كٶش باسىن ۇستاعان كٶسەمنٸڭ ٷمٸتٸ مەن كٷدٸگٸ الماسىپ, قۋانىشى مەن قامىعۋى قاتار جٷرەتٸندەي. ەدٸلەتكە ۇمتىلعان سايىن كەدەرگٸلەر - جەتٸ قابات جۇت بولىپ, جەتٸ جەردەن كەرەگەسٸن كەرەر. اقيقاتقا ۇمتىلسا ازۋىن اقسيتىپ ايبات شەگەر.
قازاق قوعامى جاڭا ساپالى, جاڭا سيپاتتاعى جاڭعىرۋ كەزەڭدٸ كٷتتٸ. حالىقتىڭ مٸنەزٸ ٶزگەردٸ. بۇرىنعى كەڭەستٸك جٷيەگە ەتٸ ٷيرەنگەن «مەنٸڭ قوجايىنىم كٸم بولسا دا بەرٸبٸر دەيتٸن, بەلسەندٸلٸك پەن جٸگەردەن ايىرىلعان, رۋحاني مٷمكٸندٸكتەرٸ كەنجەلەپ قالعان» حالىق ەمەس. وتىز جىل ازات ٶمٸر سٷرگەن, تەۋەلسٸز مەملەكەتتٸڭ ەركٸن, باتىل, تۋرا سٶزدٸ, بٸلٸمدٸ, جاڭا تولقىنى قالىپتاستى.
«قازاق ٶزگەردٸ» -دەپتٸ مۇقاڭ. (مۇحتار ەۋەزوۆ) سوناۋ كەڭەستٸك جٷيەنٸڭ ٶزٸندە. «سٸزدەر بۇدان قىرىق جىل بۇرىنعى قازاقتى ٸزدەپ ەۋرە بولماڭىزدار, بۇدان قىرىق جىل بۇرىنعى قازاق قازٸر جوق. قازٸرگٸ قازاقتىڭ مەدەنيەتٸ دە, تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸ دە, وي-ساناسى دا, مٸنەزٸ دە ٶزگەرگەن» دەگەن ويىن دەلەلدٸ ايتىپتى. ٶركەندەمەيتٸن, دامىمايتىن, ٶسپەيتٸن حالىق عانا توقىرايدى دەگەندٸ مەڭزەگەن بولار عۇلاما سۋرەتكەر.
تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ تٶرتٸنشٸ ون جىلدىعى – ٶزگەرٸستەر مەن دامۋدىڭ جاڭا دەۋٸرٸنە قادام باستى.
پرەزيدەنت ق.ك. توقاەۆتىڭ ەدٸلەتتٸ مەملەكەت قۇرۋ, بٸرتۇتاس ۇلت بولىپ ۇيىسىپ ٸس اتقارۋ, بەرەكەلٸ قوعام كەلبەتٸن قالىپتاستىرۋ قادامى كٷتتٸرمەيتٸن كەزەڭ ەدٸ. كٷتەتٸن بولساق كەش قالاتىن, كەش قالساق تٶڭكەرٸسكە ەكەلە جاتقان داعدارىس الدىنداعى كەزەڭ ەدٸ.
ۇلتتىق تابىستىڭ يگٸلٸگٸن جۇرتتىڭ بەرٸ بٸردەي كٶرە الماي, قوعامدا كەدەيلەر سانى ارتىپ, حالىقتىڭ تۇرمىسى ناشارلاي تٷسكەن كەز. حالىق تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸنە ارقاۋ بولىپ وتىرعان جەرٸنەن ايىرىلا باستادى. جەر مەسەلەسٸ شەشٸلمەيتٸن داۋعا اينالدى. حالىقتىڭ يگٸلٸگٸنە اينالاتىن سۋارمالى جەرلەردٸڭ جەكەشەلەنٸپ كەتۋٸ, شەتەلدٸكتەرگە ساتىلا باستاۋى, حالىقتىڭ نارازىلىعىن تۋدىرىپ, اشىندىرا تٷستٸ.
وسى تۇستا جٷز جىل بۇرىنعى قازاق حالقىنىڭ باسىنان ٶتكەن اۋىر كەزەڭ قايتا اينالىپ كەلە جاتقانداي كٶرٸندٸ. ول دەۋٸر قازاق حالقىنا اۋىر تيگەنٸن, ۇلتتى قاسىرەتكە ۇرىندىرىپ, اۋىر كٷيزەلٸسكە ەكەلگەنٸن ۇلت قايراتكەرٸ ەليحان بٶكەيحان اشىنا جازعان ەكەن.
«قازاق-قىرعىزدىڭ بولىستارى, قۋلارى پايدا قىلامىن دەپ ەلدٸڭ جەرٸن كەلٸمسەك ورىسقا جالداعان. كەلەر جىلى قازاق-قىرعىزدىڭ وسى جەرٸ ارتىق دەپ جالداما جەردٸ الدىمەن كەلٸمسەككە الىپ بەرگەن. ەلدٸ ساتقان, قارعىس اتقان قۋلار باتشا ٶكٸمەتٸمەن, كەلٸمسەك ورىسپەن تاياقتى قازاق-قىرعىزدىڭ ارقاسىنا بٸرگە سوققان, ەلٸن, جەرٸن ساتىپ جٷزٸقارانىڭ تونىن كيگەن» (ە.بٶكەيحان «1916-1926» ماقالاسى) -دەپتٸ.
جاسىراتىنى جوق تۋرا وسى تەسٸل تەۋەلسٸزدٸگٸن العان الاڭسىز جۇرتتى تٶڭٸرەكتەپ كەلٸپ, اياقتان شالىپ, القىمنان قىسا باستادى. ۋشىققان مەسەلە تەرەڭگە تامىر جايا باستاعان. الاش قايراتكەرٸ ەليحان بابامىزدىڭ «جەرٸن ساتىپ, جٷزٸ قارانىڭ تونىن كيگەندەر» بٸزدٸڭ قوعامدا دا ەلدٸڭ جاعدايىن تىعىرىققا تٸرەدٸ.
مەملەكەت باسشىسى ق.ك. توقاەۆ: «حالقىمىز ٷشٸن جەر مەسەلەسٸ قاشاندا اسا ماڭىزدى. بۇل – مەملەكەتٸمٸزدٸڭ بەرٸك نەگٸزٸ جەنە قاسيەتتٸ سيمۆولى. قازاقتىڭ جەرٸ شەتەلدٸكتەرگە ساتىلمايدى. مەن مىنانداي ناقتى شەشٸمدەر قابىلدادىم. بٸرٸنشٸدەن, شەتەلدٸكتەرگە جەنە شەتەلدٸك زاڭدى تۇلعالارعا اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرٸن ساتۋعا, جالعا بەرۋگە زاڭ جٷزٸندە بٸرجولا تىيىم سالۋدى تاپسىرامىن. بۇل شەتەلدٸكتەردٸڭ ٷلەسٸ بار زاڭدى تۇلعالارعا دا قاتىستى. جەر شەتەلدٸكتەرگە ساتىلمايدى جەنە بۇل مەسەلەگە ەندٸ قايتىپ ورالمايمىز» دەگەندٸ اشىق جارييا ەتتٸ. يگەرٸلمەگەن جەنە تيٸمسٸز يگەرٸلگەن جەرلەردٸ انىقتاپ, ونى الىپ قويۋ ماقساتىمەن عارىشتان مونيتورينگ جاساۋدى زاڭنامالىق تۇرعىدان بەكٸتٸپ, 12,8 ملن گەكتار يگەرٸلمەگەن جەردٸڭ 7 ملن گەكتارىن مەملەكەتكە قايتارىپ الدى.
