ەدەبيەت دەموكراتييالى بولۋى كەرەك (سوڭى)
اۋىلشىلدىق سيندرومىنىڭ ەلەۋمەتتٸك-مەدەني سالدارلارى
قازاق تٸلٸندە جازاتىن جازۋشىلاردىڭ اراسىندا رەسەيدەگٸدەي اۋىلشىلدىققا قارسى دەيەكتٸ جەنە تەگەۋرٸندٸ قارسىلىق كٶرەستە الاتىن قالا زييالىسىنىڭ بولماۋى, بيلٸكتٸڭ قوعامدىق عىلىم ٶكٸلدەرٸنە بۇل مەسەلەگە ارالاسۋعا تيىم سالۋى, باسپاسٶزدٸڭ وسى باعىتتى ٷنەمٸ جەنە قىزۋ قولداعان ماتەريالداردى تٶپەلەپ بەرٸپ وتىرۋى اۋىلشىلدىق ۆيرۋسىنىڭ بۇقارالىق سانانى تولىق مەڭدەپ الۋىن قامتاماسىز ەتتٸ. سول كەزدەگٸ زييالى قاۋىمنىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ قازاقتىڭ اۋىلدى جەرلەرگە قونىستانىپ, تٸلٸ مەن مەدەنيەتٸن سوندا ساقتاۋى كەرەكتٸگٸنە شىن سەنەتٸن بولدى. ولارعا سەنٸپ ەرگەن قازاق حالقى بiر تەكتi اۋىل حالقى بولىپ قالىپ, ەلەۋمەتتiك ارتتا قالۋدىڭ تۇتاس كەشەنiنٸڭ زاردابىن تارتتى.
كەڭەس بيلiگiندەگi قازاق ۇلتى 80-جىلداردىڭ ورتاسىنا قاراعان شاقتا ەلەۋمەتتٸك ارتتا قالۋدىڭ بارلىق قيىندىقتارىن باسىنان كەشٸپ, اۋىر جاعدايدا ٶمٸر سٷرٸپ جاتتى. «الىس» دەپ اتالىناتىن اۋدانداردا, ەكولوگييالىق اپاتقا ۇشىراعان ايماقتاردىڭ ماڭىندا تۇراتىن قازاقتار, ول كەزدە ۇرپاعى مٷگەدەك, مەدەنيەتi تىعىرىققا تiرەلگەن, مورالi توزعان, تiلi تۇرمىس اياسىنا تىقپالانعان, ساياسي تەۋەلسiزدiك پەن ەلەۋمەتتiك ٶرلەۋدەن كٷدەر ٷزگەن بولاتىن. كەلەشەكتە «ۇلت پەن تٸلدٸڭ جويىلاتىنىن», «بiرتۇتاس كەڭەس حالقىنا» قوسىلىپ كەتۋدiمويىنداعان, ەڭ باستىسى, رۋحاني توزىپ, گەوگرافييالىق ۇعىمعا اينالعان, ٶركەنيەتتەن جىراقتا قالعان, اۋىل شارۋاشىلىق شيكiزاتىن ٶندiرەتiن, كوممۋنيستٸك بيلٸكتٸڭ ارزان ەڭبەك رەسۋرسىنا اينالعان بولاتىن.
ەرينە, بۇل باعىتتىڭ جٶنسٸزدٸگٸن سەزگەن ازداعان مەدەنيەت قايراتكەرلەرiنٸڭ اراسىنان قازاق جاستارىن اۋىلدى ەلدٸ مەكەندەردە تۇراقتاندىرۋعا قارسى بولعاندار دا بولدى. ولار تٷبٸندە حالىقتى قالا ٶركەنيەتٸنەن جىراقتاتىپ تاستاۋعا بولمايتىنىن ەسكەرتتٸ. بٸراق ولار سان جاعىنان ٶتە از بولدى. ولاردىڭ قارسىلىعىن بۇقارا قولدامادى, ايتارىن باپاسٶز جارييالامادى. وسى باعىتقا قارسى يدەيامەن باسپاسٶزگە شىققان بٸرەن-ساران «اۆانتيۋريستەر» اۋىلشىل قارا نٶپٸردەن وڭباي سوققى جەدٸ.
وسىلاي قازاق ەدەبيەتٸندە مەدەنيەتتٸ ازشىلىقتى جەڭٸپ شىققان مەدەنيەتسٸز كٶپشٸلٸك وسى ۋاقىتقا دەيٸن سول ٷستەمدٸگٸن جٷرگٸزٸپ كەلەدٸ. سونىڭ سالدارى رەتٸندە قازاقستاندا ەجەلگiريمدەگiدەي, كلاسسيكالىق مەدەنيەتتٸڭ ورنىنا, “بۇقارالىق” دەپ اتالاتىن, مازمۇنى تاياز, ەرمەككە كٶبٸرەك ۇقسايتىن, شارۋانىڭ مەنتاليتەتiنە ساي, سونىڭ تالابىن قاناعاتتاندىراتىن, ٶزگەلەرگە تارالا المايتىن, سۋبكۋلتۋرا ٷستەمدٸگٸن ورناتتى.
تاريحي انالوگييا
ەجەلگٸ ريمدە, پلەبەيلەر ٷستەمدٸگٸ ورنىققان كەزدەن باستاپ ەكٸ مەدەنيەتتٸڭ, ەكٸ يدەولوگييانىڭ بولعانى بەلگٸلٸ. ولاردىڭ بٸرٸنشٸسٸ – ريم پاتريتسييلەرٸ جاساعان كلاسسيكالىق مەدەنيەت. ول كەيٸننەن دٷنيەجٷزٸنە ەيگٸلٸ جەنە ٷلگٸ بولدى. ەكٸنشٸسٸ – بيلٸككە كەلگەن پلەبەيلەر قولداعان, تالعامسىز بولسا دا, تٶمەنگٸ تاپ ٶكٸلدەرٸنٸڭ ٶزدەرٸ قۇرايتىن ەلەۋمەتتٸك ورتاداعى تۇتىنۋشىسىنىڭ كٶپتٸگٸنەن تارالعان سۋبكۋلتۋرا. تالعامى جوعارى تۇتىنۋشىنىڭ ازدىعىنان كلاسسيكالىق مەدەنيەتتٸڭ ورنىن سۋبكۋلتۋرانىڭ باسۋى ريم يمپەريياسىن تىعىرىققا ەكەلٸپ تٸرەگەن بولاتىن.
شىنايلىعىندا, پلەبەي اتاۋلىنىڭ ٶمٸرشەڭ مەدەنيەت جاساۋعا زاۋقى دا, قاۋقارى دا بولعان ەمەس. پلەبەي – مەدەنيەتتٸ جاساۋشى ەمەس, جاسالعاندى بٷلدٸرۋشٸ كٷش. پلەبەي مەدەنيەت ٷشٸن ەمەس, ەرمەك ٷشٸن ٶمٸر سٷرەدٸ. ريمنٸڭ كلاسسيكالىق مەدەنيەتٸن بٷلدٸرۋٸمەن, قالا شارۋاشىلىعىن ۇيىمداستىرۋعا قۇلقىنىڭ بولماۋىمەن, ەڭ باستىسى, “نان مەن ەرمەكتٸ” عانا ٶمٸرلٸك ماقسات تۇتقان مەنتاليتەتiمەن, پلەبەيلەر ادامزات ٶركەنيەتٸنٸڭ بەسٸگٸ جەنە ٷلگٸسٸ بولعان ريم قوعامىن قۇلاتقان بولاتىن.
وسىلاي, قازٸرگٸ قازاق ەدەبيەتi نەگٸزٸنەن اۋىل تۇرمىسى تاقىرىبىنا عانا جازاتىن, شارۋا سۋبكۋلتۋراسى جەنە كونتركۋلتۋراسى دەڭگەيٸندە ٶمٸر سٷرەتٸن, سونىسىمەن كونتەنتٸ اۋىلدىقتاردان ٶزگە بۇقارانى قىزىقتىرمايتىن ەدەبيەت بولىپ قالىپ وتىر. وندا سۋبكۋلتۋرا مەن كونتركۋلتۋراعا تەن بەلگٸلەردٸڭ بەرٸ بار: يدەيالىق باعىتى ۇلتتىق-مەملەكەتتٸك مٷددەلەرگە قايشى, تاقىرىبى شەكتەۋلi, تەك شارۋاعا ارنالعان, سول تاپتىڭ مەنتاليتەتiنە ساي (قازٸر ونىڭ تالابىن دا قاناعاتتاندىرا المايتىن), شارۋادان ٶزگەلەر ٷشٸن ٶزەكتi ەمەس, كٶركەمدiك ورىندالۋ دەڭگەيi تٶمەن, بەسەكەگە قابiلەتسiز, سونىسىمەن سۇرانىس تۋدىرا المايدى. قازاق تٸلٸن ٷيرەنۋگە سۇرانىستىڭ تٶمەندٸگٸنٸڭ باستى سەبەپتەرٸنٸڭ بٸرٸن وسىدان – زاماناۋي قازاق ەدەبيەتٸ كونتەنتٸنٸڭ قوعام مٷشەلەرٸنٸڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸنٸڭ جٷرەگٸنە جول تابا الماۋىنان ٸزدەۋ كەرەك.
* * *
قازاق مەدەنيەتiن, كٶركەم ٶنەرiن باسقارۋ تۇتقالارىن ۇستاپ كەلگەندەردٸڭ دەنٸ قاراپايىم حرەستوماتييالىق قاعيدالاردى ساناسىنا سiڭiرiپ, وي قورىتپادى, دٷنيەجٷزiنiڭ ٶزگە حالىقتارى سيياقتى, قازاقتىڭ دا ٶركەنيەتتi قالادان iزدەۋi كەرەك ەكەنiن, ۇلت بولۋ ٷشiن الدىمەن ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ نەگiزگi تۇتقالارىن – قالا ٶنەركەسiبiن قولعا ۇستاۋعا ۇمتىلۋ قاجەتتٸگٸن, ٶنەركەسiپتە iستەيتiن, ەلەۋمەتتiك كٷش رەتiندە كٶرiنە الاتىن ۇلتتىق تەحنيكا زييالىسى بولۋى كەرەك ەكەنiن تٷسiنگٸسٸ كەلمەدٸ.
