڭ اگروٶندٸرٸستٸك كەشەنٸن قولايلى باسقارۋ قۇرىلىمى رەتٸندە ەلباسى قولداۋىمەن«ۇلتتىق اگرارلىق عىلىم-بٸلٸم بەرۋ ورتالىعى» قۇرىلدى.
بٷگٸنگٸ نارىقتىق ەكونوميكانىڭ ۇتىمدىلىعى – ەربٸر ادامدى ەڭبەكتە جاقسى نەتيجەگە جەتۋگە ىنتالاندىراتىندىعى, ٸسكەرلٸگٸن كەڭٸنەن پايدالانۋعا جول اشاتىنى. سول سەبەپتٸ وتاندىق اگرارلىق بٸلٸم مەن عىلىم سالاسى ماماندارىنا ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸك جٷكتەلۋدە. ونى ٶز كەزەگٸندە جٷزەگە اسىرۋ – بٸلٸم سالاسىنداعى كەسٸبي مامانداردىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸ مەن جاۋاپكەرشٸلٸگٸندە بولسا كەرەك. ٶيتكەنٸ, ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپتاستىرۋعا ۇمتىلعان بٷگٸنگٸ تەۋەلسٸز قازاقستان ەڭ بٸرٸنشٸ كەزەكتە ٶز ۇرپاعىنىڭ جارقىن كەلەشەگٸن قامتاماسىز ەتۋ جولىندا بارىن سالۋدا.
عالامدىق سىن-قاتەرلەر مەن نارىقتىڭ قاتال قىسپاعىنا قاراماستان, قازٸرگٸ قازاقستان كەمەل ويلى كەمەڭگەر كٶشباسشىسىنىڭ ارقاسىندا از ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە وزىق بٸلٸم, يننوۆاتسييالىق عىلىم جەنە ٶندٸرٸس ينتەگراتسيياسى ارقىلى ەكونوميكاسىن قارقىندى دامىتىپ كەلە جاتقان, دٷنيەجٷزٸ مويىنداعان بٸرلٸگٸ بەكەم تۇعىرلى مەملەكەتكە اينالدى. ەر مەملەكەتتٸڭ ٶركەنيەتتٸلٸگٸ ونىڭ مەدەنيەتٸ مەن ٶنەرٸنە, بٸلٸمٸ مەن عىلىمىنىڭ جەتٸستٸكتەرٸنە تٸكەلەي بايلانىستى ەكەنٸن ەسكەرسەك, بٸز بٷگٸندە ٶزٸندٸك دامۋ مودەلٸن قالىپتاستىرعان, ٶزگەلەرگە ٷلگٸلٸ ەل بولارلىقتاي دەرەجەگە جەتتٸك دەسەك, ارتىق ايتپاعاندىعىمىز بولار.
– تٸلەكتەس يسابايۇلى, سوڭعى ۋاقىتتارى ەلٸمٸزدەگٸ جوعارعى وقۋ ورىندارى جاستارعا بٸلٸم بەرٸپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار ٸرگەلٸ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزەتٸن ورتالىق مٸندەتٸن قوسا اتقارۋدا. بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ پايدالى تۇستارىن ايتا كەتسەڭٸز?