ەسەسٸ كەتٸپ بارا جاتقان ەل دەمٸن ٸشٸنە تارتىپ بٸر كٷرسٸندٸ. بۇل وڭاي بولعان جوق, ەرينە! توقاەۆتىڭ ساياي رەفورماسىنا قارسى كٷرەس پەن كەدەرگٸلەر باس كٶتەرە باستادى. بۇل قاتەر العاشقىدا قاراپايىم حالىقتى اسا الاڭداتا قويماعانمەن ەلدٸڭ دامۋىنا تۇساۋ, ٶركەندەۋگە تۇزاق قۇرىلعان ساياسي بەلسەندٸ توپتىڭ جان-جاقتى قارسى كٷرەسٸ ەدٸ. جٷزٸ قارالار كەزەڭ-كەزەڭٸمەن وتانعا وت شاشىپ «وينادى» بۇل ىلاڭ قاراپايىم حالىقتىڭ ىعىرىن شىعارىپ, كٷيزەلٸسكە سالدى. ونسىزدا قالت-قۇلت ەتٸپ وتىرعان حالىقتى قالايدا كٶتەرٸلٸسكە ايداپ سالۋ ەرەكەتتەرٸن جٷزەگە اسىرماققا بەل بۋدى.
ٶركەنيەتتٸ مەملەكەتتەرمەن سالىستىرعاندا كەز-كەلگەن دامۋشى ەلدٸ باسقا دامىعان قيىندىقتار مەن كەدەرگٸلەردٸڭ الدىن توسىپ تۇراتىنى بەلگٸلٸ.
ەڭ ەۋەلٸ قاۋٸپسٸزدٸك قاتەرٸ, دامۋعا تٶنگەن قاتەر, ادام قۇقىعى مەن زاڭدىلىقتى ساقتاۋدىڭ قاتەرٸ. بۇل قاۋٸپ-قاتەر سىرتتان كەلمەگەندەي بوي جاسىرعانمەن ٸشكٸ ٸرٸتۋدٸ, ٸشكٸ الاۋىزدىقتى قوزدىرا وتىرىپ, تٶڭكەرٸستٸ قولدايتىنى دا بەلگٸلٸ ەدٸس. مۇنداي تەسٸلدەردٸ تەجٸريبەسٸز, ەلسٸز ساياساتكەر اۋىزدىقتاي المايدى. سوندىقتان سوعىس ٶرتٸ تۇتانادى. ٶرتتٸ باسۋعا ەشكٸم دە ىنتالى بولمايدى. سەبەبٸ ول ەر مەملەكەتتٸڭ ٸشكٸ ساياسي داعدارىسى.
وتىز جىل ٸرگەسٸ قالانعان تەۋەلسٸزدٸككە تٶنگەن قاتەر وڭاي ەمەس ەدٸ, ەسٸرەسە وتىز جىل ٸشٸندە تٷيٸنٸ شەشٸلمەي تۇرعان داعدارىسقا ارقاۋ بولىپ, ەلەڭ دە, الاڭ كٷي كەشكەن تۇستا جٷزەگە اسۋعا تيٸستٸ ناقتى قادام جاسايتىن رەفورماتور قاجەت ەدٸ. بۇعان دەيٸنگٸ الدامشى, ناۋقانشىل رەفورمالاردى باستان ٶتكٸزگەن حالىقتىڭ سەنٸمٸ تۇراقسىزدانىپ, كٶكەيٸندە كٷمەن قوناقتاعان. ولاردى سەلت ەتكٸزٸپ سەندٸرۋ دە اسا قيىن ەدٸ.
«قۇلدىقتا جٷرگەن حالىققا قورقاقتىق, ەكٸجٷزدٸلٸك, سٶزتاسۋشىلىق, جابايىلىق تەن; ولاردىق قاتىگەزدٸگٸ شەكتەن شىعارلىق. قۇلداردىڭ قولى جەر ٶڭدەۋ مەن قۇنارلاندىرۋعا قابىلەتسٸز بولادى. بەلسەندٸلٸك پەن جٸگەردەن ايىرىلعان ولاردا ٸزگٸلٸك تە, اقىل دا, تالانت تا جوق; ولاردىڭ رۋحاني مٷمكٸندٸكتەرٸ جەتٸلمەي قالعان, ولار ٶنەرگە دە, ساۋداعا دا جەر ٶڭدەۋگە دە دۇرىس قارامايدى» (ك.ا. گەلۆەتسيي «ادام تۋرالى»)
رۋحسىزدىق جايلاعان جەردە مەملەكەتشٸلدٸك, وتانشىلدىق, ەركٸندٸك سٶنەدٸ. مۇنداي ەلدە ٸس باستايتىن ادام دا بولمايدى. مەملەكەتتٸڭ بولاشاعى ٷشٸن بۇدان ٶتكەن قاۋٸپ بولماس.
مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەر حاتتامالار تولتىرۋمەن, جاۋاپتى ورگاندارعا مەتٸن جازۋ جاتتاندىلىعىمەن قالىپتاسىپ قالعان. «ەل شەتٸنە جاۋ تيدٸ» دەسە دە, قاعازعا مەتٸن جازىپ, ونىڭ ٷتٸر-نٷكتەسٸن تٷزەپ-كٷزەپ وتىرا بەرۋگە بويۇسىنىپ, قاتىپ قالعان. بارلىق ەركٸندٸك تە, جٸگەر دە, ٸس-ەرەكەت تە قاعاز جٷزٸندە قالا بەرەدٸ. مەملەكەتتٸك قىزمەتكەردٸڭ دەستٷرلٸ جۇمىس تەسٸلٸ سولاي, كٶزقاراس سولاي, تالاپ تا سول تەرٸزدٸ....
مەملەكەتتٸك قىزمەتكەردٸڭ پسيحولوگيياسى ٶزگەرۋ كەرەك. ول وتانشىل ما?.. ەلدە, كەرٸسٸنشە مەملەكەتتٸك جاۋاپكەرشٸلٸككە قالتاعا تٷسەتٸن جالاقىسىنىڭ مٶلشەرٸمەن عانا قاراي ما?.. نەمەسە مەملەكەتتٸك قىزمەتكە كەلۋدەگٸ ماقسات –بەدەل مەن ٶز ەسەبٸن تٷگەلدەۋ عانا ما...
مەملەكەتتٸك قىزمەتكەر مانساپقا قانشالىقتى قۇمار بولسا, مەملەكەت الدىنداعى پارىز بەن جاۋاپكەرشٸلٸك ودان دا ٷستەم بولۋى شارت. كٶپ جاعدايدا مەملەكەتتٸك قىزمەتكەر مانساپتى جوعارى بەدەل, ٷستەمدٸك ەتۋشٸ قۇرال رەتٸندە قولدانادى. حالىقتىڭ الدىندا ٸس بٸتٸرەرلٸك جانكەشتٸ جاۋاپكەرشٸلٸكتەن باس ساۋعالايدى.
قاسىم-جومارت كەمەلۇلى: «بٸزگە جاڭا كادرلار, ياعني كەسٸبي بٸلٸكتٸ, وزىق ويلى جەنە باستاماشىل ماماندار اسا قاجەت» دەدٸ. پرەزيدەنتتٸڭ بۇل سٶزٸ ساياسي رەفورمالاردىڭ تەجەلٸپ وتىرعانىنا قاتىستى ايتىلدى دەپ ويلايمىن. ەليحان بٶكەيحان قازاق اۆتونوميياسىن قۇرۋ جولىندا: «بٸزدٸڭ قازاق ٸس اتقاراتىن ادامعا جۇتاپ وتىر», -دەپ ٸس اتقاراتىن ادامنىڭ ازدىعىن بٸرنەشە رەت اۋىزعا الىپتى.