اگرارلىق دٷنيەتانىم قاراپايىم امالدارمەن كٶز جەتكiزۋگە بولاتىن اقيقاتتاردىڭ سىرىنا ٷڭiلۋگە, كەنتتەنۋدiڭ بٷكiل دٷنيە جٷزi حالقىنا جەنە قازiرگi زامانداعى دامۋعا تەن جالپىعا بiردەي, ەمبەباپ ٷدەرٸس ەكەنiن تٷسiنۋگە ىرىق بەرمەدi. سونىڭ سالدارىنان ومىرىلۋ سىزىعىنىڭ اۋىل جاعىنان شىققان جازۋشىلاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ يندۋسترييالى ٶمٸرگە ٷركە قاراۋىنان جازبادى. ولار قوعامنىڭ ەلەۋمەتتiك دامۋ زاڭدىلىقتارى تۇرعىسىنان الىپ قاراعاندا بۇل قۇبىلىستىڭ قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق مٷددەلەرiنە دە, ادامزات تاريحىنىڭ پروگرەسٸنە دە قايشى ەكەندiگiن تٷسٸنبەدٸ. ۇلت تاعدىرىن ونى تەك اۋىلدا تۇراقتاندىرۋمەن شەشۋ يدەياسىنىڭ ٶزi ول باستا بٷكiلادامزاتتىق ٶركەنيەت دامۋىنىڭ ەمبەباپ زاڭدىلىقتارىنا قايشى,ۇجىمدىق اۋتيزم بولاتىن.
قازاق «الپىسىنشىجىلدىقتارىنىڭ» يدەياسى عىلىمي زەرتتەۋدٸڭ نەتيجەلەرٸنەن قورىتىلىپ شىعارىلعان تەورييادان دا, بۇل باعىتتىڭ حالىققا تيٸمدٸلٸگٸن اپريوري كٶرۋدەن دە تۋىنداعان جوق. بۇل يدەيا ولاردىڭ باسىنا قالىپتاسقان احۋالدان – قازاقتىڭ اۋىلدا شوعىرلانىپ قالۋىنان عانا تۋىندادى. قيسىن ٶتە قاراپايىم بولدى: قازاقتىڭ كٶبٸ اۋىلدا تۇرادى ەكەن, ەندەشە, اۋىلدى ەسپەتتەي بەرۋ كەرەك. جالپى دامۋعا قاتىستى العاندا ونىسىنىڭ ابسۋرد بولىپ شىعىپ جاتقانىمەن ولاردىڭ ٸسٸ بولمادى, اۋىلدان شىعارماۋعا كٷش سالۋمەن, حالقىن ەلەۋمەتتٸك پروگرەستەن اۋلاقتاتىپ جٷرگەندەرٸن تٷسٸنە المادى.
كٶركەم ٶنەر قايراتكەرلەرٸنٸڭ كٶبٸ جەرگiلiكتi ۇلت ٶكiلدەرiن قالاعا كەلتiرمەۋ باعىتىن ۇستانعان كوممۋنيستiك ەكiمشiلiكتiڭ ەدٸلەتسٸز دەموگرافييالىق ساياساتىنىڭ مەنiن دە اڭعارمادى. ولاردىڭ شارعىسىن موينىنا iلiپ الىپ, ەكەسiنiڭ اقىلىن تىڭداعىش بالاشا, ايتقانىنا يلانىپ, «قازاق جاستارىن اۋىلدا تۇراقتاندىرۋ» ٷشiن بارىن سالىپ باقتى.
ەگەر قاتارداعى شارۋا بالا كەزٸندە العان بٸلٸمٸنٸڭ جەتٸمسٸزدٸگٸنەن بەلگٸلٸ بٸر تۇيىق يدەيالار شەڭبەرٸنەن شىعا الماي, كٷنٸ ٶتٸپ كەتكەن كٶزقاراسىمەن قالىپ قويسا, ونى كەشٸرۋگە بولادى: نە سۇرايسىڭ, ول قاتارداعى شارۋا عانا-عوي. ال ۋنيۆەرسيتەت بٸتٸرٸپ, قالاعا كەلٸپ, جەيلٸ پەتەرگە ەنٸپ, تٷسٸمدٸ قىزمەتكە ورنالاسىپ, روماندار جازىپ, تومداپ تاڭدامالى باستىرىپ جٷرگەن جازۋشى بالا كەزٸندەگٸ اۋىل مەكتەبٸنەن العان بۇلىڭعىر تٷسٸنٸكتەرٸنەن ارىلا الماي, حالقىن اۋىل رەزەرۆاتسيياسىنان شىعارماۋعا كٷش سالىپ جٷرسە – مۇنداي قۇبىلىستى قالاي كۆاليفيكاتسييالاۋ كەرەك?
ا. ماسلوۋ مۇنداي قۇبىلىستى مەدەنيەتتەگٸ ترانستسەندەنتتٸك ۇعىمىن قولدانۋ ارقىلى تٷسٸندٸرەدٸ. امەريكالىق عۇلامانىڭ سيپاتتاۋىنشا, «ترانستسەندەنتسييالىلىقپەن ٶزٸن ٶزەكتٸلەندٸرە العان ادام – ەمبەباپ ادام. ول – ادامزاتتىڭ ادامى. ول ٶزٸن قورەكتەندٸرگەن مەدەنيەتتەن جوعارى تۇر, وعان تەۋەلدٸ ەمەس... ٶزٸن ٶزەكتٸلەندٸرە العان ادامدار قورشاعان مەدەني ورتانىڭ ەسەرٸنە قىڭبايدى.... ونىڭ مەدەنيەتكە كٶزقاراسى ادام بەلگٸلٸ بٸر كٷيگە تٷسەتٸن جەنە ونى سىنشىل, رەداكتورلىق, اياۋسىز كٶزقاراسپەن باقىلايتىن پسيحوتەراپەۆتٸك ەففەكتٸگە ۇقسايدى,... ول (تٶل مەدەنيەتٸن – ق.ج.) سىنعا الۋى, كەيدە ماقۇلداۋى, تالقىعا سالۋى, باسقارۋى مٷمكٸن, مۇنىڭ بەرٸن ول (تٶل مەدەنيەتٸن – ق.ج.) وڭعا باستىرۋ, ٶزگەرتۋ ٷشٸن ٸستەيدٸ». (ماسلوۋ ا. دالنيە پرەدەلى چەلوۆەچەسكوي پسيحيكي.- سپب.: «ەۆرازييا», 1997. 282-ب.)
تانىمال عالىم-ەدٸسناماشى ل.فەۆردىڭ زييالى ادام «بارلىق دەۋٸردٸڭ ادامى» بولا بٸلۋٸ كەرەك (فەۆر ل. چۋۆستۆيتەلنوست ي يستورييا // بوي زا يستورييۋ. «ناۋكا», موسكۆا. 1991. 116-ب.) دەگەنٸ بار. ەرينە, بارلىق ادام بارلىق دەۋٸردٸڭ بەل بالاسى بولا المايدى. ال ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ ديپلومىن ارقالاعان, زييالى ساناتىنداعى ادام اۋىلدا تۋىپ, ٶستٸم ەكەن دەپ, ەسەيگەندە دە كٶڭدٸ اۋىلىندا قالىپ قويماي, جاڭا ورتاعا – يندۋسترييالى قوعامعا بەيٸمدەلە الۋعا مٸندەتتٸ ەدٸ. بٸراق قازاق جازۋشىلارىنىڭ دەرلٸكتەي بەرٸ ٶزدەرٸ شىققان ٷڭگٸرٸنٸڭ ٶكٸلٸ بولىپ قالىپ قويدى, يندۋسترييالى قوعامنىڭ ادامىنا اينالا المادى. سانالارىندا رەفلەكسييا, مەدەنيەتتە ترانستسەندەنتسييا جاساي المادى, ادامزاتتىڭ ادامى دا بولا المادى, دەۋٸردٸڭ ادامى دەڭگەيٸنە دە كٶتەرٸلە المادى. جان دٷنيەسٸمەن جاز بولسا – جايلاۋداعى كيٸز ٷيٸنەن, قىس بولسا – سابان جاپقان توقال تامىنان شىقپاي قويدى. بارلىق جاعدايلارى – ماتەريالدىق يگٸلٸكتەرٸ, رۋحاني ازىعى جەتكٸلٸكتٸ بولا تۇرا, ٶركەنيەتتٸ ٶمٸردٸ كٶرە المادى, تاني المادى. جان دٷنيەسٸن يەكتەگەن يديوسينكرازييا پسيحولوگيياسىنىڭ تۇتقىنىنا اينالىپ الىپ, قالاعا, ٶركەنيەتكە قارسى كەكتەنگەن سەزٸمنٸڭ قۇشاعىندا قالا بەردٸ.
حالقىنا جانى اشيتىن ادام ونى ايماقتان ٶركەنيەتكە قاراي باعىتتاۋى – قازاقتى قالانىڭ زەۋلٸم ٷيلەرٸنە ەنگٸزۋگە, تەحنيكانى, تەحنولگييانى مەڭگەرتۋگە, وسىعان دەيٸن ٶزگە جٷرتتار ٶكٸلدەرٸ ۇستاپ كەلگەن ٶنەركەسٸپ جەنە بيلٸك تۇتقالارىن ۇستاۋعا تالاسۋعا شاقىرۋى كەرەك ەدٸ. حالىقتى اۋىلدىڭ مەشەۋلٸگٸنەن, كەدەيلٸگٸنەن قۇتقارۋعا, قالا ٶركەنيەتٸن قۇندىلىق باعدار رەتٸندە قابىلداۋعا, تٸل مەن مەدەنيەتتٸ قالاعا ەنگٸزۋگە باعىتتاۋى كەرەك ەدٸ.
كەڭەس كەزٸندە, قازاقتى قالاعا جولاتپاۋ ماقساتىن كٶزدەگەن, قاتاڭ يدەوكراتييالىق رەجيمنٸڭ ٷستەمدٸگٸ جاعدايىندا دا, كٶركەمٶنەر تۋىندىلارى ارقىلى حالىقتىڭ قالاعا كٶبٸرەك ويىسۋىن نەسيحاتتاۋ مٷمكٸندٸگٸ بولماي قويعان جوق. العاشىندا گۋمانيتارلىق سالالاردا – بٸلٸم بەرۋ مەن مەدەنيەتتە, باسپاسٶزدە قازاقتٸلدٸ ميكروورتانى قالىپتاستىرۋعا, بٸرتٸندەپ ٶزگە سالالارعا دەندەپ كٸرۋدٸ نىسانالاپ, بۇقارانى سوعان باعىتتاۋ كەرەك ەدٸ. ۇلت رەتٸندە ورنىعۋدىڭ تەك قالادا, كاپيتاليستٸك ٶندٸرٸس جاعدايىندا, نارىقتىق تاۋار-اقشا قاتىناستارى ورناعاندا جٷزەگە اسىرىلاتىنىن, ولاردى شەشۋدٸڭ عىلىمي جەنە ساياسي جولدارى بار ەكەنٸن دە بارلىق جوو-نىڭ قوعامدىق فاكۋلتەتتەرٸنە ارنالعان وقۋلىقتاردان تاۋىپ الۋعا مٷمكٸندٸك بولدى. بٸراق, قازاق اۋىلشىلدارىنىڭ مۇنى تٷسٸنۋگە ينتەللەكت قۋاتى جەتپەدٸ. ولار تٷگەل كەرٸسٸنشە ەرەكەت ەتتٸ, حالقىن دامۋدىڭ اگرارلىق باسقىشىنان كٶتەرٸلتپەۋ ٷشٸن, شارۋاشىلىعىن يندۋسترييالى ەدٸسپەن جٷرگٸزەتٸن ازاماتتىق قوعامعا جەتكٸزبەۋ ٷشٸن, قالاعا, ٶركەنيەتكە كەسە كٶلدەنەڭ قويىپ, سٸرەسكەن, بەلسەندٸ كٷرەس جٷرگٸزدٸ. ٶركەنيەتكە قارسى وقىرمانىنىڭ ٶشپەندٸلٸك سەزٸمدەرٸن شاباقتاۋدى جالعاستىرا بەردٸ. ەرينە, ولار ٶز حالقىنا قاستاندىقتى ساتقىندىقتان جاساعان جوق. اۋىلشىل قازاق جازۋشىلارى الجاسۋشىلىقتىڭ تاريحي ٷلگٸسٸن بٸلمەستٸكتەن, رۋحاني قوراشتىعىنان, رۋحاني بٸلٸكسٸزدٸگٸنەن, ساياسي ساۋاتسىزدىعىنان جاسادى.
