رەنەنٸڭ تىرناقالدى تۋىندىسى 1865 جىلى جارىققا شىقتى. ول كٸتابىناسيۋللي-پريۋدوم دەپ قول قويادى (بۇل ەكەسٸنٸڭ تولىق ەسٸمٸ). جيناققا سىنشى شارل وگيۋستەن سەنت-بەۆ جوعارى باعا بەرەدٸ. ارادان بٸر جىل ٶتٸپ الفانس لەمەر ٶزٸنٸڭ «زاماناۋي پارناس» جيناعىنا سيۋللي-پريۋدومنىڭ ٶلەڭدەرٸن قوسادى. بۇل كٸتاپ رومانتيكا مەكتەبٸنٸڭ ليريك سەزٸمدەرٸنە قارسى شىققان «پارناسشى» جاس اقىنداردىڭ ەدەبي مانيفەستٸنە اينالىپ كەتەدٸ. لەمەر بۇل جەڭٸستەن سوڭ سيۋللي-پريۋدومنىڭ العاشقى جيناعىن قايتا باستىرىپ, وعان قوسا جاڭا سونەتتەر جيناعى – «سىناۋلاردى» دا جارىققا شىعارادى. ٷش جىل بارىسىندا اقىننىڭ انتيك اڭىزدار باعىتىنداعى – «اۆگيي اتقوراسى», «يتالييا بەتتەرٸ», «جالعىزدىق» اتتى كٸتاپتارى باسپادان شىعادى. بۇل شىعارمالارىندا اقىن جاۋاپسىز ماحاببات, عىلىم-بٸلٸم مەن دٸن اراسىنداعى قاراما-قايشىلىقتار جايىندا قالام تەربەگەن. جاقىن تۋىسىنىڭ قىزىنا ٷيلەنبەكشٸ بولعان رەنە ول جاقتىڭ كەلٸسپەيتٸندٸگٸ جايلى جاۋاپتى ەستٸگەسٸن ٶمٸر بويى جالعىز جاساۋعا بەكٸنەدٸ.
1870 جىلى رەنە ٶتە اۋىر جاعدايدى باستان ٶتكٸزەدٸ. بٸرنەشە كٷن ٸشٸندە ەجەسٸن, اناسىن جەنە ەپكەسٸن قارا جەر قويناۋىنا تاپسىرادى. وسى جىلدىڭ شٸلدەسٸندە فرانتسييا-پرۋسسييا سوعىسى باستالىپ, اقىن ەرٸكتٸلەر قاتارىندا قولىنا قارۋ الىپ سوعىسقا كٸرەدٸ. پاريجدٸڭ پرۋس ەسكەرلەرٸ تاراپىنان ۇزاق ۋاقىت قورشاۋدا بولۋى اقىننىڭ ونسىز دا سىر بەرٸپ جٷرگەن دەنساۋلىعىنا قاتتى ەسەر ەتەدٸ. فرانتسييا استاناسى قورشاۋدان ازات ەتٸلەر ۋاقىتتا ول اياعىنان ايرىلادى. ەمدەلۋ جىلدارىندا اقىن پاتريوتتىق ٶلەڭدەر جازادى. ونى 1870 جىلى «ەسكەردەگٸ ەستەلٸكتەر» تاقىرىبىمەن كٸتاپ ەتٸپ شىعارادى. سيۋللي-پريۋدومنىڭ لۋكرەتسكييٶلەڭدەرٸنٸڭ ەسەرٸمەن جازعان «ەدٸلەت» داستانى ديالوگ تٷرٸندە بولىپ,ەدٸلەتتٸلٸكتٸ سىرتقى دٷنيەدەن ەمەس, ادامنىڭ جٷرەگٸنەن, ونىڭ ٸشكٸ ەلەمٸنەن ٸزدەۋ كەرەكتٸگٸن ايتادى. 1888 جىلى رەنە «باقىت» دەپ اتالاتىن 4 مىڭ جولدان تۇراتىن ەپيكالىق داستانىن جازىپ بٸتٸرەدٸ. اقىن بۇل داستاندا ادام باقىتقا – عىلىم-بٸلٸمگە ۇمتىلۋى, مەيٸرباندىلىعىمەن, ەدٸلەتتٸلٸگٸمەن جەتەدٸ دەگەن پٸكٸردٸ العا تارتادى. فرانتسۋز ەدەبيەتٸنە اقىننىڭ گۋمانيستٸك ويلارىنىڭ ەسەرٸ جايىندا سٶز ەتٸپ, نەگٸزٸ فرانتسۋز بولعان امەريكالىق سىنشى جان البەر بەدەمىناداي دەيدٸ:
«ول پوزيتيۆيزم جاقتاۋشىلارىنىڭ پسەميزمٸمەن ۇزاق ۋاقىتقا زۇلماتتا قالعان ٶلەڭٸن جارىققا شىعاردى جەنە مىناداي دەپ ٷيرەتتٸ : باقىتقا – قايعىمەن, مەرتتٸكپەن, باۋىرمالدىقپەن, مەيٸرباندىلىقپەن جەنە ماحابباتپەن جەتۋ مٷمكٸن!»