ق.ك.توقاەۆ 2020 جىلى حالىققا جولداۋىندا «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ٸس-قيمىل كەزەڭٸ» دەپ اتادى. ساياسي رەفورمالاردى ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن شات قيمىل, تەز نەتيجە كٶرسەتۋ - زاماننىڭ تالابى. جولداۋ باعىتى قۇرعاق سٶزدەن ٸسكە جۇمىلدىرۋ ەرەكەتٸن تالاپ ەتٸپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى ٶز سٶزٸندە:
«...بٸزگە ساپالىق تۇرعىدان جاڭا مەملەكەتتٸك باسقارۋشىلار كەرەك. مەملەكەتتٸك قىزىمەتشٸلەردٸ ٸرٸكتەۋ جەنە جۇمىستان بوساتۋ جٷيەسٸن زامان تالابىن ەسكەرە وتىرىپ, قايتا جاساقتاۋ قاجەت. مەملەكەتتٸك قىزمەت جەكە سەكتورداعى كەسٸبي ماماندار ٷشٸن بارىنشا اشىق بولعانى دۇرىس. كادرلىق رەزەرۆتٸ نىعايتۋ كەرەك» -دەيدٸ.
«بەلاسۋ» ديپلوماتييالىق وچەركٸندە لي كۋان يۋدىڭ: «كٶمەكشٸلەردەن باستاپ, جوعارعى ساتىداعى شەنەۋٸكتەردٸڭ انكەتاسىندا كٶرسەتٸلگەن اقپاراتپەن عانا شەكتەلمەي, ولاردىڭ مورالدٸك جەنە ٸسكەرلٸك قاسيەتٸن بٷگە-شٸگەسٸنە دەيٸن انىقتاۋ كەرەك.
كٶپتەگەن دەموكراتييالىق ينستيتۋتتاردىڭ سىندارى مەن ايتقاندارىن تىڭداي بەرۋدٸڭ قاجەتٸ جوق. ونان گٶرٸ الدىمەن ٶز حالقىڭنىڭ تىنىش ٶمٸرٸ مەن توق بولۋىن ويلاعان ابزال» -دەگەن كەڭەسٸنە ق.ك. توقاەۆ ەرەكشە مەن بەرگەن ەكەن. بەلكٸم, شىندىعىندا دا ٸسكەرلٸك قاسيەتٸ تٶمەن شەنەۋٸكتٸڭ انكەتاداعى كٶرسەتكٸشٸ سەيكەس كەلمەيتٸنٸ دە شىندىق.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەر قاداپ ايتقان ساياسي شەشٸمدەرٸ بٷگٸنگٸ كٷندە ٶز نەتيجەسٸن قاپىسىز بەرۋٸ كەرەك.
قازٸرگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدە جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان رەفورما بٷگٸن ٸسكە اسسا عانا حالىقتىڭ تاڭداۋىنداعى ەدٸلەتتٸ قوعام سالتانات قۇرماق.
ەدٸلەتتٸ قوعام
ەدٸلدٸك ازاماتتاردىڭ ٶمٸرٸ مەن ەركٸندٸگٸن قورعايدى. كٸمنەن قورعايدى?.. ادامدى ادامنان قورعايدى!!! دەمەك, ەدٸلەتسٸزدٸكتٸ ادام ادامعا جاسايدى. قىلمىس, قييانات ەدٸلەتسٸزدٸگٸ زاڭ ارقىلى قورعالادى. قانداي قايشىلىق پەن قورعانسىزدىق, دەسەڭٸزشٸ.
ادام جانىنا ٸزگٸلٸك ۇيا سالعاندا عانا اقيقات پەن ەدٸلدٸك سالتانات قۇرادى. اقيقات پەن ەدٸلدٸك سالتانات قۇرۋ ٷشٸن زاڭ ٸزگٸلٸككە قۇرىلادى. ەدەتتە بٸز ٸزگٸلٸكتٸ ەدەبيەتتەن, ٶنەردەن, تاريح تاعلىمدارىنان عانا ٸزدەيمٸز. دٸننٸڭ نەگٸزٸ دە تەك ٸزگٸلٸكتەن تۇرادى, بٸراق دٸنگە دەگەن سەنٸمدٸ دٸنشٸلدٸك پەن فاناتيزم قولجاۋلىق ەتٸپ, ەۋەلگٸ ويىمىزعا سەلكەۋ تٷسٸرۋگە تىرىسىپ باقتى. دٸنگە كٷمەنمەن قارايتىندار بوي كٶرسەتتٸ. ادام دٸننەن دە ساقتانا باستادى. بٸراق دەستٷرلٸ دٸننٸڭ ٸزگٸلٸكتەن باستاۋ الاتىنى اقيقات!
ٸزگٸلٸكتٸڭ تاعى بٸر شۋاعى - ەدەبيەت پەن ٶنەر . ەدەبيەت پەن ٶنەردٸڭ ميسسيياسى ەر ادامنىڭ بويىنداعى ٸزگٸلٸكتٸ تٸرٸلتۋ.
ٸزگٸ قوعام قۇرۋعا و باستا دٸننٸڭ ٷلەسٸ قانداي وراسان بولسا, ادامزاتتىڭ تاعى بٸر رۋحاني كٷشٸ ەدەبيەت پەن ٶنەر. ادامزات ٷشٸن ەدەبيەت پەن ٶنەردٸڭ ٷلەسٸ ۇشان-تەڭٸز بولدى. ەرتە عاسىرلارداعى ويشىلدار ٸزگٸلٸككە «ساياسي ٸزگٸلٸك» دەگەن ۇعىمدى كٸرٸستٸردٸ.
«ٸزگٸلٸك - وتانعا جەنە تەڭدٸككە دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸك» (ش.ل. مونتەسكە) دەپ تۇجىرىم جاساعان ەكەن.
ٸزگٸلٸك - ەدٸلەتتٸ زاڭ, ٸزگٸلٸك -بٸلٸم , ٸزگٸلٸك - مەدەنيەت.
باتىس ەلدەرٸندە ٶتٸپ جاتقان سوت پروتسەسٸنٸڭ بٸر ٷزٸندٸسٸن تەلەديداردان كٶرٸپ تاڭ قالعان ەدٸم. كٶلٸك جٷرگٸزۋشٸ قارسى كەلە جاتقان كٶلٸككە ابايسىزدا سوعىلىپ, زاڭ الدىندا ايىپتى بولادى. ەكەسٸ «كٶلٸكتٸ بايقاۋسىزدا سوعىپ الدىم», -دەيدٸ. قاتەلٸگٸن مويىنداپ, ٷش-تٶرت جىل, بەلكٸم ودان دا كٶپ جىلعا جازاسىن ٶتەيتٸن بولادى. بٸراق ەكەسٸمەن بٸرگە كٶلٸكتە وتىرعان بالا: «ەكەم كٶلٸكتٸ قاققان جوق», -دەپ كۋەلٸك بەرەدٸ. سوت الدىندا ەكەلٸ-بالالى ەكەۋٸنٸڭ سٶزٸ سەيكەس كەلمەيدٸ. ەكەسٸ تاڭ قالىپ, ٶزٸنٸڭ كٸنەلٸ ەكەنٸن جەنە بالاسىنىڭ جالعان ايتىپ تۇرعانىن سوت ورىنداۋشىلارىنا ەسكەرتەدٸ. سوت جاسٶسپٸرٸمگە جالعان كۋە بەرگەنٸ ٷشٸن ايىپتى بولاتىنىن ەسكەرتەدٸ, بٸراق بالا بٸربەتكەيلٸك تانىتىپ, ايتقانىنان قايتپايدى. بۇل ونىڭ ەكەسٸنٸڭ تٷرمەگە كەتۋٸنە ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ قارسىلىعى ەدٸ. ەكەسٸنە دەگەن عاجاپ سٷيٸسپەنشٸلٸگٸ ەدٸ, ەكەسٸن تٷرمە تورىنان قالايدا قۇتقارۋ الدىنداعى جانتالاس, ەكەگە دەگەن تازا ماحابباتتىڭ كٶزسٸز ەرلٸگٸ ەدٸ.