ەرينە, تاريحتان ورىن العان, قوعامدىق سيپاتتاعى قاتەلەرٸ ٷشٸن كٸنەلٸنٸ ٸزدەۋ, ولاردى جازالاۋ ەرەكەتتەرٸن جاساۋ ٸزگٸلٸككە جاتپايدى. دەگەنمەن, قازٸرگٸ قازاقتىڭ ەلەۋمەتتٸك-رۋحاني ايالارداعى مەسەلەلەرٸنٸڭ بٸرٸن دە شەشە الماي, «تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ ساقتاي الامىز با, المايمىز با» دەپ, «ساقتاي الماساق, ەندٸ كٸمنٸڭ وتارى بولعانىمىز دۇرىس» دەپ, ومالىپ وتىرۋىنا الىپ كەلگەن فاكتور تۋرالى سٶز قوزعاماۋ مٷمكٸن ەمەس. ٶتكەنگە ساراپ تاريحي قاتەلٸكتەردٸڭ كەلەشەكتە قايتالانباۋى ٷشٸن, ۇرپاقتى تاعى اداستىرماۋ ٷشٸن قاجەت. تٷپتەپ كەلگەندە, قازاقتى ٶركەنيەتتٸڭ ومىرىلۋ سىزىعىنىڭ ارعى جاعىندا قالدىرۋ باعىتىن ۇستانىپ كەلگەن جازۋشىلاردى مورالدىق جاۋاپكەرشٸلٸكتەن ەشكٸم اراشالاپ الا المايدى. ەگەر كٸمدە-كٸم, ۆ.شۋكشيننەن ٷلگٸ الىپ, ٶز ەرەكەتتەرٸنٸڭ كەلەڭسٸزدٸگٸن مويىنداپ جاتسا, ولارعا تٷسٸنٸستٸكپەن قاراۋ كەرەك.
* * *
ەگەر جازۋشىلار اۋىل ٶمٸرٸن شىنايى سيپاتتاپ, ايشىقتى بەينەلەر جاساعان تاتىمدى تۋىندىلار بەرە بەرسە, وعان ەشكٸم ەشتەڭە دەمەس ەدٸ. ەشكٸم اۋىل تۋرالى نەگە كٶپ جازاسىڭدار دەگەن سۇراق قويماس ەدٸ. مەسەلەنٸڭ ٷلكەنٸ باسقادا – قازاق جازۋشىلارىنىڭ, جارتى عاسىردان استام ۋاقىت بويى, حالقىن ارتتا قالعان اگرارلى باسقىشتان شىعارماي, يندۋسترييالى قوعامعا قارسى قويا وتىرىپ, سونىڭ سالدارىنان ۇلتىن دامۋدىڭ بارلىق پارامەترلەرٸ بويىنشا ارتتا قالدىرىپ, تاعدىرىن مەيٸلٸنشە شيەلەنٸستٸرۋ جاعدايىنا ەكەلٸپ سوقتىرۋىندا, سونىسىمەن, تۋعان حالقىنا ٶزگە ەشكٸم جاساي المايتىن كەسٸردٸڭ ەڭ ٸرٸسٸن جاساۋىندا بولىپ وتىر.
يدەيا مەن دٷنيەتانىم اراسىنداعى بايلانىستاردىڭ تەرەڭدە جاتقان سىرلارىن كەزٸندە اعىلشىن فيلوسوفى دجون لوكك تالداپ, تٷسٸندٸرٸپ بەرگەن ەدٸ. ونىڭ توپشىلاۋىنشا: «اقىلدىڭ ويلاۋى مەن زەردەلەۋٸندە ول قارايتىن جەنە قاراي الاتىن بٸر-اق نەرسە بار – ول ٶزٸنٸڭ مەنشٸكتٸ يدەيالارى, ٶزگە تٶتە وبەكت جوق. بٸزدٸڭ تانىمىمىز تەك سول يدەيالارعا عانا قاتىستى» [دجون لوكك. وپىت و چەلوۆەچەسكوم رازۋمەنيي // سوچ. ت. 2. م.: مىسل, 1985. 3-ب.]. بۇل تۇستان قازاق اۋىلشىلدارىنىڭ دٷنيەتانىم اياسىنىڭ تارلىعىنىڭ اقىلدىڭ زەردەلەۋٸن تەجەۋ ايعاعىن كٶرۋگە بولادى. تيٸسٸنشە, زەردەنٸڭ تەجەلۋٸ ولاردى يدەيالىق لاعۋعا ەكەلٸپ تٸرەگەن. جەتەكشٸ يدەيا رەتٸندە اۋىلدى نىسانالاعان ولار رۋحاني دامۋدىڭ ٶزگە ايالارىندا بولىپ جاتقان قۇبىلىستاردى تاني المادى, اۋىلدان ٶزگە كەڭٸستٸكتە, يندۋسترييالى قوعامنىڭ ٶمٸر ايالارىندا باعىتتىق قاتەلەرگە جول بەردٸ, انا تٸلٸ مەن ۇلتتىق مەدەنيەتتٸڭ مەسەلەلەرٸنٸڭ بٸردە-بٸرٸن تىڭعىلىقتى شەشە المادى, تيياناقتى ٸس تىندىرا المادى, كەلەشەككە, جاس ۇرپاققا تاتىمدى ەشتەڭە ۇسىنا المادى.
سونىڭ سالدارى رەتٸندە, قازاق كٶركەم ەدەبيەتi بارلىق جانرلار بويىنشا مٷشكiل حالگە تٷستٸ. قازiر قاي جانردى الساڭ دا سەمۋ قۇبىلىسى بايقالادى, توقىراۋ بەلگٸلەرٸ مەنمۇندالاپ تۇر. كٶركەم ٶنەر مەن ونىڭ تۇتىنۋشىلارى اراسىنداعى بايلانىس مٷلدەم ٷزٸلۋگە جاقىن. مەدەنيەت تۋىندىلارىن, شەت جۇرتتىقتاردى ايتپاعاندا, قازاقستان قوعامى مٷشەلەرٸنٸڭ, سونىڭ ٸشٸندە قازاق ۇلتى ٶكٸلدەرٸنٸڭ ٶزدەرٸ تولىعىمەن قابىلدامايدى, قازاق تٸلٸن بٸلەدٸ دەپ ەسەپتەلٸنەتٸندەر, ونىڭ دا بەرٸ ەمەس, بەلگٸلٸ بٸر بٶلٸگٸ – جاستايىنان كٶركەم ەدەبيەت وقىپ ٶسكەن ەگدە ادامدار, تٸل مەن ەدەبيت ساباعىنىڭ مۇعالٸمدەرٸ... عانا تۇتىنادى.
سىناۋ ەمەس, فيلوسوفييالىق تالداۋ قاجەت
جازۋشىلار اراسىندا جارييالىلىق پەن اشىقتىقتىڭ جەتٸسپەۋٸنەن, بۇرىننان ماندىماي, ەكٸ اياعىن تەڭ باسىپ كەتە الماي جٷرگەن بٸر جانر بار. ول – سىن جانرى. قازاقتا ەشقاشان «سىن تٷزەلگەن ەمەس», سونىڭ سالدارىنان «مٸن دە تٷزەلمەدٸ». ەدەبيەتتە يممانەنتتٸ كەمشٸلٸكتەر ٷنەمٸ ايتىلعانىمەن, ٸس جٷزٸندە ول كەمشٸلٸكتەر ٷنەمٸ قايتالانادى. العا جىلجۋ ماردىمسىز. بٸر ورىندا تاپتاپ تۇرۋ بار, كەيدە كەرٸ كەتۋ بار. جىلت ەتكەن بٸر جاڭالىقتىڭ ارتىندا, ويسىراعان ومىرىلۋ بار.
اشىقتىق پەن جارييالىلىقتىڭ بولماۋىنان, قازاق سىنى ەركٸن ەمەس, ەلدەبٸر ۆيرتۋال فاكتورلارعا تەۋەلدٸ. سىنشى سىزىلىپ تاستالعان شەڭبەردەن شىعا المايدى. سىن مەدەنيەتٸنٸڭ تٶمەندٸگٸنەن, ەدەتتە, ادرەسانتتا وبەكتيۆتٸلٸك بولا بەرمەيدٸ. سىننىڭ بٸرەۋدٸ ۇرۋ ٷشٸن ايتىلاتىن كەزدەرٸ دە از بولمايدى. ماقتايتىن, جارتىلاي ماقتايتىن شىعارمالاردى سىنشى الدىن الا بٸلٸپ وتىرادى. سىنالعان ادرەسات قارسى كٷرەسكە شىعادى. سونىڭ سالدارىنان, سىن جٷرگەن جەردە ىلعي «باس جارىلىپ, كٶز شىعىپ» جاتادى.
قازاق سىنشىلارى شىعارمانى كەڭ تارالعان ەدەبي كاتەگورييالارمەن ٷستٸرت تالدايدى: تاقىرىبى اناداي ەكەن, كەيٸپكەرلەرٸ مىناداي ەكەن, سيۋجەتٸ سىلبىر ەكەن, تٸلٸ بىلجىر ەكەن,.. دەگەن شامادا. نەمەسە قاي جىلدارى, كٸمنٸڭ نە جازعانىن تٸزٸپ شىعادى. مۇنى ەدەبي ٷدەرٸسكە شولۋ دەپ اتايدى.