– قازاقستان قوعامى ەگەمەندٸك العان العاشقى جىلدارمەن سالىستىرعاندا ەكونوميكا سالاسىندا سەرپٸندٸ قادامدار جاساپ, ەلەۋلٸ جەتٸستٸكتەرگە قول جەتكٸزدٸ. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تيٸمدٸ جٷرگٸزٸپ وتىرعان ساياساتىنىڭ نەتيجەسٸندە كٶپتەگەن قيىندىقتار ەڭسەرٸلٸپ, ەلٸمٸزدە جاڭا يندۋستريالدى-يننوۆاتسييالىق باعدارلامالار ٸسكە اسىرىلا باستادى. قازاقستان بٷگٸندە ٶتپەلٸ كەزەڭ مٸندەتتەرٸن تولىقتاي شەشٸپ, پوستيندۋستريالدىق قوعام ستاندارتتارىن قالىپتاستىرۋدا.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستان – 2050» ستراتەگيياسى اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا «جوعارى وقۋ ورىندارى بٸلٸم بەرۋ قىزمەتٸمەن شەكتەلٸپ قالماۋى تيٸس. ولار تەك وقۋ باعدارلامالارىن جەتٸلدٸرۋمەن شەكتەلمەي, ٶزدەرٸنٸڭ عىلىمي-زەرتتەۋشٸلٸك قىزمەتٸن دە بەلسەندٸ دامىتۋى تيٸس» دەپ ناقتى تالاپ-مٸندەتتەر قويدى. قازٸرگٸ ۋاقىتتا قازۇاۋ-دٸڭ ۇلتتىق عىلىمي زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتٸ باعىتىندا جاڭاشا دامۋ سيپاتىنا يە بولۋعا مٷمكٸندٸكتەرٸ زور. بۇل رەتتە ۋنيۆەرسيتەت تاراپىنان ايتۋلى ٸس-شارالار قولعا الىنۋدا. جوبالىق باسقارۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارتىن جەنە جوعارى وقۋ قىزمەتٸن ۇيىمداستىرۋ ەدٸسٸن قولدانۋدا بٸز ٶزٸمٸزدٸڭ وقۋ ورنىمىزدىڭ ستراتەگيياسىن ٸسكە اسىرۋدا ميسسييامىزدى, كٶزقاراسىمىزدى, مٸندەتتەرٸمٸزدٸ, باعىتتارىمىزدى انىقتادىق. قازۇاۋ جانىنداعى قازاقستان-جاپون يننوۆاتسييالىق ورتالىعىندا جەنە ۋنيۆەرسيتەتٸمٸزدٸڭ 6 عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى مەن 31 زەرتحاناسىندا شەتەل عالىمدارىمەن بٸرلەسكەن جوبالار جٷزەگە اسىرىلىپ وتىر. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ىقپالداسۋ ماقساتىندا قۇرىلعان قازاق-كورەي يننوۆاتسييالىق ورتالىعىندا «جاسىل تەحنولوگييالاردى» دامىتۋ مەسەلەلەرٸ زەرتتەلۋدە. قازٸرگٸ كەزدە اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸ جەنە ازىق-تٷلٸك ساپاسى مەن قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتەتٸن ۇلتتىق ورتالىق قۇرۋدىڭ العىشارتتارى دايىندالۋ ٷستٸندەمٸز. اكادەمييالىق ۇتقىرلىق باعدارلاماسى اياسىندا ۋنيۆەرسيتەتٸمٸزدٸڭ ستۋدەنتتەرٸ مەن ماگيسترانتتارى شەتەلدٸڭ وزىق وقۋ ورىندارىندا بٸلٸمٸن جەتٸلدٸرٸپ, تەجٸريبە جيناۋدا. سونداي-اق, ەلەمنٸڭ بەدەلدٸ ۋنيۆەرسيتەتتەرٸنٸڭ بٸلٸكتٸ عالىمدارى بٸزدٸڭ ۋنيۆەرسيتەتتە دەرٸس وقۋدا.
ۋنيۆەرسيتەتٸمٸز بٸلٸم بەرۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن جەنە بولون ٷردٸسٸن جەنە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدا كەلەسٸ ورتالىقتار: «بولون ٷردٸسٸن» دامىتۋ ورتالىعى, اكادەمييالىق ۇتقىرلىقتى مودەلدەۋ ورتالىعى, ٷشتۇعىرلى تٸل باعدارلاماسىن نەگٸزگە العان كٶپتٸلدٸ بٸلٸم بەرۋ ورتالىعى, لينگۆيستيكالىق بٸلٸم بەرۋ ورتالىعى, جاھاندىق كلاسس اشىلدى. سىرتقى اكادەمييالىق ۇتقىرلىق جاھاندىق كونسورتسيۋم ارقىلى, سونداي-اق «تەمپۋس», «ەرازمۋس مۋندۋس», «بولاشاق», DAAD جەنە FET باعدارلامالارى جەنە جوبالارى ارقىلى ٸسكە اسىرىلادى.