سوت وسى سٷيٸسپەنشٸلٸككە ەرەكشە نازار اۋدارادى. زالال كەلتٸرٸلگەن كٶلٸكتٸڭ يەسٸنە تولىق ٶتەماقى بەرۋ ارقىلى سوت ٷكٸم شىعارادى. ەكەلٸ - بالالى ەكەۋٸن جالعىزدىق قاسٸرەتٸنەن, تراگەدييادان ساقتاۋ ٷشٸن سوت ٸزگٸ جول ٸزدەيدٸ. بالانىڭ ەكەگە دەگەن شەكسٸز ماحابباتىنا سوت ٸزگٸلٸك جولىن قاراستىرادى. مەن سوتتىڭ سول جولعى ٸزگٸلٸگٸنە قايران قالىپ, تٸپتٸ تاڭدانىپ, سٷيسٸنٸپ ەدٸم...
قوعام ساياسي ٸزەتتٸلٸككە دە سٷيەنە الۋى شارت. اقيقاتىندا ٸزگٸلٸك –يمان. قيياناتقا بارماۋ, قىلمىس جاساماۋ, تەكاپپارلىقتان ساقتانۋ, بارىنشا ەدٸلەتتٸ بولۋ, بٸرەۋدٸڭ حاقىسىن جەمەۋ, قازىناعا قول سالماۋ, ادامدى-ادامنىڭ جاقسى كٶرۋٸ. بۇل جەكە ادامعا عانا ەمەس, قوعامعا, مەملەكەت ۇستانىمىنا دا قاتىستى. بٸراق كٶپ جاعدايدا ٸزگٸلٸك اۋىزبەن ايتىلعانمەن جٷرەكتە بولماي شىعادى.
سونىمەن قاتار قوعامدا شىندىق جەنە بٷلٸك دەگەن ۇعىم بار. قوعامدا شىندىقتى تەك قانا بٷلٸك قورعاي الاتىنداي پيعىل باسىم. قوعامداعى شىنشىل كٸم? بٷلٸكشٸل كٸم? بٷلٸكشٸلدە ادۋىن كٷش بار, زەردە جوق نەمەسە زەردە ەلسٸز. بٷلٸك ارقىلى حالىقشىل بولىپ كٶرٸنۋ, داڭققا بٶلەنۋ, جالعان قۇرمەتكە ۇمتىلۋ. بٷلٸكتٸڭ ەرەكەتٸ – قاقتىعىس, تەكەتٸرەس, سوعىس.
شىندىقتىڭ ۇستانىمى – اقيقات. شىندىق - ەدٸلدٸكتٸڭ دوسى. شىندىق زاڭعا ارقا سٷيەيدٸ. شىندىق زاڭمەن قورعالادى. ەدٸلەت اتتى ۇعىمدى قالىپتاسقان زاڭدار قورعايدى. ەدٸلەتتٸ زاڭ –حالقىنىڭ تەڭدٸگٸن ساقتايدى, ادامداردىڭ بٸر-بٸرٸنە ەدٸلەتتٸ بولۋىن مەجبٷرلەيدٸ.
«ەرتەرەكتە مەملەكەت باسشىلارىنىڭ قاسىنا سايقىمازاق اتىن جامىلعان دانا ادامدى قوسىپ, ولارعا قاي كەزدە اقيقاتتى ايتۋ كەرەكتٸگٸنە مٷمكٸندٸك بەرٸلٸپ وتىرعان. ول اقيقاتى ايتىپ, ەدٸل سٶيلەيتٸن بولعان; جوعارىداعىلار سول ٷشٸن دە بۇلاردى جەك كٶردٸ. سايقىمازاقتار مەرتەبەلٸ تاقسىرلاردىڭ جانىندا جٷرٸپ تٶزٸمٸن ەبدەن توزدىرعان سوڭعى دانالار ەدٸ. ولار كەيٸننەن بيلٸككە ۇنامادى, سوندىقتان بيلٸك تە قىزمەتتەرٸن جويىپ جٸبەرگەن» (ك.ا. گەلۆەتسيي «ادام تۋرالى»)
قورقىت اتا مەن بۇحار جىراۋ دانالىعى دا ايبارلى حان مەن قول باستاعان بەكتەردٸ اقىلىمەن دەمەپ وتىرعان, سابىرىمەن تەجەپ وتىرعان.
مەمەلەكەت باسقارۋ ٸسٸ - الدىمەن ٶز ۇلتىنىڭ دانالىعىنان كٷش الادى دەپ ويلايمىن.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇلتتىق كەڭەس قۇرۋ, ۇلتتىق قۇرىلتاي شاقىرۋ يدەياسىنىڭ تٶركٸنٸ دە وسىندا جاتسا كەرەك. ق.ك.توقاەۆ ەلٸمٸزدەگٸ ساياسي ناقتى قادامداردىڭ باعىتىن تٷسٸندٸرە وتىرىپ, ەل-اعالارىنىڭ, حالىقتىڭ ٷنٸن ەستۋدٸڭ جولىن تاڭدادى.
«بٸز كٶپتٸ كٶرگەن ەل-اعالارىنىڭ اقىل-كەڭەسٸنە جٷگٸنەمٸز. بەلسەندٸ ازاماتتىق ۇستانىمى بار ورتا بۋىننىڭ تەجٸريبەسٸن ەسكەرەمٸز. جاڭاشا ويلايتىن جاستاردىڭ تىڭ يدەيالارىن قولدايمىز» دەۋٸ ويىمىزعا دەلەل.
مەملەكەت باسشىسىنا قوردالانعان مەسەلەلەردٸ شەشۋ ٷشٸن ناقتى ساياسي قادام جاساۋعا تۋرا كەلدٸ. ٶيتكەنٸ قوعام قاتەرلٸ شيەلەنٸستٸڭ الدىندا تۇردى. حالىقتىڭ بيلٸك باسىنداعىلارعا دەگەن اشۋ-ىزاسى ارتتى. وسىنشا ٶرەسكەل, قىم-قۋىت, بەرەكەسٸزدٸكتٸڭ الدىن تەك قانا ساياسي ٸرٸ قادام عانا ٶزگەرتە الار ەدٸ. ول ٷشٸن ق.ك. توقاەۆقا حالىقتىڭ سەنٸمٸ كەرەك بولدى. حالىقتىڭ سەنٸمٸ ۇلى بەتبۇرىستاردى تالاپ ەتتٸ.
ەدٸلەتتٸ مەملەكەت قۇرۋ – ۇلت ساناسىن ٶزگەرتۋ. حالىقتىڭ بيلٸك تۋرالى تٷسٸنٸگٸن ٶزگەرتۋ. ٶزٸنٸڭ تاڭداۋى بولماعان حالىقتىڭ قييانات كٶرەتٸنٸ دە, قىجالات تارتاتىنى دا, سامارقاۋلىق پەن ەنجارلىق كٶڭٸل-كٷيدەن ارىلمايتىنى دا راس. سوندىقتان بيلٸككە دەگەن سەنٸمسٸزدٸك, نارازىلىق ەركەز تۋىنداپ وتىردى. حالىق پەن بيلٸك بٸرٸن-بٸرٸ ەستٸمەيتٸن جاعدايعا كەلدٸ.