كەڭەس قازاق ەدەبيەتٸندە سىن يدەولوگيياعا تەۋەلدٸ بولدى. كٶركەم شىعارمانىڭ قۇندىلىق كريتەريٸ رەتٸندە جوعارىدان سوتسياليستٸك رەاليزم تۋرالى تەورييا تٷسٸرٸلدٸ. سىنشىلاردىڭ وسى تەورييا اياسىنان شىعۋعا قاقىسى بولمادى. بۇل باعىتتىڭ باستى تەورەتيگٸ اكادەميك م.قاراتاەۆتىڭ قازاق ەدەبيەتٸندە سوتسياليستٸك رەاليزمنٸڭ قالىپتاسۋى تۋرالى ەڭبەگٸ كەڭەس كەزٸندەگٸ قازاق سىنىنىڭ شىڭى بولىپ ەسەپتەلدٸ. ٶزگە سىنشىلار مەن ەدەبيەت تەوريياسىن زەرتتەۋشٸلەر دە وسى ماڭايدان تابىلدى. ال تەۋەلسٸزدٸكتەن كەيٸن سوتسياليستٸك رەاليزمنٸڭ باعىتى رەتٸندە عىلىمي دەيەكسٸزدٸگٸ ەشكەرەلەنٸپ قالدى. بۇل كەڭەس كەزٸندەگٸ قازاق سىنىنىڭ اداسىپ جٷرگەنٸن ايعاقتاپ بەرگەن قۇبىلىس بولدى.
ورىس سىنشىسى ۆ.بەلينسكيي بىلاي دەگەن ەدٸ: «سىن جەنە ٶنەر. ەكەۋٸ قوسىلعاندا دەۋٸردٸڭ ساناسىنا تەڭ. ال سىن دەگەنٸمٸز – فيلوسوفييالىق سانا, ٶنەر – سانانىڭ ٶزٸ (بەلينسكيي ۆ.گ. رەچ و كريتيكە // سس. ت.5. م.: حۋدوجەستۆەننايا ليتەراتۋرا, 1979. 67-ب.). ورىس سىنشىسىنىڭ ويىن زاماناۋي فيلوسوف-پوستمودەرنيست يۋ.حابەرماس بىلاي ساباقتاستىرادى: «فيلوسوفييا مەن ەدەبيەتتٸڭ اراسىنداعى جانرلىق ايىرماشىلىق ٶتە از, سوندىقتان فيلوسوفييالىق مەتٸندەر ٶزٸنٸڭ تٶل ماعىناسىندا ەدەبي-سىنشىلدىق تۇرعىدان تالداپ تٷسٸندٸرۋگە ىڭعايلى بولىپ تۇرادى» [حابەرماس يۋ. فيلوسوفسكيي ديسكۋرس و مودەرنە. – م.: «ۆەس مير». 2003. س. 198.].
ايتسا ايتقانداي, بٸزدٸڭ سىنشىلارىمىزدىڭ فيلوسوفييالىق ساناسى تىم تاياز بولدى. ولار كٶركەم شىعارمانى تەك ونتولوگييالىق سيپاتتامالارى تۇرعىسىنان عانا تالدادى, ەدەبيەتتٸڭ فۋنكتسيياسى, مۇراتى جەنە ونىڭ بۇقارالىق ساناعا ەسەرٸ تۋرالى مەسەلەلەر ٷنەمٸ كٷڭگٸرت قالىپ وتىردى. سول سەبەپتەن, قازاق ەدەبيەتٸ حالىقتى عاسىرلىق ۇيقىسىنان وياتۋشى فۋنكتسيياسىن اتقارا المادى, شارۋانىڭ سوڭىنان ەرۋشٸ كٷيٸندە قالا بەردٸ. سىن كٶركەم شىعارمانىڭ يدەيالىق نىساناسىن حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك مۇراتى تۇرعىسىنان تٷسٸندٸرٸپ بەرە المادى. قازاق ەدەبيەتٸ كەڭەس باسشىلارىنىڭ قازاقتى اۋىل شارۋاشىلىق ٶنٸمدەرٸن ٶندٸرەتٸن ارزان جۇمىس كٷشٸنە اينالدىرۋدى كٶزدەگەن ەلەۋمەتتٸك ساياساتىن جٷزەگە اسىرۋ ٷدەرٸسٸندەگٸ سويىل سوعۋشىسىنا اينالدى. بۇل مٸندەتٸن ول ۇزاق جەنە تەۋٸر ورىندادى.
قازاق جازۋشىلارىنىڭ كٶبٸنٸڭ قۇبىلىستىڭ ساياسي-ەلەۋمەتتٸك جەنە قۇقىقتىق استارلارىنا ٷڭٸلۋگە شامالارى جەتپەدٸ. ولار ۇلتتىق مٷددەلەر مەن دەموكراتييالىق قۇندىلىقتاردىڭ دا مەنٸن تٷسٸنە المادى. ليبەرالدىق سانا, ساياسي ساۋات, دەموكراتييالىق مەدەنيەت جەتپەگەندٸكتەن, ٶزدەرٸن ەر قاشان دا قوعامدىق ٷدەرٸستەردەن, ساياساتتان تىس ۇستادى. ال ەدەبيەت بولسا, پايداسىنان زييانى مول, لاققان يدەولوگييالىق اعىستارعا تولى بولدى, دٷنيەتانىمدىق فۋنكتسيياسىن ويداعىداي اتقارا المايدى. قوعامدىق ٶمٸردە بولىپ جاتقان قۇبىلىستاردىڭ سەبەپتەرٸن تەرٸس تٷسٸندٸرۋ سوزىلمالى سىرقاتقا اينالىپ, ونىڭ كەسٸرٸ ۇلتتىق مەدەنيەتكە سوققى بولىپ تيٸپ جاتتى.
تۇشىمدى قورىتىندى شىعارۋعا بولمايتىن, عىلىمي دەيەكسٸز تٷسٸندٸرۋگە يلانىپ, باسىنا ورالعان تۇماننان ايىعا الماي, «قاڭعىرتقان مەن ٷركٸتكەنگە» قارعىس ايتىپ قانا, تٷك بٸتٸرمەي وتىرا بەرۋ قازاقتىڭ ەدەتٸنە اينالعان. «ايلالى قوعامنىڭ ەككٸ ساياساتىنا» بٸز نەگە قارسى تۇرا المادىق, ٶزٸمٸزدٸ ٶزٸمٸز قورعاي الماساق, وندا بٸزدٸ كٸم قورعاماق?» دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ٸزدەلمەدٸ. باتىس پوستمودەرنٸنٸڭ ٶكٸلٸ م.بلوكتىڭ “ەشقاشان mea culpa (كٸنە مەنەن) دەپ باستاۋدىڭ زييانى بولماس ەدٸ» (بلوك م. اپولوگييا يستوريي يلي رەمەسلو يستوريكا. م.: «ناۋكا», 1986. – 19-ب.) دەگەنٸن ەشكٸم ەسٸنە تٷسٸرمەدٸ. «بەرٸنە ٶزٸمٸز, ساياسي كٷرەستٸ دۇرىس جٷرگٸزە الماعان ٶزٸمٸزدٸڭ قاراڭعىلىعىمىز كٸنەلٸ ەمەس پە?», – دەيتٸن ەدەبيەتشٸ بولمادى. «تاعدىرعا جالبارىنىپ, ىڭىرسي بەرگەندٸ قويايىق; ەندٸ بۇدان بىلاي كٸم تاراپىنان, قانداي ەككٸ ساياسات جٷرگٸزٸلسە دە, قاڭعىرماۋدىڭ, ٷرٸكپەۋدٸڭ جولىن تابايىق; باسقا تٷسكەن قىرسىقتىڭ سەبەبٸن ٶزگەگە اۋدارمايىق; قاراڭعىلىقتى سەرپٸپ تاستايىق, ساياسي-قۇقىقتىق ساۋاتىمىزدى كٶتەرەيٸك, بەلسەندٸلٸگٸمٸزدٸ ارتتىرايىق; جاڭا مەدەنيەتتٸ, بەسەكەگە قابٸلەتتٸ قوعامدى قۇرۋ ٶزٸمٸزدٸڭ مٸندەتٸمٸز; ەركٸن ادامدارشا العا ۇمتىلىپ, ەرلەرشە جەتٸستٸككە ٶز كٷشٸمٸزبەن جەتەيٸك; ٶز تاعدىرىمىزدى ٶزٸمٸز قولعا الايىق» دەگەن باعدار ۇستالمادى, ەرەكەتكە باستايتىن لەبٸز ەستٸلمەدٸ. سول بۇرىنعىشا, «سۇم ۋاقىت, ايلالى قوعام, ەككٸ ساياسات قايتا ورالماسا ەكەن» دەپ, الاقان جايىپ, اسپانعا قاراۋ عانا بولدى. وسىلاي قازاق جازۋشىلارى ٶتكەننٸڭ سۇرعىلت وقيعالارىن ايتىپ زار يلەۋدەن, كەلەسٸ «ايدىڭ وڭىنان تۋعانىن» قۇدايدان جالبارىنا سۇراپ, بەت سيپاۋدان ارىعا بارا المادى, ەلٸن كٷنشۋاققا, پەرمەندٸ ەرەكەتكە قاراي باستايتىن, وقىرماندى جاسامپازدىققا جەتەلەيتٸن تەگەۋرٸنٸ مەن رۋحى بار شىعارما بەرە المادى. بۇل قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ دٷنيەتانىمدىق فۋنكتسيياسىن اتقارا الماي وتىرعانىن پاش ەتەدٸ.
قازاق جۇرتى «تاۋىپ ايتاتىندارعا», قىزىل سٶزدٸڭ ارتىنان قاشاعان قۋعانداي تٷسەتٸندەرگە ەر قاشان دا كەندە بولعان ەمەس. قايداعى بٸر ۆيرتۋال كەڭٸستٸكتەگٸ, تۇتاتىن ٸلٸگٸ جوق, تيياناقسىز, امورفتى بٸردەڭە تۋرالى ۇيقاستىرا, لەپٸرە سٶيلەپ تۇرعان «شەشەننٸڭ» ايتقاندارىنا باس شۇلعىپ, قول سوعىپ وتىرا بەرۋدٸ ەدەتكە اينالدىرىپ العان. اينالانى قورشاعان دٷنيەنٸ دۇرىس تاني الماعاندىقتان, قايداعى بٸر ساعىمنىڭ سوڭىنان ٸلەسٸپ, ٷنەمٸ جورتا بەرۋدٸ ەدەتكە اينالدىرىپ العان.