ۋنيۆەرسيتەت ەۋروپا, امەريكا, وڭتٷستٸك-شىعىس ازييانىڭ جەتەكشٸ ەلدەرٸمەن قوس ديپلومدىق بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارىن ٸسكە اسىرۋ بويىنشا بٸرقاتار ماڭىزدى كەلٸسٸمشارت جاسادى. ۋنيۆەرسيتەتتە جىل سايىن قازاقستان جەنە شەتەلدٸك جوعارى وقۋ ورىندارىنان ماگيسترانتتار ەۋروپانىڭ سەرٸكتەس جوو عالىمدارى مەن ماگيسترانت قاتىسۋشىلارىمەن حالىقارالىق جازعى مەكتەپ ۇيىمداستىرۋى ٷلكەن جەتٸستٸك بولىپ تۇر. حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق اياسىندا ەلەمنٸڭ اگرارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ جاھاندىق كونسورتسيۋمىنىڭ جەنە تمد مەملەكەتتەرٸنە قاتىسۋشى ٷزدٸك اگرارلىق جوعارى وقۋ ورىندار كەڭەسٸنٸڭ مٷشەسٸ رەتٸندە ۋنيۆەرسيتەت بٷگٸندە 200-دەن استام حالىقارالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىمەن, الدىڭعى قاتارلى كٶپتەگەن اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن, اگروٶنەركەسٸپتٸك كەشەنٸ نىساندارىمەن ىنتىماقتاستىق جٶنٸندەگٸ كەلٸسٸمگە قول قويا وتىرىپ, قازاقستاننىڭ اگرارلىق عىلىمىنىڭ حالىقارالىق ارەناداعى مەرتەبەسٸن كٶتەرۋگە ات سالىسۋدا. ەۋروپا, امەريكا, ازييا جەنە تىنىق مۇحيت ايماقتارىنداعى كونتينەنتتەردٸڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن ورتالىقتارى قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتٸمەن كٶپتەگەن ماڭىزدى مەسەلەلەر تٶڭٸرەگٸندە بٸرلەسٸپ جۇمىس ٸستەيتٸنٸ زور ماقتانىش تۋدىرادى. بٸزدٸڭ وقۋ ورنىمىز وسى كٷنٸ ەۋروپا مەن ازييانىڭ, اقش پەن تمد ۋنيۆەرسيتەتتەرٸمەن ەرٸپتەستٸك قاتىناستى نىعايتۋ ٷستٸندە.
– ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك العان كەزەڭنەن بەرٸ كەڭ بايتاق جەرٸمٸزدە كٶپتەگەن شارۋا قوجالىقتارى قۇرىلىپ, فەرمەرلەر پايدا بولدى. تاعدىرىن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىمەن بايلانىستىرعان ازاماتتاردىڭ زامان تالابىنا ساي بٸلٸگٸن كٶتەرۋ ٸسٸنە ايرىقشا مەن بەرٸپ وتىرعاندارىڭىزدى بٸلەمٸز. ۋنيۆەرسيەتەتتٸڭ فەرمەرلەردٸ قولداۋ باعىتىندا قولعا العان شارۋالارى جايىندا از-كەم ەڭگٸمەلەپ بەرسەڭٸز.
– ەرتٷرلٸ شارۋا قوجالىقتارىنىڭ باسشىلارى مەن قىزمەتكەرلەرٸ ٷشٸن بٸزدەر ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىنان «فەرمەرلەر جوعارى مەكتەبٸن» قۇرعان بولاتىنبىز. وندا «ەكستەنشن» حالىقارالىق مودەلٸ بويىشا بٸلٸم بەرٸلەدٸ, سونداي-اق, كونسالتينگتٸك قىزمەت كٶرسەتٸلەدٸ. تاريحى تەرەڭگە كەتكەن وقۋ وردامىزدا حالىقارالىق بايلانىس جىلدان-جىلعا نىعايا تٷسۋدە. وعان قازاقستان-جاپون يننوۆاتسييالىق ورتالىعى ناقتى دەلەل بولا الادى. عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ مٷمكٸندٸگٸن ارتتىرۋ ٷشٸن بيوتەحنولوگييا, نانوتەحنولوگييا, تسيتولوگييا, ۆەتەرينارلىق مەديتسينا جەنە سانيتارييا, ميكروبيولوگييا جەنە ۆيرۋسولوگييا, اگروينجەنەرييا, بيولوگييالىق, ورگانيكالىق جەنە بيوورگانيكالىق حيمييا, گەندٸك-مولەكۋليارلىق, ستراتەگييالىق- تەحنولوگييالىق باسىمدىقتار مەيلٸنشە ٸسكە قوسىلىپ جاتىر.