مەملەكەت باسشىسى حالىقتىڭ ٷنٸن ەستيتٸن, حالىققا ەسەپ بەرەتٸن, جاڭا بيلٸك جٷيەسٸنٸڭ باعىتىن ۇسىندى. پرەزيدەنت وسى ارقىلى حالىقتىڭ ٶز تاڭداۋىن جاساۋىنا مٷمكٸندٸك بەردٸ. بيلٸكتٸ مونوپوليزاتسييالاۋ قاۋپٸن ايتارلىقتاي ازايتتى, پرەزيدەنتتٸ بٸر مەرزٸمگە عانا سايلاۋ نورماسىن ەنگٸزۋدٸ ۇسىندى. «بٸز بيلٸكتٸ جاساقتاۋدىڭ جەنە ونىڭ قىزمەتٸن قامتاماسىز ەتۋدٸڭ ٶركەنيەتتٸ قاعيداتتارىن بەكٸتۋگە تيٸسپٸز» دەدٸ ول.
پرەزيدەنت ق.ك.توقاەۆ جىل سوڭىنا دەيٸن رەفورمادا كٶزدەلگەن كونستيتۋتسييالىق ٶزگەرتۋلەردٸڭ بارلىعىن زاڭ ارقىلى بەكٸتٸپ, اياقتاپ, جەدەل ٸسكە كٸرٸسۋدٸ تالاپ ەتٸپ وتىر.
قازاقستان جاڭا دەۋٸرگە اياق باستى. ساياسي رەفورما پارلامەنت پەن مەسليحاتتاردىڭ پارتييالىق تٸزٸم جەنە بٸر مانداتتى وكرۋگ بويىنشا جاساقتاۋ تەسٸلٸن ٸسكە اسىرۋ ارقىلى شىن مەنٸندەگٸ ەدٸلەتتٸ مەملەكەت قۇرۋدىڭ دەموكراتييالىق جولىن, جاڭا ساياسي دەۋٸردٸڭ ايقىن كٶرٸنٸسٸن تانىتتى.
ەدٸلەت جولىن تاڭداۋ الدىندا تٷرلٸ قاۋٸپ-قاتەرگە پرەزيدەنت تە, حالىق تا بەل بايلادى, تەۋەكەلگە باس تٸكتٸ. جىلميىپ تۇرىپ, جىرىلىپ توپ قۇرعاندار تۇزاق سالدى... قارسىلىق پەن قايشىلىق شيەلەنٸسٸ شارىقتاۋ شەگٸنە جەتتٸ. قاڭتاردىڭ قارا داۋىلى تەۋەلسٸز ەلدٸڭ تىنىشتىعىن شايىپ, جايپاپ ٶتە سالعىسى كەلگەن. دامۋدىڭ كٷندەسٸ – كەدەرگٸ.
حالىقتىڭ قولداۋى مەن سەنٸمٸ ساياسي رەفورمانىڭ جٷزەگە اسۋىن ٷدەرە قولداپ كەتتٸ. سول سەتتە مەملەكەت باسشىسىنىڭ بەيگە اتىنداي شابىسى قارا تەرگە مالشىنتىپ, بۋىرقانىپ - بۋسانىپ, بۋلىققان دا شىعار. قاھارىن تٶگٸپ, كەرٸنە مٸنگەندە قۇيقا تەرٸ جٷز جيىرىلىپ, مىڭ جازىلعان بولار.... بٸز سونداي سەتتەرٸندە جانىندا بولماساق تا سەزٸندٸك!!!
قولعا الىنعان ساياسي رەفورمانىڭ كٷشٸ دەس بەرمەدٸ, حالىق پرەزيدەنتٸن قولداپ, ەدٸلەتتٸ قوعامنىڭ تۋىن تٸكتٸ.
بۇل بٸرتۇتاس ۇلتتىڭ ەل تەۋەلسٸزدٸگٸ جولىنداعى, جەرٸمٸزدٸڭ تۇتاستىعى جولىنداعى بەرەكە-بٸرلٸگٸنٸڭ كٶرٸنٸسٸ. ەندٸگٸ ۇرانىمىز دا, بٸرلٸك-باعىتىمىز دا, ۇستانعان باعدارىمىز دا تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ مەڭگٸلٸگٸنە قىزمەت ەتۋ.
تەۋەلسٸز قازاقستان
تەۋەلسٸزدٸك – قازاق مەملەكەتٸنٸڭ ۇلى جەڭٸسٸ.
«تەۋەلسٸزدٸك قازاققا وپ-وڭاي كەلە سالدى» دەپ تەرٸس وي ايتۋ كەشەگٸ مەن بٷگٸنگٸنٸ سالىستىرماي, ٶتكەن تاريحتىڭ جانقييار كٷرەسٸنە كٶز جۇمىپ قاراعانداردىڭ دەلەلسٸز ايتا سالعان داۋرىقپا پٸكٸرٸ دەپ ويلايمىن.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «تەۋەلسٸزدٸك بەرٸنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىندا باعدارىمىز بەن بەلەسٸمٸزدٸ ايقىنداۋىمىز كەرەكتٸگٸن ايتا كەلٸپ, «وتىز جىلدا بٸز قانداي جەتٸستٸكتەرگە جەتتٸك?», «كەلەر ۇرپاققا قانداي ەلدٸ اماناتتايمىز?», «مەملەكەتٸمٸزدٸ نىعايتا تٷسۋ ٷشٸن تاعى نە ٸستەيمٸز?» دەگەن ساۋال تاستادى, بارشامىزعا.
وتىز جىل ٸشٸندە شىن مەنٸندەگٸ تەۋەلسٸز مەملەكەتتٸڭ ٸرگەتاسى قالاندى. مەملەكەتتٸڭ بيلٸك جٷيەسٸ, ۇلتتىق ۆاليۋتاسى, قارۋلى كٷشٸ, ديلوماتييالىق بايلانىسى, كٶرشٸ مەملەكەتتەرمەن شەكارا شەگەندەلدٸ.
«قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸن ەڭ سوڭىنان جارييالادى» دەپ سىرتتاي سٶككەندەر دە بولدى. بٸراق «نەگە?» -دەگەن سۇراقتىڭ استارىنا ٷڭٸلە المادىق. كەزٸندە ەليحان بٶكەيحاننىڭ دا جانىنا باتىپ, جۇمباعىن شەشۋدە قابىرعاسىنا باتقان تۇسى وسى ەدٸ. «قازاق بولىپ اۆتونومييا بولامىز دەسەك, الدىمىزدا شەشۋشٸ بٸر جۇمباق بار...» دەپ ەدٸ.
سول جۇمباق كٷپتٸ, كٷدٸكتٸ جۇمباق ەدٸ.ول جۇمباق شەشٸلمەيتٸن, شەشٸلسە بٷتٸن قازاقتى بٸرنەشە ايماققا بٶلٸپ جٸبەرەتٸن, بٶلٸنٸپ كەتكەن ايماقتىڭ باسى بٷتٸن بٸر ەل بولىپ, ەشقاشان بٸرٸكپەيتٸن جەنە بٸرٸكتٸرۋگە قارسى سىرتقى ساياسي كٷشتٸڭ باسىم بولاتىندىعى ەدٸ. بۇل ساياسي شاتقالدان ساقتانۋدىڭ قانداي جولى بار ەدٸ? ٸشتەگٸ بٶتەن ۇلتتى بٶلمەي, قازاققا سٸڭٸستٸرٸپ جٸبەرگەندە عانا ٶز جەرٸنەن كٶشپەي, اتاقونىسىن جات جۇرتتىققا بەرمەي قالايدا ساقتاپ قالۋ.