1901 جىلى سيۋللي-پريۋدومعا ەدەبيەت سالاسىنداعى العاشقى نوبەل سىيلىعىن تاپسىردى:
«ەدەبيەتتەگٸ مٸنسٸز جەڭٸستەرٸ, جوعارى يدەاليزمٸ, كٶركەم كٷردەلٸلٸگٸ مەن ٶنەردٸڭ تاڭعالارلىق ٷيلەسٸمدٸلٸگٸنە جەتكەنٸ ٷشٸن» دەلٸنگەن سىيلىقتى بەرۋ جايىنداعى شەشٸمنٸڭ پرەمبۋلاسىندا. سىيلىقتىڭ سيۋللي-پريۋدومعا بەرٸلۋٸ ەڭ لايىق جازۋشى رەتٸندە تولستويدى كٶزدەپ وتىرعان ەدەبيەت ەلەمٸ ٷشٸن كٷتپەگەن جاعداي بولدى. قۇتتىقتاۋ سٶزٸندە اكادەمييا مٷشەسٸ س.د.ۆيرسەن اقىننىڭ ٸزدەنٸمپاز جەنە ەشتەڭەنٸ قالت جٸبەرمەيتٸن اقىلىمەن ادام جٷرەگٸنە جول تابا العانىن ايتادى. مٸنە وسىنىسىمەن الفرەد نوبەل ايتقان «ەدەبيەتتٸڭ يدەال دەستٷرلەرٸن» دەگەن سٶزٸن, ٸس جٷزٸندە باسقا جازۋشىلارعا قاراعاندا كٶبٸرەك امالعا اسىرعانىن ايرىقشا اتاپ ٶتتٸ. بۇل ۋاقىتتا اقىن سىرقات بولىپ ماراپاتتاۋ رەسٸمٸنە قاتىسا المادى. لاۋرەاتتىق ديپلوم فرانتسييانىڭ شۆەتسيياداعى ەلشٸسٸنە تاپسىرىلدى. قاتتى سىرقاتتانىپ جاتقان اقىن «ەركٸن تاڭداۋ پسيحولوگيياسى» دەپ اتالاتىن سوڭعى شىعارماسىندا «تاڭداۋ ەركٸندٸگٸ تابيعاتقا عانا تەن جەنە سولاي بولىپ قالا بەرەدٸ» دەگەن پٸكٸردٸ العا قويادى. سيۋللي-پريۋدوم 1907 جىلى 7 قىركٷيەك كٷنٸ پاريج جانىنداعى شاتن-مالابري قالاسىندا ورنالاسقان ۆيللاسىندا قايتىس بولادى.
بٸر كەزدەرٸ ەدەبي جەنە اكادەميك دەۋٸردە ٶتە ٷلكەن قۇرمەتكە يە بولعان جازۋشى بٷگٸنگە كەپ تٸپتٸ فرانتسييانىڭ ٶزٸندە دە نازاردان تىس قالعان. اقىننىڭ كەيبٸر ٶلەڭدەرٸن اۋدارادى, انتولوگييالارعا كٸرگٸزەدٸ, بٸراق بٷگٸنگٸ تاڭدا ەدەبيەتتانۋشىلار ونىڭ شىعارمالارىنا مەن بەرٸپ قارامايدى. سيۋللي-پريۋدومدى نوبەل سىيلىعىنان قالعان اقشالار ەسەبٸنەن فرانتسيياداعى جاس اقىندارعا بەرٸلەتٸن ەدەبي سىيلىقتىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى رەتٸندە تانيدى.
اۋدارعان: تۇرسىنبەك باشار
دايىنداعان: جولداس ٶرٸسباەۆ
سۋرەت: chto-chitat.livejournal.com
http://massaget.kz/debiet/audarma/21472