ەلەمدٸك تەجٸريبە كٶرسەتكەندەي, جالپى ٸشكٸ ٶنٸمنٸڭ ٶسۋٸنٸڭ 90 پايىزى يننوۆاتسييالىق تەحنولوگييانى يگەرۋ ارقىلى بولادى. ونى يگەرۋ ٶندٸرٸستٸڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن كٶتەرۋدٸڭ باستى جولى. اۋىل شارۋاشىلىق سالاسىن دامىتۋعا ٷكٸمەت تاراپىنان دا كەلەلٸ شارالار قولدانىلىپ جاتقانىن ايتقىم كەلەدٸ. اۋىل شارۋاشىلىق مينيسترلٸگٸ دايىنداعان «اگروبيزنەس-2020» باعدارلاماسى اۋىل شارۋاشىلىق تاۋارلارىن ٶندٸرۋشٸلەرٸنٸڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ارتتىرۋعا جاڭا مٷمكٸندٸكتەر بەرەدٸ.
وسى ورايدا بٸز اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸ ماماندارىمەن, عالىمدارمەن بٸرلەسە وتىرىپ اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى پروبلەمالاردى تالقىلاپ, ناقتى ۇسىنىستاردى كٷن تەرتٸبٸنە قويىپ وتىرمىز. اتاپ ايتقاندا اگرارلىق عىلىمنىڭ الدىندا تۇرعان مىنا مەسەلەلەرگە باسا نازار اۋدارماقپىز – ەلٸمٸزدٸڭ ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸن ارتتىرىپ, اگروٶندٸرٸستٸك كەشەننٸڭ عىلىمي, كادرلىق دەڭگەيٸن كٶتەرۋ; اگرارلىق عىلىم, بٸلٸم جەنە ٶندٸرٸسٸنٸڭ جەنە اگرارلىق جوعارى وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ ينتەگراتسيياسىن دامىتۋ; وتاندىق اگرارلىق بٸلٸم مەن عىلىمدى حالىقارالىق ستاندارتتارعا سەيكەستەندٸرۋ; قازاقستاننىڭ اگرارلىق سالاداعى عىلىمي ٶندٸرٸسٸنٸڭ ٶنٸمدەرٸن ەلەمدٸك نارىققا شىعارۋعا كٷش سالۋ; مەملەكەتارالىق ينتەگراتسييا جەنە ۇلتتىق اگرارلىق ازىق-تٷلٸك نارىعىن قالىپتاستىرۋ; اۋىل شارۋاشىلىعى ٶندٸرٸسٸنە جاڭا عىلىمي جوبالار مەن يننوۆاتسييالىق تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋ پروتسەسٸن جەدەلدەتۋ.
بٷگٸندە قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتٸ قازٸرگٸ كەزدە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸنٸڭ قاراماعىنداعى 23 عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىمەن ناقتى بايلانىستار ورناتىپ, وندا ارنايى كافەدرالار اشىپ وتىر. ولارعا ۋنيۆەرسيتەت ماماندىقتارىنا سەيكەس ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتارعا ماقساتتىق مەملەكەتتٸك گرانتتارعا تاپسىرىستار بەرٸلۋدە. عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ عالىمدارى ولارعا دەرٸس بەرەدٸ, ەكسپەريمەنتتٸك زەرتتەۋ, عىلىمي-ٶندٸرٸستٸك تەجٸريبە جۇمىستارىنا باسشىلىق جاسايدى. سونىمەن قاتار عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ عىلىمي ماتەريالدىق بازاسىن تولىعىمەن تيٸمدٸ پايدالانۋعا مٷمكٸندٸك تۋىندايدى.
– قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىق سالاسى بويىنشا مٷمكٸندٸگٸ زور ەلەمدەگٸ اگرارلى ەلدەردٸڭ بٸرٸ دەسەك بولادى. وسىنى باستى نازاردا ۇستاعان اتقارۋشى بيلٸك اۋىل شارۋاشىلىق سەكتورىن دامىتۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى باعدارلامالاردى ٸسكە اسىرۋدا. بٸلٸكتٸ مامان رەتٸندە وسى باعدارلامالاردىڭ ماڭىزىنا توقتالىپ ٶتسەڭٸز.