«تٷبٸندە قازاق ۇلتى بٸر اۆتونومييا بولا قالسا, ٸشتەگٸ ورىستى دا الا كەتەمٸز بە دەگەن ٷمٸت. ٸشتەگٸ ورىس مۇنى ماقۇلدايتىن كٶرٸنەدٸ...» دەپتٸ ەليحان بٶكەيحان. تاريح سىنىندا ەكٸ جولايىرىق تۇردى, ەكەۋٸ دە قازاققا قاۋٸپتٸ ەدٸ.
قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸن جارييالار سەتتە وسى سىناققا ساياسي جان بٸتٸپ, الدىنان كەسە كٶلدەنەڭ شىققانىن بٸلەمٸز. وتارشىل كٶزقاراس ەرەكەت- تەسٸلٸنەن ەش اينىمايتىنى قاشاندا بەلگٸگٸلٸ ەدٸ. جەتپٸس جىل بويى «حالىقتار دوستىعى» دەگەن يدەولوگييانى جالاۋلاتىپ كەلگەن كەڭەستەر وداعىنىڭ باس حاتشىسى م.س.گورباچەۆتىڭ: «قازاقستاننىڭ بەس وبلىسى دا رەسەيگە تيٸستٸ. قازاقستان بٸزدەن بٶلٸنٸپ شىعاتىن بولسا, بٸز سولتٷستٸك وبلىستاردى ٶزٸمٸزگە قايتارىپ الامىز» دەگەن اشىق مەلٸمدەمەسٸ جارييا بولدى. بولاشاقتا وسىعان كٷش سالاتىندارى دا راس ەدٸ, ەرٸ بۇل ايماقتارداعى قونىستانعان مۇجىقتاردىڭ ۇرپاعىنىڭ سانى دا قازاقتاردان ەلدەقايدا باسىم بولاتىن. وسىعان قاراماستان ەشكٸمنٸڭ شەشٸمٸن كٷتپەي تەۋەلسٸز قازاقستان باتىل ساياسي قادام جاسادى.
تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ۇلى جەڭٸسٸ ن.ە. نازارباەۆتىڭ ەلوردانىڭ تۋىن ارقا تٶسٸنە ەكەلٸپ تٸگۋٸ بولدى. بۇل تاريحي شەشٸم!!! وسىلايشا قازاق ەلٸ ٶز جەرٸن قانتٶگٸسسٸز ساقتاپ قالۋ مٷمكٸندٸگٸنە قول جەتكٸزدٸ.
بٸراق مەملەكەتتٸ باسقارۋ جٷيەسٸندەگٸ مامانداردىڭ تىم ازدىعى دا, تەجٸريبەسٸزدٸگٸ دە قيىندىقتارمەن بەتپە-بەت كەلگەنٸ جاسىرىن ەمەس. ەلەم ەلدەرٸ قازاقستاندى تەۋەلسٸز ەل رەتٸندە تاني بەرمەدٸ. وسى سەتتە مەملەكەت مٷددەسٸ جولىندا جان اياماس, جاڭا سەرپٸن, بٸلٸكتٸ مامان, العىر ساياساتكەر, كٷرەسكەر قازاق بالاسى كەرەك-اق ەدٸ. جەتپٸس جىل بويى «اعاعا ٸنٸ» بولىپ, قولبالاداي قالباقتاپ قالعان مٸنەز بٸر سەتتە اياقاستى ٶزگەرە قويا ما?.. سٷيەككە سٸڭٸپ كەتكەن ول مٸنەزدەن حالىقتى كٸم ازات ەتەدٸ?.. كەشەگٸ الاش قايراتكەرلەرٸندەي تەڭ قۇقىقتى تالاپ ەتەتٸن, ەلدٸڭ ەڭسەسٸن ٶزگە جۇرتقا باستىرمايتىن, ەمپەڭدەپ, ەمٸنٸپ قۇل بولمايتىن ساياسي تارتىستاردا ەسە جٸبەرمەيتٸن تۇلعا كەرەك ەدٸ قازاققا. ەليحان بٶكەيحان سٶزٸمەن ايتقاندا «ٸس اتقارا الاتىن ادام» كەرەك ەدٸ, قازاققا!!!
تاعدىرى تالاي سەتتٸلٸكتەردٸ تارتۋ ەتكەن قاسىم-جومارت توقاەۆ رەسەيدٸڭ جاڭا لاۋازىمعا تاعايىنداپ وتىرعان ۇسىنىسىنان ٶز ەركٸمەن باس تارتادى. «حالقىمىز اڭساعان, ارمانعا تولى جاڭا دەۋٸر كەلدٸ. ايانباي ەڭبەك ەتٸپ, بار كٷش جٸگەرٸمدٸ تۋعان ەلٸم – قازاقستان يگٸلٸگٸنە اياماي جۇمسار سەت تۋدى» - دەيدٸ. (ق.توقاەۆ «بەلاسۋ»)
تەۋەلسٸزدٸگٸن ەندٸ قۇرىپ, كەرەگەسٸن كٶتەرٸپ جاتقان قازاقتا كەسٸبي ديپلومات جوق ەدٸ. ەلدەستٸرەتٸن ەلشٸسٸ جوق ەلدٸڭ ساياسي احۋالىنىڭ ٸلگەرٸ جىلجۋى دا كٷمەندٸ ەدٸ.
ول جاڭا مەملەكەتتٸڭ سىرتقى باعىت-باعدارىن ايقىندايتىن كونتسەپتۋالدٸ ۇسىنىستار ەنگٸزدٸ. ال ونداي ۇسىنىستار تەجٸريبە جيناعان, جاستايىنان ديپلوماتييالىق قىزمەتتٸڭ تٷرلٸ باسپالداعىنان ٶتكەن, ەلەم ەلدەرٸنٸڭ ساياسي ەليتاسىمەن قويان-قولتىق ارالاسقان توقاەۆ سىندى ەل تەۋەلسٸزدٸگٸ جولىندا ٸس باستاي بٸلەتٸن تۇلعا ەكەنٸ دە ايقىن بولدى.
ەلەمدٸك ساياساتتا وزا شاۋىپ, ەلٸنٸڭ مٷددەسٸنە جانكەشتٸلٸكپەن ٸس اتقاردى. ديپلومات رەتٸندە موينىنا قۇرىق سالدىرمايتىن جٷيرٸكتٸگٸ, العىرلىعى سىرتقى ەلدەرگە تانىلىپ ٷلگەردٸ. توقاەۆ ٶز ەلٸنە كەلگەندە بويىن جاسىرىپ ۇستادى. بويىن قانشا جەردەن جاسىرىپ ۇستاسا دا ول – مەملەكەتشٸلدٸك ساناسى ەبدەن قالىپتاسقان, ساياسي كٶزقاراسى مەملەكەتتٸك مٷددەدەن اينىمايتىن تۇراقتىلىعىمەن ٶزگەلەردەن وزىق تۇردى.
رەسەي ەلشٸلٸگٸندە قىزمەتتە جٷرگەن جاس جٸگٸتكە (توقاەۆقا) ەيگٸلٸ ساياساتكەر لي كۋان يۋدٸڭ قىراعى كٶزٸ نەگە تٷستٸ?...
لي كۋان يۋ رەسەي ەلشٸسٸ يۋ.ي.رازدۋحوۆپەن كەزدەسۋ بارىسىندا ەلشٸدەن گٶرٸ نازارىن قايتا-قايتا قازاق جٸگٸتٸنە قاراي بۇرا تارتا بەرۋٸ نەنٸ مەڭزەدٸ?.. رەفورماتوردىڭ سونشالىق جىلى ٸتيپات تانىتىپ, توقاەۆتان: «سٸزدٸڭ بابالارىڭىز كەڭەستەر وداعىنىڭ قاي تۇستارىندا تۇرادى?» دەپ ٸش تارتا سۇراۋى رازدۋحوۆتىڭ كٶڭٸلٸنە نەگە جاقپاي قالدى?