كٶركەم ٶنەردٸڭ كٶپ فۋنكتسييالى بولۋى كەرەكتٸگٸ تۋرالى ۆ.بەلينسكيي باستاعان ورىس سىنشىلارى از جازعان جوق. كٶركەم ٶنەردٸڭ الدىنا قويىلاتىن مٸندەتتەردٸڭ باستىلارىنىڭ بٸرٸ ونىڭ بۇقاراعا اينالادا بولىپ جاتقان قۇبىلىستاردىڭ سىرلارىن ساناعا سٸڭٸمدٸ سيپاتتاپ بەرە الۋىندا. دەمەك, كەز كەلگەن كٶركەم شىعارما ٶمٸرلٸك پراكتيكادا بولىپ جاتقان ٷدەرٸستەر مەن قۇبىلىستاردى كٶركەمدٸك-ەستەتيكالىق ەدٸسپەن رەپرەزەنتاتسييالاپ بەرە الۋىمەن قاتار, ول بۇقارانىڭ دٷنيەنٸ تانۋ كٶكجيەگٸن كەڭەيتۋگە, ەسٸرەسە, باسقارۋ-باعىنۋ ايالارىندا بولىپ جاتقان وقيعالاردى ساياسي-فيلوسوفييالىق جەنە تانىمدىق تۇرعىدان وبەكتيۆتٸ تٷسٸندٸرٸپ بەرۋگە مٸندەتتٸ ەدٸ.
ەدەبيەتتٸڭ تٶل فۋنكتسيياسىن – بۇقارانىڭ تانىم كٶكجيەگٸن كەڭەيتۋ مٸندەتٸن اتقارا الماۋىنىڭ, كەرٸسٸنشە حالقىن مەشەۋ ەلەۋمەتتٸك ورتادان شىعارماۋعا تىرىسۋىنىڭ, سىننىڭ ادۋىنسىزدىعىنىڭ تٷپكٸلٸكتٸ سەبەبٸ قازاق فيلوسوفيياسىندا. كەڭەس بيلٸگٸ جىلدارىندا قازاق تٸلٸندە تاتىمدى فيلوسوفييالىق شىعارمالار جازىلعان جوق. ازداعان قازاق فيلوسوفتارىنىڭ ورىس تٸلٸندە كوممۋنيستٸك يدەولوگييا رۋحىنداعى, «ديالەكتيكانىڭ قازاقستاندىق مەكتەبٸ» شەڭبەرٸندەگٸ وي كەشۋلەرٸندە رۋحاني دامۋدى قازاق ۇلتى مٷددەلەرٸ تۇرعىسىنان قاراستىرعان تۋىندىلار بولعان جوق. سوندىقتان, قازاقتىڭ رۋحاني اسپانىندا بولىپ جاتقان قۇبىلىستاردىڭ سىرلارى تولىق اشىلماي قالدى. وسى ٷردٸس ەلٸ ساقتالىپ كەلەدٸ.
قۇبىلىستىڭ سىرى نەدە? ارەالدى لينگۆيستيكا
ەندٸگٸ مەسەلە قالىپتاسقان احۋالدىڭ سەبەبٸن انىقتاۋدا جەنە بۇدان بىلاي نە ٸستەۋ كەرەك ەكەندٸگٸن دۇرىس باعدارلاپ الا بٸلۋدە بولسا كەرەك. سوڭعى جارتى عاسىر قازاق ەدەبيەتٸ ٶنەركەسٸپ تاقىرىبىن يگەرۋٸ كەرەكتٸگٸن كٶتەرگەن ۇرانمەن ٶتتٸ. قازاق جازۋشىلارىنىڭ الدىنا ٶندiرiس تاقىرىبىنا شىعارمالار جازۋ مiندەتتەرi ٷنەمٸ قويىلىپ وتىردى. بٸراق, ولار بۇرىنعىشا وتباسى مەن وشاق قاسىنىڭ وقيعالارىنان سيۋجەت قۇرۋدان, اۋىل ٶمiرi جەنە تۋىستار اراسىنداعى قاتىناستاردى سيپاتتاۋدان الىستاپ كەتە المادى. قازiرگi الاساپىران رەفورمالار زامانىندا, ەندٸ قويىپ, رومان مەن ەپوپەياعا قاقتىعىستى سيۋجەت بولارلىقتاي وقيعالار كٷن سايىن بولىپ جاتقاندا, قوعامدا كٶرٸنٸس بەرگەن بٸر قۇبىلىستى, ورىن العان بٸر وقيعانى نەمەسە ينديۆيدۋم ٶمٸرٸنٸڭ بٸر مەزەتٸن ساياسي نەمەسە ەلەۋمەتتٸك مەن شىعاراتىنداي, قازاقتان باسقاعا دا تٷسٸنٸكتٸ بولاتىنداي دەڭگەيدە كٶركەمدەپ سيپاتتاپ بەرۋگە قازاق اۆتورلارىنىڭ شىعارماشىلىق قۋاتى جەتپەدٸ. نەگە?
بۇل قۇبىلىستىڭ سىرىن ارەالدى لينگۆيستيكانىڭ قاعيدالارىنا سٷيەنە وتىرىپ, تٷسٸندٸرٸپ بەرۋ قيىن ەمەس. اگرارلى قوعام ادامىنىڭ لينگۆەماسى اۋىل تۇرمىسى مەن مال شارۋاشىلىعىنا قاتىستىلاردى بەينەلەۋگە جەتەدٸ, ٶزگە, يندۋسترييالى سالالاردا بولىپ جاتقاندى سيپاتتاۋعا جەتپەيدٸ. بٸزدٸڭ جازۋشىلارىمىزدىڭ تٸلٸ, تيٸسٸنشە, ويى مەن ەرەكەتٸ دە, سول اگرارلى قوعام كەمەرٸنەن اسا الماي, تۇيىقتالىپ قالعان. ۇلتتىق كٶركەم ٶنەردٸڭ مازمۇنىنىڭ اگروتروپتىلىعى اۋىل ادامىنىڭ لينگۆەماسىنىڭ اگرارلىق سيپاتىمەن – ۆيللانولەكتٸسٸمەن شارتتاندىرىلىپ تاستالعان. ەندٸ ول مازمۇن جازۋشىلاردىڭ كوگنيتيۆتٸك كەڭٸستٸگٸندە ايناداعىداي كٶرٸنٸس بەرۋدە. ساناسىنا مەنتالدىق دەڭگەيدە مىعىم ورناعان اۋىلشىل يدەيادان سىتىلىپ شىعۋعا جازۋشىنىڭ ينتەللەكتٸلٸك قۋاتى مەن ەرٸكتٸك شاماسى جەتپەيدٸ.
پسيحولينگۆيستيكا قاعيدالارى بويىنشا ادام ٶزiنiڭ سٶزدiك قورىندا جوقتى iس جٷزiنە اسىرا المايدى. ال ٶزگە كەڭٸستٸكتەگٸ شىنايىلىقتى, يندۋسترييالى قوعام ٶمٸرٸندە بولىپ جاتقان وقيعالاردى, قۇبىلىستاردى, ٷدەرٸستەردٸ سيپاتتاۋعا ادەكۆاتتى لەكسيكالىق كورپۋس – يندۋسترييالى قوعام ادامىنىڭ لينگۆەماسى جەنە ونى پايدالانىپ, ۋربانولەكت ستيلٸندە سٶيلەي بٸلۋ قاجەت. سول سەبەپتەن, ٶركەنيەت ساتىسىنىڭ اگرارلى باسقىشىندا تۇرعان قازاق جازۋشىلارى يندۋسترييالى قوعام ٶكٸلٸنٸڭ بەينەسٸن جاساي المادى.
اۆتورلار ساناسىندا تٸل-وي-ەرەكەت دەتەرميناتسيياسىنىڭ بولماۋىنان, ولاردىڭ يندۋسترييالى قوعام ٶمٸرٸنە بەيٸمدەلە الماۋىنان, ٶزٸن ٶزەكتٸلەندٸرە الماۋىنان, بالا كەزدەرٸنەن تانىس قوي مەن قاسقىردان, جايلاۋداعى نەمەسە قىستاۋداعى وقيعالاردان باسقاعا كٶز سالمادى. اۋىلدان باسقا ٶزگە دە ەلدi مەكەن بولاتىنىن, ەكi اۋىلدىڭ ورتاسىن جالعاستىراتىن قارا جولدىڭ شاڭىن بۇرقىراتىپ, ەلدەكٸمدٸ «ساعىنىپ» كەتٸپ بارا جاتقاننان باسقا دا ٶمiر بار ەكەنiن ەسكەرمەدi. ولاردىڭ ٶزگە گەوگرافييالىق كەڭستٸكتە بولىپ جاتقان جايلاردى سيپاتتاۋىنا لەكسيكالىق رەسۋرسى, ويلاۋ ەنەرگيياسى جەتٸسپەيدٸ, كٶركەم ٶنەرگە تيەك بولارلىق ٶمٸرلٸك ماتەريالدى (ٸشٸنارا تاريحي تاقىرىپتارعا قالام تارتۋدان باسقانى) كٶرە المادى.
جالپى, قازاق زييالىلارى اۋىلدا مەدەنيەت جاسالمايدى دەگەن قاعيدامەن ساناسۋى كەرەك. وندا بٸلٸم ساپاسى دا جاقسارمايدى. اۋىلداعى بٸلٸم مەن مەدەنيەتٸڭ ەڭ تٶمەنگٸ دەڭگەيدە قالىپ وتىرۋى ونداعى ەلەۋمەتتٸك جاعدايمەن شارتتاندىرىلىپ تاستالعان.
اۋىل لينگۆەماسىندا جاسالىپ جاتقان تۋىندىلار رەنتابەلدٸلٸككە قول جەتكٸزە المايدى, كٶپشٸلٸكتٸڭ سۇرانىسىن تۋدىراتىنداي دەڭگەيگە كٶتەرٸلە المايدى. بۇل – سىرتتاي قاراعاندا سولاي كٶرٸنەتٸندەي, ەدەبيەتكە كەسٸلگەن ٷكٸم ەمەس, سوتسيو-ەكسترا-ارەالدى-لينگۆيستيكالىق زەرتتەۋلەردٸڭ نەتيجەلەرٸنەن قورىتىلىپ شىعارىلعان تۇجىرىم. مەسەلە مىنادا: قازاق تٸلٸ يندۋسترييالى قوعامنىڭ تٸلٸنە اينالماي, ول تٸلدە يندۋسترييالى قوعام ادامىنىڭ رۋحاني تالابىن قاناعاتتاندىراتىن كٶركەم ٶنەر جاسالمايدى. بار قىرسىقتىڭ باستاۋى قازاق تٸلٸنٸڭ اگرارلى قوعام ادامىنىڭ لينگۆەماسى ساپاسىندا, تۇيىقتالعان الاپتا قالىپ قويىپ, انومالدى قولدانىلۋىنان بولىپ وتىر.
