جۇرت نازارىنان تىس قالعان وتستاۆكا
سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ اۋىسۋى قازاقستاننىڭ ٸشكٸ ەلەۋمەتتٸك, ەكونوميكالىق جاعدايىنا ەلەۋلٸ ٶزگەرٸستەر ەكەلە قويماسى انىق. سوندىقتان ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە ٷكٸمەتتٸڭ ەر قادامىن تالقىلاپ, وي-پٸكٸرٸن بٸلدٸرەتٸن قاۋىم بۇل اۋىس-تٷيٸس جايىندا لەم-ليم دەپ جاق اشقان جوق.
ەگەر ٸشكٸ ٸستەر مينيسترٸ قالمۇحانبەت قاسىموۆ وتستاۆكاعا كەتسە, مۇنى كٶپشٸلٸك قىزۋ تالقىلاۋشى ەدٸ. ال سىرتقى ٸستەر مينيسترٸنٸڭ وتستاۆكاسىن حالىق بايقاماي دا قالدى.
دەسەك تە, ەربٸر اۋىس-تٷيٸستٸڭ استارىندا شاحماتتىڭ ويىنى سەكٸلدٸ كٷردەلٸ ساياسي جٷرٸستەر جاتاتىنى بەلگٸلٸ.
وسى رەتتە ەكٸ جىل بويىنا سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ قىزمەتٸن اتقارعان قايرات قۇدايبەرگەنۇلىنىڭ قىزمەتٸنەن كەتۋٸنە نەندەي جايتتار سەبەپ بولۋى مٷمكٸن?
جەتٸستٸك قانداي?
ەگەر قىزمەتٸنەن قوش ايتىسقان مينيستردٸڭ جۇمىسىن كەسٸبي تۇرعىدان باعالاساق, ول ٶزٸنٸڭ قۇزىرەتٸنە قارايتىن جۇمىستى مٷمكٸندٸگٸنشە اق-ادال اتقارعانىن بايقاۋعا بولادى.
يە, قايرەكەڭ قىزمەت ەتكەن ەكٸ جىلدا قازاقستان بۇۇ-نىڭ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ تۇراقتى ەمەس مٷشەسٸ بولۋى ەلٸمٸزدٸڭ سىرتقى ۆەدومستۆو سالاسىنداعى ەلەۋلٸ تابىس دەسەك بولادى.
بۇدان باسقا ٶتكەن جىلدىڭ باسىندا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كٶپتەن كٷتكەن اقش-قا ساپارىن ۇيىمداستىرۋ, سونىمەن قاتار قازاقستاننىڭ سىرتقى ۆەدومستۆوسىنىڭ رەسەيگە از دا بولسا ازۋ كٶرسەتۋٸ قايرات مىرزاعا وڭاي سوقپادى.
بۇدان باسقا قازاقستانعا قاشىپ كەلگەن سايراگٷل ساۋىتباي ٸسٸنٸڭ قازاق حالقىنىڭ پايداسىنا شەشٸلۋٸنە دە سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ از دا بولسا ەڭبەگٸ بار ەكەنٸن مويىنداۋىمىز كەرەك.
وسىنداي كٷتپەگەن وقيعالار كەزٸندە ول ٶگٸزدٸ دە ٶلتٸرمەي, اربانى دا سىندىرماۋعى تىرىسقانىن ەشكٸم جوققا شىعارماسى انىق.
بۇعان دەيٸن سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ بولعان ەرلان ىدىرىسوۆپەن سالىستىرعاندا قايرەكەڭ ٶزٸنٸڭ كەسٸبي مٸندەتٸن مٸنسٸز اتقارۋعا تىرىستى. كەزٸندە ەرلان ىدىرىسوۆ:
«مەنٸڭ ميىمدى شاعىپ, اۋىستىرساڭدار دا مەن قازاقشا سٶيلەمەيمٸن» دەپ قازاق تٸلٸ ٷشٸن مۇرتى دا قيسايماتىنىن بايقاتقانى ەسٸمٸزدە.
ال تٸل مەسەلەسٸنە كەلگەندە قايرات مىرزانىڭ قازاق تٸلٸن بٸر كٸسٸدەي بٸلەتٸنٸن بەرٸمٸز بٸلەمٸز.
وسىنداي جايتتاردى ەسەپكە الىپ, ەكس-مينيستردٸڭ قىزمەتٸنە باعا بەرسەك ونى – تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى ەلٸمٸزدٸڭ سىرتقى ٸستەر سالاسىن تابىستى باسقارعان مينيسترلەردٸڭ قاتارىنا قوسۋعا ەبدەن بولادى.
سەبەپ پەن سالدار
بٸزدٸڭشە, قايرەكەڭنٸڭ قىزمەتٸنەن كەتۋٸنە بٸرنەشە سەبەپتەر بار.
بٸرٸنشٸسٸ, قايرات قۇدايبەرگەنۇلىنىڭ وتستاۆكاسىنا سىرتقى كٷشتەردٸڭ ىقپال-ەسەرٸ بولۋى مٷمكٸن.