سول جولى جاس ديپلومات توقاەۆ سينگاپۋر مەملەكەتٸن قۇرعان رەفروماتور, كٷرەسكەر لي كۋان يۋدٸڭ ۇستانىمىنان نەنٸ اڭعاردى?
«مەنٸڭ قىتاي ۇلتىنان ەكەنٸم ايناعا قاراعاندا عانا ەسٸمە تٷسەدٸ. ال انىعىندا مەن ناعىز اعىلشىنمىن» - دەدٸ رەفورماتور.
بۇل شىن سٶزٸ مە?.. ٶزگەلەرگە ۇنايتىن, بٸراق ٶزٸنە ۇنامايتىن سٶز بە?.. استارلى, سالماعى بار ساياسي سٶز بە?.. ەلدە راسىندا قىتاي ۇلتى ەكەنٸنەن باس تارتىپ وتىر ما?... دەل وسى پٸكٸردٸ – ساياسي احۋالدى رەتتەۋ ٷشٸن ايتىپ وتىرعان جوق پا ەكەن?.. سينگاپۋر سيياقتى ٸرگەلٸ مەملەكەتتٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ, دامۋى, ٶركەندەۋٸ جولىنداعى ەزۋگە كٷلكٸ ۇيالاتىپ, سەنٸمگە سەلكەۋ تٷسٸرمەيتٸن «ساياسي» ەرەكەت پە?..
ٶيتكەنٸ العان بٸلٸمٸ مەن قابىلداعان مەدەنيەتٸ اعىلشىن بولعانىمەن لي كۋان يۋدىڭ بٷيرەگٸ قىتايعا بۇرىپ تۇرعانى توقاەۆقا ايقىن كٶرٸنگەن. ساياساتتىڭ سان قىرلى ٶتكٸر جٷزٸ مىناۋ ساليقالى تۇلعانىڭ تەرەڭٸندە نە جاتقانىن سەزدٸردٸ. سوندىقتان ول ٶزٸنٸڭ نازارىن جاس جٸگٸتكە كٶبٸرەك اۋدارا وتىرىپ, تامىرىنا قان جٷگٸرتكەندەي بولدى. دانا قارت جاس جٸگٸتكە: «ٸشٸڭدەگٸ ٶزەگٸڭ - ٶزٸڭدٸكٸ. سودان ايىرىلما, قاراعىم!!!» دەگەنٸ مە ەكەن, كٸم بٸلسٸن...
دەۋٸر داۋىسى نەمەسە ەليحان بٶكەيحان
ٶتكەنگە قاراپ, بولاشاق بولجانادى. قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸنە قول جەتكٸزگەن تۇستا دا تاقىر جەردەن ەگٸن ورىلعان جوق, بٸلەكتٸڭ كٷشٸ نايزانىڭ ۇشىمەن قورعالعان بابالار ارمانى مەن ماقساتى, قول جەتكٸزگەن ۇلى مۇرات بولدى. ايقاسىپ تا, شايقاسىپ تا باس كٶتەرگەن, قول جيناپ, قانعا بٶككەن قازاق دالاسى دەۋٸردٸڭ تالاي سىنىن باستان كەشكەنٸ اقيقات.
كەنەسارى حان كٶتەرٸلٸسٸنەن كەيٸن ەليحان بٶكەيحان باستاعان الاش قايراتكەرلەرٸ تەڭدٸك پەن تەۋەلسٸزدٸككە قول جەتكٸزۋ ٷشٸن وتارشىل ەلدٸڭ ساياساتىنا قارۋلى كٶتەرٸلٸسپەن تٶتەپ بەرۋدٸڭ زامانى ەلٸ تۋماعانىن, اشىق كٷرەستٸڭ ەلٸ ەرتە ەكەندٸگٸن ٸشتەي تٷسٸندٸ. سوندىقتان دامىل تاپپاي, ۇلتتى وياتىپ, ٶركەنيەتتٸ ەلدەردٸڭ مەدەنيەتٸنەن, عىلىم, ٶنەر-بٸلٸمٸنەن ٷلگٸ الۋ, ٷيرەنۋ جولىن ٷيلەستٸردٸ. ۇلت زييالىلارىنىڭ باسىن وسى ماقساتتا بٸرٸكتٸرۋگە ۇمتىلىس جاسادى.
ەليحان بٶكەيحان قازاق ۇلتىنىڭ قان تامىرىنان ٶزەگٸنە دەيٸن تاريحى مەن شەجٸرەلٸ تەگٸنە دەيٸن, فولكلورى مەن ەدەبيەتٸن تەرەڭ زەرتتەپ, ماعلۇمات جينادى. ەليحان بٶكەيحاننىڭ عىلىمي تۇجىرىمدامالارى قازاق عىلىمىنىڭ نەگٸزٸنە اينالدى. حالىقتىڭ تۇرمىس-سالتىن, ادامگەرشٸلٸك, مەدەنيەت تۇرقىنا, دٸنٸ مەن سالتىنا ٷڭٸلدٸ. قازاق نەنٸ كەسٸپ ەتسە, نەنٸڭ پايداسىن كٶكسەسە سونىڭ نەگٸزٸنە, تٷپ-تەرەڭٸنە ەليحان بٶكەيحان عۇمىرى مەن بٸلٸمٸن ارناپ وتىردى. قازاق ۇلتىنىڭ تەڭ قۇقىلى مەملەكەت بولۋىنىڭ جولىن ٸزدەدٸ, سانالى تٷردە وسى جولدا بەل بايلاپ, باسىن تٸگٸپ, ۇلت تاعدىرى جولىندا قايتپاس كٷرەسكەرٸلٸكتٸ بەتكە الدى. وسى ماقساتتا شەت ەل عالىمدارىمەن دە, ساياساتكەرلەرٸمەن دە تٸپتٸ ماسوندار قوعامىنا دا كٸرۋدەن تارتىنبادى. بٸراق ۋاقىتشا ٷكٸمەتتٸڭ باسىندا وتىرعان ماسونداردىڭ قازاق حالقىنا اۆتونومييا بەرۋدەن باس تارتۋىن بٸلگەن سەتتە-اق, كادەت پارتيياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتٸنەن دە, پارتييا قاتارىنان دا شىعۋىنا تۋرا كەلدٸ.
ۇلت مۇراتى جولىندا ايانار جانى قالمادى. ۇلت ازاتتىعى جولىندا ەليحان بٶكەيحان كٷرەسكەر, كەمەل ساياسي قولباسشى ەدٸ. ەكونوميكا قاعيدالارىمەن ساۋاتتى قارۋلانعان, ساياسي كٷرەستٸڭ ەدٸس-تەسٸلدەرٸن ەبدەن يگەرگەن, تەجٸريبە-سىناقتان مٷدٸرمەيتٸن ەليحان بٶكەيحاندى وتارشىل پيعىل تاڭداعان جولىنان جاڭىلدىرا دا, اداستىرا دا المادى. قاي تۇستان بولسا دا ۇلتتىڭ پايداسىنا جانىن سالىپ باقتى. كٸممەن بولسا دا ىمىراعا كەلە وتىرىپ, ۇلت بولاشاعىن ٶركەنيەتتٸ ەلدەردٸڭ قاتارىنا قوسۋ - ەليحان بٶكەيحاننىڭ ۇلى ارمانى ەدٸ.
رەسەيدٸڭ تٷپكٸر-تٷپكٸرٸنەن قازاق دالاسىنا كٶلدەي اعىلعان قاراشەكپەندٸلەرگە دەم بەرگەن پ.ستولىپيننٸڭ رەفورماتورلىق ساياساتىن ەليحان بٶكەيحان باتىل سىنعا الادى. ساياساتكەر كٶرەگەندٸگٸمەن, ساياسي ەرەكەتتەرٸمەن وي-ارمانىن جٷزەگە اسىرار بولسا ەليحان وسى جولدا تالاي بەلەستٸڭ تٶبەسٸنە تۋ تٸكتٸ.