شىن مەنٸندەگٸ كلاسسيكا دەڭگەيٸندە كٶركەم دٷنيە جاسايمىن دەگەن جازۋشى بەرٸنەن بۇرىن ٶزٸندە تٶمەندەگٸدەي رۋحاني فاكتورلاردىڭ قامتاماسىزدىعىن ويلاۋى كەرەك. الدىمەن كەرەگٸ يندۋسترييالى قوعام ٶمٸرٸنە لايىقتالعان گرامماتيكامەن رەتتەلگەن تٸلدٸڭ جەتكٸلٸكتٸ لەكسيكالىق قورىنىڭ بولۋى. بىلايشا ايتقاندا, لەكسيكالىق رەسۋرس قامتاماسىزدىعى جاعدايىندا, ناقتى اجىراتىلعان ستيلدە, سٶز ورنىقتىلىعى ساقتالاتىن سەمانتيكالىق جٷيەنٸ مەڭگەرۋ دەگەن سٶز. سونان كەيٸن سانانى يندۋسترييالاندىرۋ, اۋىل شەڭبەرٸنەن شىعىپ كەتە الاتىن ترانستسەندەنتتٸ دٷنيەتانىمنىڭ بولۋى, ٶمٸردە ورىن العان كونستەللياتسييانى اڭعارۋ, اراسىنان كٶركەم ٶنەرگە وبەكت بولا الاتىندارىن ٸرٸكتەپ الا بٸلۋ كەرەك. ول ٷشٸن جازۋشىعا ينتەللەكتٸلٸك قارىم كەڭدٸگٸ قاجەت.
تٸلدٸڭ سٶزدٸك قورىن تولىقتىرۋ, ينديۆيدتٸڭ ينتەللەكتٸلٸك قارىمدىلىعىن كەڭەيتۋ – بۇلار ٸسكە اسىرىلۋى اسا قيىن شارۋا ەمەس. زاماناۋي اقپاراتتىق تەحنولوگييامەن وعان قول جەتكٸزۋ قيىن ەمەس. تەك بۇلاردىڭ ماڭىزدىلىعىن, قاجەتتٸلٸگٸن تۇشىنىپ, سەزٸنۋ كەرەك, ەرەكەت ەتۋ كەرەك. بٸراق, قازاقتا وسى بولماي وتىر. ەرەكەتسٸزدٸكتٸڭ سەبەبٸ – جەكە باس ەركٸندٸگٸنٸڭ بولماۋى. ول ادامدى العا جىلجىتپايدى, ەرٸكتٸ ادىم باسۋعا جٸبەرمەيدٸ. رۋحاني جۇتاڭدىق, جارييالىلىقتىڭ بولماۋى, بۋالدىر تسەنزۋرا قازاقتاردىڭ كەمشٸلٸگٸن ايتقىزباۋعا, مەسەلەنٸ تالقىلاتپاۋعا, پايدالى شەشٸم قابىلداتتىرماۋعا جەتكٸزٸپ وتىر. وسىلاي, قازاق تەك بيلٸككە قاراپ اۋىز اشىپ وتىرا بەرەتٸن, رۋحاني جٷدەۋلٸكتٸڭ قۇرساۋىنا تٷسٸپ الىپ, تولىق ەرەكەتسٸزدٸككە ەبدەن بوي الدىرعان.
تٸل-وي-ەرەكەت ترياداسىنىڭ بٸرٸنشٸ جەنە ٷشٸنشٸ بۋىندارىنىڭ اراسىنداعى بايلانىستارعا كٶڭٸل اۋدارعان رەسەيلٸك پروفەسسور ۆ.حارچەنكو «سٶزدٸك قوردىڭ كەدەيلٸگٸ كەدەيلٸكتٸڭ ەڭ قاۋٸپتٸ تٷرٸ – شەشٸم قابىلداۋداعى كەدەيلٸككە ەكەلٸپ سوقتىرادى» [حارچەنكو ۆ. رۋسسكيي يازىك: بەدنوست يلي بوگاتستۆو? «زناميا» 2006, № 6. 187-ب.] دەپ تٷيٸندەگەن ەكەن. ايتسا – ايتقانداي, ۇلتتىڭ رۋحاني داعدارىسى تٸل-وي-ەرەكەت دەتەرميناتسيياسىنىڭ بارلىق بۋىندارىنان كٶرٸنٸس بەرەدٸ, قازاقتىڭ جان ەلەمٸن تٷگەل قامتىعان. سونىڭ سالدارىنان ادەكۆاتتى ويلاي الماۋ, يدەيا تاپشىلىعى جەنە تەرٸس ەرەكەتتەر ورىن الۋدا. بىلايشا ايتقاندا, قازاقتىڭ رۋحاني ەلەمٸ تاريحي دامۋدىڭ يندۋسترييالى باسقىشىندا تۇرعان, ازاماتتىق قوعام قۇرعان حالىقتاردىڭ جان ەلەمٸنەن ٶزگەشە بولىپ قالىپ وتىر.
كٶركەمدiكتiڭ ٶزi دە سالىستىرمالى. XX عاسىردىڭ ەكiنشi جارتىسى مەن XXI عاسىردىڭ العاشقى ونجىلدىقتارىندا قازاق تiلiندە جازىلعان, ٶزٸمٸزدە مىقتى دەپ باعالانعان ازداعان كٶركەم شىعارمالار دٷنيەجٷزiلiك دەڭگەيدەن قاراعاندا بەستسەللەر قاتارىنا قوسىلا المايدى, كەيبٸرەۋلەرٸ ورتا قول تۋىندىلاردىڭ اراسىنا دا كٸرە المايدى, دٷنيەجٷزiلiك نارىقتا بەسەكەگە قابiلەتتi ەمەس. ٶزگە تٸلگە اۋدارىلعان ەڭبەكتەر كٶبٸنەسە كونيۋنكتۋرالىق ەسەپپەن نەمەسە اقى تٶلەپ اۋدارىلعان, زاماناۋي وقىرماننىڭ سۇرانىسىنا يە بولا العاندارى شامالى.
قازاق جازۋشىلارىنىڭ ٶزدەرٸنٸڭ ساۋات پەن تالعام تاپشىلىعىنان زارداپ شەگiپ, اۋىلدا قويشى نەمەسە تراكتورشى بولىپ جٷرگەن كەزدەرiندە سەزiمگە بٶلەنiپ, تامسانىپ وقىعاندارى قازiرگٸ قازاق وقىرمانىن سونداي سەزiمگە بٶلەمەيدٸ دە, تامساندىرمايدى دا. كەزiندە قازاق اراسىندا تەۋiر دەپ تانىلعان جازۋشىلاردىڭ مەكتەپ باعدارلامالارىنا ەنگەن شىعارمالارى قازiرگi وقۋشىنى سەلت ەتكiزبەيدi. قازiر بۇل شىعارمالاردى, ٶزگەنi قويىپ, سول جازۋشىلاردىڭ ٶزدەرiنiڭ بالالارى مەن نەمەرەلەرi دە وقىمايدى. ٶيتكەنٸ, ولار جاھاندانۋ, كەنتتەنۋ, اقپاراتتانۋ تولقىندارى iلەستiرiپ ەكەتكەن, ازاماتتىق قوعامنىڭ ازات ادامى ٷشiن دەيەكتi اقپارات كٶزi بولا المايدى, وعان ەسەر بەرە المايدى, ولاردىڭ مەنتاليتەتiنە جات, ٶزەكتi ەمەس, كومپەتەنتتiگiن قالىپتاستىرۋعا سەپتiگiن تيگiزبەيدi.
ەدەبيەت دەموكراتييالى بولۋى كەرەك
ەدەتتە اۆتوريتارلىق رەجيمدەر ورنىققان ەلدەردە مازمۇنى مەن يدەياسى بيلٸككە جاقپاعاندىقتان جارىق كٶرە المايتىن شىعارمالار ۇشىراسىپ جاتادى. قازاقستاندا ديسسيدەنتتٸك شىعارمالار جوقتىڭ قاسىندا. مۇنىڭ سەبەبٸ قوعامدا اشىقتىقتىڭ, جارييالىلىقتىڭ جەتكٸلٸكسٸزدٸگٸنەن عانا ەمەس, تاعى دا سول, قازاق قالامگەرلەرٸنٸڭ بۇيىعىلىعىمەن, ٶتكٸر مەسەلەلەردٸ العا تارتۋدان قايمىعاتىنىمەن, قاھارمان تاڭداۋ جەنە شىعارمانىڭ يدەيالىق باعدارىن ايقىنداۋدا بيلٸكتەگٸلەردٸڭ ەلسٸز جەرٸن اڭدىپ وتىرىپ, سولارعا جاعاتىندى عانا ٸزدەيتٸنٸمەن, ەسكٸ سٷرلەۋدٸ شيىرلاي بەرەتٸنٸمەن تٷسٸندٸرٸلەدٸ. شىعارماشىلىق زەردەلەۋدەن, ٸزدەنٸستەن, باتىل سٶز ايتۋدان اۋلاق بولۋ قازاق اۆتورلارىنا تاڭىلىپ تاستالعان. ولار اشىق ويىنداعىسىن ايتۋعا, ٶزگەلەرگە تٷسٸندٸرۋگە تىرىسپايدى.
الدىڭعى قاتارلى ەلدەردٸڭ دامۋ تەجٸريبەسٸ كٶرسەتكەندەي, كٶركەم ٶنەردٸڭ دامۋىنا قاجەتتٸ باستى شارت – قوعامدا شىنايى دەموكراتييانىڭ بولۋى. ٶيتكەنٸ, «ەدەبيەتتٸڭ تاعدىرى ونىڭ تسەنزۋراعا تٷسپەي, دەموكراتييالىق ەركٸندٸك كەڭٸستٸگٸنە (سٶز ەركٸندٸگٸمەن, پٸكٸر ەركٸندٸگٸمەن ت.ب.) شىعىپ كەتە الۋىنا بايلانىستى. ەدەبيەتسٸز دەموكراتييا, دەموكراتيياسىز ەدەبيەت جوق» [دەرريدا جاك. ەسسە وب يمەني / سپب.: الەتەييا, 1998. – 49-50-ب.ب.]. قانداي جاعدايدا بولسا دا, ولاردى ايىرۋعا بولمايدى. «بەلگٸلٸ بٸر ەدەبي شىعارمانىڭ تسەنزۋراعا ۇشىراۋى دەموكراتيياعا تٶنگەن قاۋٸپتٸڭ كٶرٸنٸسٸ بولىپ تابىلادى, مۇندايمەن كەلٸسۋگە بولمايدى» (سوندا. 50-ب.). دەمەك, قازاق ۇلتتىق ٶنەرٸنٸڭ تىعىرىققا تٸرەلۋٸنٸڭ سەبەپتەرٸن دە قازاقستان قوعامىنداعى دەموكراتييالىلىقتىڭ جەتٸسپەۋٸنەن ٸزدەۋ كەرەك.
