اەف-2019: «ىنتالاندىرۋشى ٶسۋ: ادامدار, قالالار, ەكونوميكالار»
قازاقستاندىق ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى "قازاقستان جەنە جاھاندىق ەلەم: سىن-قاتەرلەر مەن مٷمكٸندٸكتەر" ساراپتامالىق شولۋىن دايىندادى, ونى ەزٸرلەۋ كەزٸندە بەلسەندٸ قاتىسقان ستراتەگييالىق سەرٸكتەستەر: BCG, PwC, ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جەنە دامۋ بانكٸ, برەتتون-ۆۋدستى جاڭارتۋ جٶنٸندەگٸ كوميتەتٸ. ينستيتۋت باسقارماسىنىڭ تٶراعاسى ەرلٸك قاراجان بۇنى بىلاي تٷسٸندٸردٸ: «بٸز بٷكٸل ەلەمگە قازاقستاننىڭ باستى ەلەمدٸك مەسەلەلەردٸ شەشۋگە قاتىسۋ دەرەجەسٸن, ەلدٸڭ اشىق دامۋعا باعىتتالعاندىعىن, تٷرلٸ سالالاردا تيٸمدٸ شەشٸمدەردٸ ٸزدەۋگە دايىندىعىن كٶرسەتكٸمٸز كەلەدٸ».
اەف-2019 الاڭىندا ادام كاپيتالى مەسەلەلەرٸ نەلٸكتەن كٶتەرٸلەتٸن بولادى? جاھاندىق تسيفرلاندىرۋ ەلەمٸندە بٸلٸم قول جەتٸمدٸ بولىپ كەلە, عالىمدار اراسىنداعى بەسەكەلەستٸك جاڭا كەلبەتكە يە بولدى:بٸرٸنشٸ ورىنعا ادام ەكونوميكاسى شىعادى.قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن قالىپتاستىرۋداعى جەنە ونىڭ ەكونوميكالىق ٶسۋٸن قامتاماسىز ەتۋدەگٸ ادامي كاپيتالدىڭ رٶلٸن ايقىندايتىن بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى بولۋى مٷمكٸن جەنە بولۋى تيٸس.
سونىمەن بٸرگە, قالالار ٶزگەرەدٸ. ەلەم ٷلكەن قالالاردىڭ, اگلومەراتسييالاردىڭ اينالاسىندا شوعىرلانعان. BCG ديرەكتورلار كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى حانس-پول بيۋركنەردٸڭ (Hans-Paul Barker) ايتۋىنشا, 2030 جىلعا قاراي قالالاردا 5,1 ملرد.ادام نەمەسە ەلەمدٸك حالىقتىڭ 60% تۇراتىن بولادى. ەكولوگييالىق جٷكتەمە تەڭدەسٸ جوق, بٷگٸنگٸ كٷنٸ قالا تۇرعىندارىنىڭ 10% - ى عانا دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ۇسىنىمدارىنا سەيكەس كەلەتٸن بارابار جاعدايلارعا يە.
«مەنٸڭ ويىمشا, تەڭدەستٸرٸلگەن ٶسٸمدٸ قامتاماسىز ەتەتٸن ٷش شەشٸم بار. بٸرٸنشٸدەن, قالالار ٶنەركەسٸپتٸڭ ەڭبەك سىيىمدى جەنە ەكولوگييالىق كٷردەلٸ سالالارىن ٶڭٸرلەرگە ىعىستىرا وتىرىپ, ٶزٸنٸڭ ەكونوميكا قۇرىلىمىن تولىعىمەن قالپىنا كەلتٸرۋگە تيٸس. ولار جاڭا ەكونوميكاعا – شىعارماشىلىق جەنە بٸلٸكتٸ جۇمىس كٷشٸن تالاپ ەتەتٸن قىزمەت كٶرسەتۋ سەكتورىنا باعدارلانۋى تيٸس. ەكٸنشٸدەن, جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ورگاندارى قورشاعان ورتانى لاستايتىندارعا اياۋشىلىق تانىتپاي, سالىقتار مەن ايىپپۇلداردى كٶبەيتپەۋٸ تيٸس. سونىمەن قاتار, "قالدىقسىز جەنە تۇيىق تسيكل" ساياساتىن جٷرگٸزەتٸن كومپانييالارعا ناقتى قارجىلىق ىنتالاندىرۋلار ۇسىنۋ قاجەت.ٷشٸنشٸدەن, ۇلتتىق ٷكٸمەتتەر جۇمىس كٷشٸن اۋماقتىق جوسپارلاۋ جەنە جوسپارلاۋ ساياساتىن ەلەۋلٸ تٷردە قايتا قاراۋعا تيٸس. ادامداردى جۇمىسقا ازىراق بارۋعا جەنە شەكتەۋلٸ رەسۋرستارمەن بٶلٸسۋگە مەجبٷرلەپ, «ادامدار ينفراقۇرىلىمعا» پرينتسيپٸن ۇستانۋ كاجەت», - دەيدٸ ول.