جالا جٷرمەيتٸن, بٸلٸكتٸلٸگٸ بۇلتارتپايتىن, ساۋاتتىلىعى سەس كٶرسەتەتٸن ەليحان تۇلعاسى وتارشىل گەنەرالداردىڭ تىنىشتىعىن بۇزدى. تىرناق استىنان كٸر تاپقىسى كەلەتٸن ساياسي كٶزقاراس - كٸر تۇرماق «تىرناقتىڭ» ٶزٸن تاپپاي دال ۇرعانداي ەدٸ. ٶيتكەنٸ ەليحان ۇلت تەڭدٸگٸنٸڭ جوقتاۋشىسى رەتٸندە جان-جاقتى ساۋاتتى كٷرەسكەر بولدى.
ەليحان بٶكەيحان ٶزٸنٸڭ بويىنداعى بٷكٸل بٸلٸم-قۋاتىن دا, تەجٸريبەسٸن دە, ساياسي باعىتى مەن ۇستانىمىن مەملەكەت قۇرۋ جولىنا ارنادى.
ەليحان بٶكەيحان «اۆتونومييا بولامىز دەسەك, شەشۋٸ قيىن بٸر جۇمباق بار» دەي كەلە ول ويىن دا اشىق جازادى.
«... قازاق بولىپ اۆتونومييا بولامىز دەسەك, الدىمىزدا شەشۋٸ قيىن بٸر جۇمباق بار. ورال, تورعاي, اقمولا, سەمەيدە كٶپ مۇجىق بٸزبەن قونىستاس; بۇل وبلىستاردا مۇجىق پەن قازاق قىم-قيعاش ارالاس. مۇجىقپەن ارالاس قازاقتى تاستاپ, العى قازاق بولىپ شىعامىز دەسەك, قازاق ورىستا قالادى, قازاقتى بۇل جەردەن كٶشٸرٸپ الامىز دەسەك, بۇل قازاق اتا قونىسىنان كٶشپەس; كٶشسە اقىلسىزدىق بولادى: قازاق جەرٸنٸڭ ەڭ جاقسىسى وسى مۇجىقپەن ارالاس وتىرعان جەر...» دەمەك قازاق شۇرايلى جەرٸنەن اۋا كٶشٸپ كەتۋگە تيٸستٸ ەمەس. قازاق ٶزٸ وتىرعان جەرگە يەلٸك ەتپەك. قازاق قونىستانعان جەر ونىڭ ٶز جەرٸ!!!
ساياسي كٷرەس جولى بٸر تولاستامادى. قازاقتىڭ جەر تاعدىرى دا قىل ٷستٸندە ەدٸ. جيٸ-جيٸ اباقتىعا تٷسە بەرۋدٸڭ اقىرى ەليحان بٶكەيحاننىڭ ۇلى ارماندارىنىڭ جولىن جاۋىپ, ٶزەگٸن تارىلتا تٷستٸ. تاعى دا اباقتى...
«...مەن سەمەيدە اباقتى بورىشىمدى كٷتٸپ جٷرگەندە شاھكەرٸم, كەكٸتاي, تۇراعۇل ەدەيٸ قالاعا كەلٸپ, تاعى دا بٸراز كٷن بولعان ەدٸك. ...مەن اباقتىدا جاتقانىمدا ولار تاعى كەلٸپ امانداسقان. بۇعان ٶزگە قازاق جارامايدى-اۋ, دەيمٸن. اباقتىدان شىققان سوڭ, بٸر تٷن قاراجان ٷيٸندە بٸر بولىپ, مەنٸ قارقارالىعا وماربەك, كەكٸتاي شىعارىپ سالىپ, حوش ايتىسقان جەردە قۇشاقتاپ جىلاستى. جاۋعا بەل بەرمەيمٸن دەپ قارىسىپ, تٸستەنٸپ, بۋىندىرعان قىسانى سىرتقا شىعارمادىم. بەكەر جىلاماعان ەكەنمٸن, تاستان قاتتى دەپ ويلادىڭدار ما? ەسٸل ەر شىراقتارىم-اي! سونان بەرٸ, وماش, كەكٸشتٸ كٶرگەنٸم جوق. ارماندى كەستەلەپ جازۋعا قالام, شٸركٸن, شورقاق...»
بۇل ەليحاننىڭ ابايدىڭ ٸنٸسٸ ىسقاقتىڭ ٷلى كەكٸتايدىڭ وپات بولعانىن ەستٸگەندە جازعانى ەكەن.
«بۋىندىرعان قىسانى سىرتقا شىعارمادىم» دەپتٸ ۇلت كٷرەسكەرٸ. قازاق مەملەكەتٸن قۇرۋ جولىندا ەبدەن ساعىن سىندىرماققا قۇرىلعان قايىس بۇعاۋدان تال قارمانار امال ٸزدەپ ٸشتەي ىشقىنىپ وتىرىپ جازسا كەرەك. ارتىندا قالىپ بارا جاتقان قازاق جۇرتتىنىڭ تاعدىرى قىل ٷستٸندە تۇرعانىن, ويىنداعى ارمان-ماقساتىنىڭ قاشان, قاي كەزدە جٷزەگە اساتىنىن ويلاپ, قامىقسا كەرەك. ۇلى ٸسكە ۇمتىلعانىمەن ۋاقىتتىڭ جٷگٸ بۇل ويلاعانداي بولماعانىنا, تەڭدٸكتٸڭ كٷنٸ, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ تاڭى الىستان جىلتىراعان جۇلدىزداي بٸردە ٶشٸپ, بٸر جانىپ, بٸردە جالىنداپ, بٸردە بىقسىپ ٶلەۋسٸرەپ تۇتانىپ تۇرعانداي بولار. ساياسي كٷرەستٸڭ ٶرتٸ تالاي كٷيدٸرسە دە ەدٸلەتتٸڭ ەپپەق تاڭىن كٷتكەن بولار. تات باسقان تەمٸر بۇعاۋدىڭ دا كٷندەردٸڭ بٸر كٷنٸندە ٸرٸپ-شٸرٸپ, شاشىلىپ تٷسەتٸنٸن سەزگەن بولار. «ارماندى كەستەلەپ جازۋعا قالام, شٸركٸن, شورقاق» دەپ جازۋى دا ارماندارىن ٸسكە, ەرەكەتكە اسىرماق جولداعى «قىسانى سىرتقا شىعارا الماعان» اششى زاپىران ارالاس ٷمٸتٸ مە ەكەن?..
ول اڭساعان ٷمٸت –حالقى ساۋاتتى, شارۋاسى قۋاتتى, جەرٸ بٷتٸن, ٶز الدىنا مەملەكەت قۇرعان تەۋەلسٸز ەلٸن ارماندادى. ٸس باستار ۇرپاققا اماناتىن جٷكتەپ, ارمانىن كەستەلەپ قالدىردى.
كەلەر ۇرپاق بٷگٸنگٸگە مٸن تاقپايتىن ەدٸلەتتٸ قوعام, ەدٸلەتتٸ زاڭ ٷلگٸسٸن جاساۋ. قازاق ەلٸنٸڭ مەڭگٸلٸگٸنە بٸرتۇتاس ۇلت بولىپ, بەرەكەلٸ قوعامنىڭ ٸرگەتاسىن قالاۋ جاڭا كەزەڭنٸڭ, جاڭا قازاقستاننىڭ ٷلەسٸندە.
روزا مۇقانوۆا, جازۋشى