– دامىعان ەلدەردە جالپى اگروٶندٸرٸستٸك كەشەن ٶنٸمنٸڭ 50-90 پايىزى يننوۆاتسييالىق تەحنولوگييالارمەن قامتاماسىز ەتٸلگەن. بٸزدٸڭ ەلدە وسى كٶرسەتكٸشكە جەتۋ جولىندا «ٷدەمەلٸ يندۋستريالدى-يننوۆاتسييالىق دامۋ جٶنٸندەگٸ مەملەكەتتٸك باعدارلاما», «اگروبيزنەس-2020» باعدارلاماسى اياسىندا اۋقىمدى جۇمىستار جٷرگٸزٸلۋدە. قازاقستاندا مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, ولاردى مال ازىعىمەن قامتاماسىزداندىرۋ ماقساتىندا ٶزەكتٸ باعدارلامالار قابىلدانىپ, ٸسكە اسۋدا. ەت باعىتىنداعى اسىل تۇقىمدى ٸرٸ قارا مالدىڭ باسىن ارتتىرۋ ٷشٸن «سىباعا», جىلقى شارۋاشىلىعىن تيٸمدٸ دامىتۋ ٷشٸن «قۇلان», قوي شارۋاشىلىعىندا «التىن اسىق», جالپى مال شارۋاشىلىعىندا جايىلىممەن قامتاماسىزداندىرۋدى جاقسارتۋ ٷشٸن «جايلاۋ» باعدارلامالارى ٶزٸنٸڭ وڭتايلى نەتيجەلەرٸن بەرۋدە.
اۋىل شارۋاشىلىعىن باسقارۋداعى قازٸرگٸ جٷيەنٸ قايتا قۇرۋ عىلىم مەن بٸلٸمدٸ بارىنشا ينتەگراتسييالاۋعا جەنە يننوۆاتسييانى تيٸمدٸ تٷردە ٶندٸرٸسكە ەنگٸزۋگە, عىلىمي كٷش-جٸگەردٸ تٷپكٸ نەتيجەگە شوعىرلاندىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بەرٸمٸزگە بەلگٸلٸ, نارىقتىق قاتىناستاردىڭ قاتال زاڭدىلىقتارىنا تٶتەپ بەرۋ ٷشٸن بەسەكەگە قابٸلەتتٸ بولۋ كەرەك. ۋاقىت ٶتكەن سايىن ەلەم مەملەكەتتەرٸ الدىندا ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸنٸڭ تاپشىلىعى سەزٸلۋدە. بٷگٸندە ەلەمدە جەردٸڭ يگٸلٸگٸن باعالاپ, ماڭداي تەرٸن تٶگٸپ, ەڭكەيٸپ جۇمىس ٸستەيتٸندەر سانى ازايىپ, دايىن جەنە جارتىلاي دايىن جاساندى ٶنٸمدٸ تۇتىناتىندار كٶبەيۋدە. سوندىقتان تازا ەڭبەك ەتٸپ, تازا ەرٸ ساپالى ازىق-تٷلٸكپەن قامتاماسىز ەتەتٸن اگرارلىق عىلىم مەن ٶندٸرٸسكە, ٸرٸ فەرمەرلەردەن باستاپ ۇساق شارۋاعا دەيٸن مەملەكەتتٸڭ قامقورلىعى اسا قاجەت.
– عىلىمسىز جوعارى ەكونوميكالىق ٶسٸمگە قول جەتكٸزۋ مٷمكٸن ەمەس. قازٸرگٸ تاڭداعى عىلىم مەن ٶندٸرٸستٸڭ اراسىنداعى بايلانىستى قالاي باعالايسىز?
– اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باعىتىندا بەلگٸلەنگەن بيٸك مەجەلەر مەن قابىلدانعان جەدەل يندۋسترييالدى-يننوۆاتسييالىق دامىتۋ باعدارلاماسىن نەتيجەلٸ ٸسكە اسىرۋدا عىلىم مەن بٸلٸمنٸڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ ەرەكشە. عىلىمنىڭ ٶندٸرٸسكە ۇسىنعان يننوۆاتسييالىق تەحنولوگييالارى ەلەمدٸك جەتٸستٸكتەردەن جوعارى بولماسا, تٶمەن بولماۋى تيٸس. اتا زاڭىمىز كەڭٸستٸگٸندە قابىلدانعان اگرارلىق سالانى دامىتۋ باعدارلامالارى عىلىمي نەگٸزدٸلٸگٸن, ٶمٸرشەڭدٸگٸن قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ اتقارىپ جاتقان ٸستەرٸنەن كٶرۋگە بولادى.
قازۇاۋ – قازاقستان مەن شەتەلدەردە كەڭ كٶلەمدە تانىمال جەنە جىلدام دامىپ كەلە جاتقان كٶپ سالالى بٸلٸم مەن عىلىم كەشەنٸ. ەنگٸزٸلگەن ٷش ساتىلى بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ – باكالاۆر – ماگيستراتۋرا – دوكتورانتۋرا «بولون كونۆەنتسيياسى» تالاپتارىنا تولىق ساي كەلەدٸ. ولارعا ساپالى بٸلٸم بەرۋ ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمىنىڭ باستى مٸندەتٸ بولىپ بەلگٸلەنٸپ, كٶلەمدٸ جۇمىستار اتقارىلۋدا.
بٷگٸندە زامانعا ساي دامۋ ٷشٸن ەلٸمٸزگە جاڭا تەحنولوگييالاردى يگەرگەن, جاڭاشا ويلايتىن بٸلٸمدٸ ماماندار قاجەت ەكەنٸ بەلگٸلٸ. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاستارىمىزدىڭ ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ بٸلٸم الۋىنا بارىنشا جاعداي جاساپ وتىرۋى – ٷلكەن ماقساتتارعا جەتۋدٸڭ جەمٸستٸ باعىتى. ٶيتكەنٸ وزىق بٸلٸم مەن عىلىمدى يگەرگەن جاستار – ەلٸمٸزدٸڭ ەرتەڭگٸ تٸرەگٸ. بٸزدٸڭ ماقساتىمىز – ستۋدەنتتەرٸمٸزگە تيٸستٸ بٸلٸم بەرٸپ قانا قويماي, ولاردىڭ ەل مەن جەردٸڭ قاسيەتٸن باعالايتىن ازامات ەتٸپ تەربيەلەۋ. قازٸرگٸ ۋاقىتتا ەلٸمٸزدە وزىق بٸلٸم الۋعا, تەرەڭ عىلىممەن اينالىسۋعا بار جاعدايلار جاسالعان. سوندىقتان, بٸز بەسەكەگە قابٸلەتتٸ بٸلٸمدٸ جاستارىمىزدىڭ كٶپ بولعانىن قالايمىز.
عىلىم مەن بٸلٸم ٷنەمٸ, توقتاۋسىز ٸزدەنٸستەن تۇرادى. نانوتەحنولوگييالاردىڭ ٶزٸ بٷگٸندە بٸزدٸڭ كٷندەلٸكتٸ تۇرمىسىمىزعا ەنٸپ كەلەدٸ. بٸز ونى اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸن ٶندٸرۋ مەن قايتا ٶڭدەۋ, جان-جانۋارلار مەن ٶسٸمدٸكتەردٸ قورعاۋ, ساقتاۋ باعىتىندا ودان ەرٸ پايدالانۋدى جەتٸلدٸرە تٷسۋٸمٸز كەرەك. بٷگٸنگٸ قوعام وزىق تەحنولوگييالار مەن جاڭا كومپيۋتەرلٸك باعدارلامالاردى وتاندىق عىلىمعا تيٸمدٸ پايدالانا باستادى. بٸر قۋانارلىعى, زامان تالابى تۋدىرىپ وتىرعان وسى جاڭالىقتىڭ بارلىعىن دا قازاق بالاسى ەمٸن-ەركٸن يگەرە باستادى. قازٸرگٸدەي اقپاراتتىق دەۋٸردە بٸر سەتكە دە بوساڭسۋعا بولمايدى. ٶزگەلەرمەن تەرەزەڭ تەڭ بولۋ ٷشٸن بەسەكەگە قابٸلەتتٸ بولۋىڭ شارت.
سۇحباتتاسقان نۇرلان جۇماحان