* * *
قازٸرگٸ قازاق مەدەنيەتٸنٸڭ مەسەلەلەرٸ تۋرالى ورىس تٸلٸندە جارييالانعان زەرتتەۋلەردە بٸر قاتار تۇششىمدى پٸكٸرلەر بار. زەرتتەۋشi گ.شالاباەۆانىڭ پiشiندەۋiنشە «مەدەني دەستٷردiجالعاستىرۋشى – ونى ٶزiنiڭ رۋحاني بولمىسىنا اينالدىرۋشى, ونى جاڭادان قايتا قۇرۋشى. ەر اداممەن بiرگە مەدەنيەت ٶتكەننەن قازiرگiگە سەكiرiس جاساۋى كەرەك» [شالاباەۆا گ.ك. ەتنوس. كۋلتۋرا. ساموسوزنانيە. – الماتى.: اتامۇرا, 1995. 188-ب]. ال قازiرگi قازاق ۇلتتىق مەدەنيەتiن جاساۋشىلار كەشەگiدەن بٷگiنگە قاراي ٶزدەرi دە سەكiرە الماي, ٶزدەرiمەن بiرگە مەدەنيەتتi دە سەكiرتە الماي وتىر. ولاردا «ۇلتتىق مەدەني دەستٷردi بٷگiنگi كٷننiڭ دٷنيەتانىمى تۇرعىسىنان قايتا قاراۋ, ەتنوستىڭ دٷنيەنi سەزiنۋiن جەتiلدiرۋ» (سوندا. 188-ب.) جاعى قولعا الىنباي وتىر.
تەۋەلسiزدiك جىلدارىندا جەكەلەگەن اۆتورلاردىڭ جەتiستiكتەرiنە قاراماستان, تۇتاستاي العاندا ۇلتتىق مەدەنيەت, سونىڭ iشiندە كٶركەم ەدەبيەت توقىراۋدان شىعا المادى. قازاق تiلiندە مەدەنيەت تۋىندىلارىن جاساۋشىلار بولىپ جاتقان iرi ساياسي وقيعالاردىڭ مەنiن قازiرگi زامان ادامىنىڭ تالعامىنا ساي, جوعارى كٶركەمدiك دەڭگەيدە سيپاتتاعان شىعارمالاردى دٷنيەگە ەكەلە المادى. جازعان كٸتاپتارى وقىلمادى, گازەتتەر مەن جۋرنالدارى ەكٸمشٸلٸك پەرمەنمەن تاراتىلدى; ەشكٸمدٸ قىزىقتىرمايتىن تەلەبەرٸلٸمدەرمەن ەفيرلٸك ۋاقىتتى تولتىردى, سونىسىمەن جاستاردىڭ نامىسىنا تيدi, ولاردى قازاق ٶنەرiنەن جەرiتتi, ٶزگەلەردiڭ ٶنەرiنiڭ سوڭىنان ەرۋگە مەجبٷرلەدi.
وقىرمان ەر تانىمال جازۋشىنىڭ سوڭعى شىعارماسىن iزدەپ جٷرiپ وقىماسا, كٶرەرمەن تەاتردىڭ ەر قويىلىمىنا بيلەتتi تالاسىپ الىپ جاتپاسا, ٸزدەنۋشٸ عىلىمدا قانداي جاڭالىقتار اشىلىپ جاتقانىنا تەنتٸ بولماسا, بۇقارا كٷندەلiكتi اقپاراتقا ىنتىقپاسا, اتا-انا مەكتەپتە نە وقىتىلىپ جاتقانىنا ارالاسپاسا, ول – سول تٸلدە جاسالىپ جاتقان رۋحاني يگٸلٸكتەردٸڭ كٶمەسكiلەنە باستاعانىنىڭ, قازاق تiلدi ٶنەردٸڭ, بٸلٸمنٸڭ, باسپاسٶزدٸڭ كٶپشiلiكپەن تٷسiنiستiك تابا الماعانىنىڭ كٶرiنiسi. ال تiل, بەلگٸلٸ عالىم ح.-گ. گادامەر ايتقانداي, سول تiلدiقولداۋشىلارمەن «ٶزارا تٷسiنiستiك جٷزەگە اسىرىلعاندا عانا ناعىز بولمىسىنا يە بولادى» [گادامەر ح.-گ. يستينا ي مەتود: وسنوۆى فيلوس. گەرمەنەۆتيكي.- م.: پروگرەسس, 1988. 516-ب].
* * *
قازiر بۇقارانىڭ كٶركەم ەدەبيەتتi وقۋىنىڭ ازايىپ, ٶزگە اۋديو-كٶرiنiستi اقپارات قۇرالدارىن پايدالانۋعا دەن قويىپ كەتۋ ٷدەرٸسٸنٸڭ بار ەكەنiن ەركٸم بٸلەدٸ. بۇدان قازiرگiوقىرمانعا ەدەبيەتتiڭ كەرەگi جوق دەگەن ۇعىم تۋماۋى كەرەك. ٶزگە تiلدەردە جازاتىن اۆتورلاردىڭ شەت تiلدەرiنە اۋدارىلىپ, قولدان قولعا تاراپ جٷرگەن شىعارمالارى بارشىلىق. پورنوگرافييا مەن اتىس-شابىس ەمەس, كەدۋەلگi ادامنىڭ ٶمiرلiك بولمىسى, قىزمەتi, سەزiمi, ارمانى, تاعدىرى, ٶمiرiنiڭ مەنi تۋرالى تەرەڭ وي سالاتىن, زاماناۋي جەنە ٶزەكتi شىعارمالار بار. سولاردىڭ بٸرٸ – دٷنيەجٷزiنە تانىمال جازۋشى پاۋلو كوەلونىڭ كٸتاپتارى.
رەتٸنە قاراي ايتا كەتۋ كەرەك, تانىمال جازۋشى بىلاي دەيدٸ: «ەلەمنiڭ رۋحى ادامنىڭ باقىتىنان نەر الادى. ادامنىڭ بiردەن بiر مiندەتi – اقىرىنا دەيiن ٶز تاعدىرىن جاساۋ. بار مەن – وسىندا. ەگەر سiزدiڭ زاۋقىڭىز سوقسا, قالاۋىڭىزدىڭ جٷزەگە اسۋىنا بٷكiل ەلەم سەلبەسەدi» [كوەلو پاۋلو. الحيميك. – ك.: «سوفييا», 2004. – 208 ب. ]. ادامزات تاريحى وسى قاعيدانىڭ دۇرىستىعىن ٷنەمi دەلەلدەپ كەلەدi. داعدارىس قانشالىقتى تەرەڭ بولسا دا, ودان شىققىسى كەلگەن قوعام سىتىلىپ شىعا الادى. ٶيتكەنi, جاقسىلىق ٷشiن كٷرەس باستالعاندا ونى قولداۋ ٶزiنەن-ٶزi كٶبەيە باستايدى. قازٸرگٸ قازاق مەدەنيەت قايراتكەرلەرٸ وسىنى تٷسٸنۋٸ كەرەك, تۇڭعيىققا باتىپ بارا جاتقانىن زارلاپ ايتۋدى قويىپ, مەدەنيەتتٸ بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ەتۋدٸڭ جولدارىن مىقتاپ ٸزدەستٸرۋٸ جەنە سول جولدا تايسالماي, تاباندى ٸلگەرٸلەي بەرۋٸ كەرەك. سوندا بار تٷيٸننٸڭ شەشۋٸ ولاردىڭ ٶز قولىندا بولار ەدٸ.
الايدا قازاق مەدەنيەت قايراتكەرلەرٸندە باسقا تٷسكەندٸ كٷڭٸرەنە, كٷرسٸنە بايانداۋ, كٶبٸنەسە پەسسيميستٸك سارىنعا بوي الدىرۋ, پەرمەندٸ ەرەكەتتٸ تەك بيلٸكتەن كٷتۋ بار. مۇنى ۇلتتىق سيپات الىپ كەتكەن, شارۋا دٷنيەتانىمىنىڭ كٶرٸنٸسٸ دەپ قاراۋ كەرەك. ٶيتكەنٸ, ا.شۆەيتسەر اتاپ ٶتكەندەي, «مەدەنيەت پەن دٷنيەتانىم اراسىندا تىعىز بايلانىس بار. مەدەنيەت وپتيميستٸك-ەتيكالىق دٷنيەتانىمنىڭ ٶنٸمٸ بولىپ تابىلادى» [شۆەيتسەر ا. كۋلتۋرا ي ەتيكا // ۋپادوك ي ۆوزروجدەنيە كۋلتۋرى. م.: پرومەتەي, 1993. – 293-ب.].
اگرارلىق قوعامدا تۋىپ, ٶسٸپ, ٶمٸر سٷرٸپ, ەڭبەك ەتكەن ادام, قانشالىقتى دارىندى بولسا دا, ٶزٸنٸڭ تۋىندىسىمەن يندۋسترييالى قوعام ادامىنىڭ رۋحاني قاجەتتٸگٸن ٶتەي المايدى. فولكلوردىڭ ىقپالىنان شىقپاعان, اگرارلىق مەدەنيەتتٸڭ تامتىعىن عانا مٸسە تۇتىپ وتىرعان, پەسسيميستٸك وقشاۋلانۋ پسيحولوگيياسىنا ساناسىن مەڭدەتكەن قازاق مەدەنيەتٸن جاساۋشىلار دٷنيەجٷزٸلٸك مەدەني قاۋىمداستىققا كٸرٸگۋگە دايىن بولا المادى. تٸلدٸڭ اگرارلىق سيپاتى مەن اۆتوردىڭ شارۋاتەكتٸلٸگٸ وعان مٷمكٸندٸك بەرمەدٸ. ول باستا كەلەشەگٸ جوقتى كٷيٸتتەگەن دالباسانىڭ سالدارى وسىلاي بولۋعا تيٸس ەدٸ.
بۇل تۇستان بٸز كٶركەم ٶنەردٸ توقىراۋعا تٸرەگەن سەبەپتەردٸڭ نەگٸزگٸ ەكەۋٸنە نازار سالعانىمىز جٶن. بٸرٸنشٸسٸ – ٶنەركەسٸپتٸ قوعامدا بولىپ جاتقان قۇبىلىستاردى كٶركەم سيپاتتاۋعا جەتەرلٸك سٶزدٸك قوردىڭ تاپشىلىعىنان زارداپ شەككەن قازاق تٸلٸنٸڭ توقىراۋى; ەكٸنشٸسٸ – شارۋادان شىققان قايراتكەردٸڭ بٸلٸمي-ينتەللەكتۋالدىق قۋاتىنىڭ شەكتەۋلٸلٸگٸ.
كٶركەم ٶنەردٸ دامىتۋ باعىتتارى
(قورىتىندى ورنىنا)
قازٸرگٸ قازاق تٸلٸندە جاسالىپ جاتقان مەدەنيەتتٸڭ دەكادانستىق جاعدايى زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸنەن ٶزدەرٸنٸڭ يگٸلٸكتٸ قىزمەتٸندە شۇعىل بەتبۇرىس, باتىل قيمىلدار جاساۋدى تالاپ ەتەدٸ.