ەلەمدٸك ەكونوميكا دا ٶزگەرٸستەرگە ۇشىرايدى.«قازاقستان جەنە جاھاندىق ەلەم: سىن-قاتەرلەر مەن مٷمكٸندٸكتەر» ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ساراپتامالىق شولۋىندا اتاپ ٶتٸلگەندەي, قاۋٸپ-قاتەر گەوساياسي جەنە گەوەكونوميكالىق شيەلەنٸس جاعدايىندا ەكونوميكانىڭ ٶسۋ قارقىنى ەلسٸز بولادى. قاۋٸپ-قاتەرلەردٸ قابىلداۋدىڭ جاھاندىق زەرتتەۋ نەتيجەلەرٸ بويىنشا ون رەسپوندەنتتٸڭ توعىزى نەگٸزگٸ دەرجاۆالاردىڭ اراسىنداعى ەكونوميكالىق جەنە ساياسي قاراما-قايشىلىقتاردىڭ شيەلەنٸسۋٸن كٷتۋدە.
«ەلەمدٸك ەكونوميكا قيىن كەزەڭدٸ باستان ٶتكٸزۋدە, – دەيدٸ حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ ديرەكتور-تاراتۋشىسى كريستين لاگارد.
– وسىدان بٸر جىل بۇرىن ەكونوميكالىق قىزمەت قارقىنى ەلەمنٸڭ بارلىق ٶڭٸرلەرٸندە جەدەلدەنگەن. الايدا, 2018 جىلدىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىنان باستاپ بٸز ساۋداداعى شيەلەنٸستٸڭ كٷشەيۋٸنە جەنە قارجىلىق جاعدايلاردىڭ قاتايۋىنا بايلانىستى باياۋلاۋدى بايقايمىز. بٸز 2019 جىلدىڭ سوڭىندا جاندانۋ بولادى دەپ كٷتەمٸز, بٸراق ول, شاماسى, تۇراقتى ەمەس جەنە جاعدايدىڭ ناشارلاۋ تەۋەكەلدەرٸنە ۇشىرايدى. وسى تەۋەكەلدەردٸڭ قاتارىندا – ناقتى ەلدەرمەن, مىسالى, «برەكسيتپەن» بايلانىستى بەلگٸسٸزدٸك, سونداي-اق ساۋدا سالاسىنداعى جالپى شيەلەنٸس جەنە قارجى نارىقتارىنداعى ٷرەيلٸ كٶڭٸل-كٷي, – دەپ ەسەپتەيدٸ ول.
وسى ٶزگەرٸستەردٸ تٷسٸنەتٸن جەنە دە جاڭعىرتۋ پروتسەستەرٸن ٸسكە اسىراتىن ەلدەر مەن ۇلتتار جاڭا ٶسۋ بولاشاعىنا قول جەتكٸزەدٸ. قازاقستان سوڭعى ەلەمدٸك ٶزگەرٸستەر مەن ترەندتەردەن حاباردار بولۋعا دايىن جەنە تۇراقتى بٸلٸم مەن يدەيالارمەن الماسۋ پروتسەسٸنە بەلسەندٸ قاتىسادى. وسىنىڭ ارقاسىندا الدىڭعى قاتارلى ەلەمدٸك دەرجاۆالارمەن بولاشاققا قادام باسۋعا مٷمكٸندٸك الادى. بارلىق ساراپشىلار استانا ەكونوميكالىق فورۋمى باستى ورتا ازييالىق الاڭ بولىپ تابىلادى دەگەن پٸكٸردە, وندا ەلدەر تاپ بولاتىن تەۋەكەلدەر مەن مٷمكٸندٸكتەر جايلى جەمٸستٸ تالقىلاۋلار, سونداي-اق ولاردى شەشۋ جولدارى ويلاستىرىلادى .