كٶركەم ٶنەردٸ قۇتقارۋ ٷشٸن زييالى قاۋىم ادامداردىڭ رۋحاني ٶسۋٸنە سەلبەسٸپ, ولاردى ساياسي ٷدەرٸستەرگە ارالاسۋعا, ەستەتيكالىق ساناسىن ٶسٸرۋگە, تالعامىن كٶتەرۋگە, ساياسي مەدەنيەتٸن قالىپتاستىرۋعا, كٶركەم بەينەلٸ دٷنيەگە باعىتتاۋى كەرەك. كٶركەم شىعارما قوعامنىڭ, ۇلتتىڭ تاعدىرىنا قاتىسى بار ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸ باتىل كٶتەرە وتىرىپ, سونىسىمەن بۇقارانى يندۋسترييالى, ازاماتتىق, قۇقىقتىق جەنە زايىرلى قوعام قۇرۋعا باعىتتاي بٸلۋٸ كەرەك.
بۇقارانى سوڭىنان ەرتٸپ, الدىڭعى قاتارلى ٶركەنيەتكە قوسۋ زييالى قاۋىمنىڭ تٶل ميسسيياسى بولىپ تابىلادى. قوعام زييالى قاۋىمنان كٶركەم مەدەنيەتتٸڭ دامۋ باعدارىن زاماناۋي قوعامنىڭ رۋحاني سۇرانىسى تۇرعىسىنان زەردەلەي وتىرىپ, زامانداستار ٶمٸرٸنٸڭ شىنايىلىقتارىن, سونىڭ ٸشٸندە, ەسٸرەسە, رۋحاني ايانى دەموكراتييالاندىرۋعا قاتىسى بار وقيعالار مەن قۇبىلىستاردى كٶركەمدٸكپەن مەڭگەرۋ ەدٸستەرٸن ٷنەمٸ جەتٸلدٸرە وتىرىپ, ٶزەكتٸ شىعارمالار بەرٸپ وتىرۋدى تالاپ ەتەدٸ.
ۇلتتىق مەدەنيەتتٸڭ قايتا جاڭعىرۋىنا جاڭا يمپۋلس بەرۋ ٷشٸن, ەڭ الدىمەن, كٶركەم ٶنەردەگٸ تاقىرىپتىق ساياسات قايتا قارالۋى كەرەك. مەدەنيەت قايراتكەرلەرٸ:
– ۇلت مٷددەسٸنە قايشى, زاماناۋي تۇرعىنداردىڭ ساناسىنا يديوسينكرازييالىق پسيحولوگييانى مەڭدەتەتٸن, كەلەڭسٸز يدەيا رەتٸندە اۋىلدى ەسپەتتەي سيپاتتاۋدان, اۋىل تۇرمىسى مەن تٸرشٸلٸگٸن يدەالداندىرۋدان, قازاقتى اۋىلعا قايتارۋعا ٷگٸتتەۋدەن, بولماعان ۇعىم رەتٸندە «اۋىل مەدەنيەتٸن» كٶتەرۋ تۋرالى جالعان تەورييادان;
– كەڭەستٸك يدەولوگييا تۇرعىسىنان باتىس ٶركەنيەتتەرٸنٸڭ مەدەنيەتتەرٸنە قارسى كونتركۋلتۋرا جاساۋدان;
– اۋىلشىل پاتريوتتىق تۇرعىدان قالاعا جەنە ونىڭ تۇرعىندارىنا قارسى يدەيالار كٶتەرگەن شىعارمالار جازۋدان;
– كٶركەم شىعارماعا ارقاۋ بولۋعا تاتىمايتىن تاقىرىپ رەتٸندە, ەسٸرەسە ەن جانرىندا, تۋىستاردى جىرلاۋدان باس تارتۋى كەرەك.
تۋىستار تۋرالى ەن شىعارۋ – قازاقي وتباسىلىق سۋبكۋلتۋرا. ونىڭ زاماناۋي ٶنەرمەن ٷش قايناسا سورپاسى قوسىلمايدى. اۆتورلاردىڭ كٶركەم ٶنەردٸڭ ميسسيياسى مەن مۇراتىن تٷسٸنبەيتٸنٸن ايعاقتايتىن فاكتورلاردىڭ سالدارىنان تۋىنداعان وعاش قۇبىلىس. جەكە ادامنىڭ جاقىن تۋىسىنا قاتىناسى ساليحالى ٶنەر شىعارماسى سۋرەتتەيتٸن وبەكت بولا المايدى. ول اۆتوردىڭ ساناسىنىڭ تۇرمىس اياسىندا قامالىپ قالۋىنىڭ «جەمٸسٸ», ونىڭ دٷنيەتانىمىنىڭ تارلىعىن, ينتەللەكتٸنٸڭ شەكتەۋلٸلٸگٸن, مەدەنيەتٸنٸڭ تٶمەندٸگٸن كٶرسەتەدٸ. ٶزٸن ٶزٸ قادٸرلەيتٸن اقىن, كومپوزيتور بۇل تاقىرىپقا ٶلەڭ جازىپ, ەن شىعارۋدان, ال ەنشٸ ونى ورىنداۋدان باس تارتۋى كەرەك.
* * *
قازاق زييالى قاۋىمى كٶركەم مەدەنيەت اياسىندا تٶمەندەگٸ ترەندتەردٸ جٷزەگە اسىرۋعا تىرىسۋى كەرەك:
– باسقارۋدا, قاراجات اياسىندا, بيزنەستە, ٶنەركەسٸپ ورىندارىندا, حالىقارالىق ۇيىمداردا قىزمەت ەتٸپ جٷرگەن, ەلدەگٸ ساياسي-قۇقىقتىق, ەلەۋمەتتٸك ٶمٸرگە بەلسەندٸ ارالاساتىن, ٶز قولىمەن ازاماتتىق قوعامدى قۇرۋعا كٸرٸسٸپ جٷرگەن, رۋحاني دامۋ ٷستٸندەگٸ, زاماناۋي قالا ادامىنىڭ بەينەسٸ سومداۋىمەن, يندۋسترييالى قوعام ٶمٸرٸن كٶركەم سيپاتتاۋىمەن قازاق تٸلٸندە جاسالىپ جاتقان ۇلتتىق ەدەبيەت پەن ٶنەر تۋىندىلارىنا كٶپشٸلٸكتٸڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزۋ;
– دەموكراتييالىق ٷدەرٸستەرمەن بايلانىستى دٷنيەجٷزٸندە بولىپ جاتقان iرi وقيعالار مەن قۇبىلىستاردى كٶركەمدiكپەن يگەرۋ, كٶركەم شىعارمالار ارقىلى الدىڭعى قاتارلى باتىس قوعامدارىنىڭ قۇندىلىقتارىن بۇقارالىق ساناعا سٸڭٸرۋ;
– قازاق تەاترلارى ٷشٸن قازٸرگٸ زامان ادامىنىڭ ٶمٸرٸ مەن قىزمەتٸن, قوعاممەن اراقاتىناسىن, ەلەۋمەتتٸك بەلسەندٸلٸگٸن, ٶمٸر سٷيگٸشتٸگٸن, قىسىلتاياڭ شاقتاردا جول تاۋىپ شىعاتىن ينتەللەكتٸن, وپتيميزمٸن, كٶڭٸل اۋانىن, ارمانىن, تولعانىستارىن سيپاتتايتىن كٶركەم دراماتۋرگييا جاساۋ. شىن ماعىناسىندا «ۇلتتىڭ مەكتەبٸ» دەڭگەيٸنە جەتۋ ٷشٸن زاماناۋي تەاترلار رەپەرتۋارىنىڭ ٶزەكتٸ ساياسي-ەلەۋمەتتٸك درامالاردان, قالعان مازمۇنى قازٸرگٸ قوعامنىڭ دەرتٸنە دەرۋ بولاتىن كلاسسيكالىق شىعارمالاردان قۇرالۋىن دٸتتەيتٸن, اقتالعان فورمۋلانى ەسكەرە وتىرىپ, رەپەرتۋار ساياساتىن دۇرىس جٷرگٸزە بٸلۋ;
– كلاسسيكالىق مۋزىكاعا – سيمفونيياعا, وپەرا جەنە بالەت ٶنەرٸنە ەرەكشە ماڭىز بەرٸلٸپ, ينتەللەكتٸ كٷشتەردٸ جۇمىلدىرۋ; ەندەر ەر ادامنىڭ باسىنا كەلۋٸ مٷمكٸن, ٶمٸردٸڭ تەرەڭ قويناۋلارىنداعى تۇرپاتتى احۋالدار جىرلاناتىن, زامانداستاردىڭ سەزٸمدەرٸ مەن ارماندارىن قوزعايتىن, ٶزەكتٸ تاقىرىپتارعا جازىلۋى جەنە قازاقستاندىقتارعا عانا ەمەس, كەز كەلگەن ادام تٷسٸنەتٸن جەنە قابىلداي الاتىن دەڭگەيدە ورىندالۋى;
– كٶركەم ٶنەردٸڭ دەستٷرلٸ تٷرلەرٸن دامىتۋ قازاق تٸلٸنٸڭ نورمالارىنا ساي ويىن جەتكٸزە الاتىن, جەكە باس مەدەنيەتٸ مەن ينتەللەكتٸ جوعارى, جوو-دا ارنايى باعدارلامامەن دايىندالعان مامانداردىڭ كٷشٸمەن جٷزەگە اسىرىلۋى كەرەك.
* * *
زاماناۋي قازاق جازۋشىسى الدىمەن تٸلٸن جٶنگە كەلتٸرۋٸ, ۆيللانولەكت قويىرتپاعىنان ارىلىپ, تٸلدٸ يندۋسترييالى قوعام ٶمٸرٸن رەپرەزەنتاتسييالاي الاتىن دەڭگەيدە مەڭگەرٸپ, شىعارمالارىن قازٸرگٸ زامان ادامى تٷسٸنەتٸندەي, ونىڭ يدەيالارىن قابىلدايتىنداي جەنە قوعامىنىڭ رۋحاني مٷددەلەرٸنە ساي كەلەتٸندەي ەتٸپ جازۋعا مٸندەتتٸ.
كٶركەم ەدەبيەتتە عانا ەمەس, جالپى ۇلتتىق مەدەنيەت اياسىندا قالىپتاسقان كونستەللياتسييانى اڭعارۋ جەنە ولاردىڭ دامۋ پەرسپەكتيۆاسىن ايقىنداۋ ٷشٸن فيلوسوفتاردى, سوتسيولوگتاردى, ەلەۋمەتتٸك پسيحولوگتاردى, ٶزگە قوعامدىق-گۋمانيتارلىق ماماندىقتار ٶكٸلدەرٸن تارتا وتىرىپ, ديسكۋرستار ۇيىمداستىرۋ ۇدايى ٷدەرٸسكە اينالۋى كەرەك.
كٶركەم ٶنەردٸڭ دەموكراتييالىلىعى نەگٸزٸندە قوعامدا دەموكراتيياورنايتىنىن ەر زييالى ەسٸندە ساقتاۋى كەرەك.
https://dalanews.kz/17206
https://dalanews.kz/17273
https://dalanews.kz/17448