بۇل رەتتە رەسەيدٸ تۇسپالداپ تۇرعانىمىزدى بايقاعان شىعارسىزدار. ٶيتكەنٸ سوڭعى جىلدارى قازاقستاننىڭ سىرتقى ٸستەر ۆەدومستۆوسى بۇۇ-نىڭ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸندە رەسەيدٸڭ بٸرقاتار ۇسىنىستارىن قولدامادى نەمەسە بۇدان قالىس قالدى.
بۇل جاعداي ٶز كەزەگٸندە رەسەيدٸڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزاتىنى ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ.
ٶتكەن جىلى سەۋٸردەگٸ اقش پەن قازاقستان اراسىنداعى كەلٸسٸمدەردە اقش ازاماتتارىنا قازاقستان تەرريتوريياسىنا بٸر ايعا دەيٸن ۆيزاسىز كٸرۋگە رۇقسات بەرٸلٸپ, ال قازاقستان ازاماتتارى ٷشٸن تۋريست رەتٸندە بەرٸلەتٸن ۆيزا مەرزٸمٸ 10 جىلعا دەيٸن ۇزارتىلعان.
سول كەزدە رف سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ سەرگەي لاۆروۆ «بۇل مەسەلە بٸرٸنشٸ كەزەكتە ەاەو-عا مٷشە ەلدەر اراسىندا قۇپتالۋى كەرەك» دەپ ەر-توقىمىن باۋىرىنا الىپ تۋلاعان بولاتىن.
قالاي دەسەك تە, رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى جاعداي ۋشىققالى بەرٸ قازاقستان مەن رەسەي اراسىندا بٸرقاتار كەلٸسپەۋشٸلٸكتەر ورىن الدى.
وسىلايشا, قايرات ابدراحمانوۆتىڭ اتقارعان جۇمىسى كرەملگە جاقپاي قالۋى ەبدەن مٷمكٸن.
سودان كەيٸن كٶپ ۇزاماي ول قىزمەتٸمەن قوش ايتىسقان بولاتىن. سوندىقتان قايرات ابدراحمانوۆتىڭ وتستاۆكاسىنا دا رەسەيدٸڭ ىقپالىن ەشكٸم جوققا شىعارماسى انىق.
ەكٸنشٸدەن, سىرتتا جٷرگەن وپپوزيتسييالىق كٷشتەر دە قر سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ ٷلكەن باس اۋرۋىنا اينالعانى جاسىرىن ەمەس.
بۇل رەتتە قايرەكەڭ اقوردانىڭ ساياسي مٷددەسٸ جولىندا «جەمٸستٸ» جۇمىس ٸستەي الدى دەپ ايتۋعا كەلمەيدٸ. بۇل دا ونىڭ قىزمەتٸنەن كەتۋٸنە ەسەر ەتەتٸن فاكتور بولادى.
ٷشٸنشٸدەن, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قايرات مىرزانى قىزمەتكە تاعايىنداعاندا: «ەلەمدٸك ەكونوميكالىق داعدارىس جاعدايىندا ەلدٸڭ ديپلوماتييالىق قىزمەت ورگاندارىنىڭ جۇمىسىنداعى ەڭ ماڭىزدى جٷيەلٸ ەلەمەنت ەكونوميكالىق ٶلشەمدەر بولۋعا تيٸس.
ينۆەستيتسييا تارتۋ جەنە وتاندىق تاۋارلار ەكسپورتى مەسەلەلەرٸمەن اينالىسۋ قاجەت. وسى ورايدا سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸ مەن ەلشٸلٸكتٸڭ جۇمىسىن كٷشەيتۋ كەرەك» دەپ ماڭىزدى مٸندەت جٷكتەگەنٸ ەدٸ.
شىنى كەرەك, بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸ تيٸستٸ دەڭگەيٸندە اتقارا المادى.
جاڭا جىل قارساڭىندا جۋرناليستەرمەن جٷزدەسكەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ ەكونوميكالىق باعىتتاعى جۇمىسىنا كٶڭٸلٸ تولمايتىندىعىن اشىپ ايتتى.
وسىدان كەيٸن-اق, قايرات قۇدايبەرگەنۇلىنىڭ قىزمەتتەن كەتەتٸنٸ بەلگٸلٸ بولا باستادى.
سٸم ەليتانىڭ ۇل-قىزدارىن جۇمىسپەن قامتيتىن ورگان با?
ٶز كەزەگٸندە پرەزيدەنت قازٸرگٸدەي دامىعان زاماندا سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸ تەك ساياسي قۇرىلىم رەتٸندە قالماۋى كەرەك ەكەنٸن تٸلگە تيەك ەتكەن-دٸ.
– بٷگٸندە سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸ ٶزٸن ساياسي ۇيىم رەتٸندە سەزٸنەدٸ. بٸز ەلەمدٸك ساياساتقا ىقپال ەتەتٸن اقش, قىتاي, رەسەي سيياقتى ٷلكەن ەل ەمەسپٸز. ەلٸمٸزدەگٸ اقش ەلشٸلٸگٸنٸڭ جۇمىسىنا قىزىعامىن, امەريكالىق كومپانييالاردىڭ جۇمىسىنا قاتىستى قانداي دا بٸر مەسەلە تۋىنداسا, ەلشٸلٸك قىزمەتكەرلەرٸ بٸردەن ارالاسىپ, مەسەلەنٸ شەشۋگە كٷش سالادى.
ال بٸزدە مۇنداي شيراق قيمىل مٷلدە بايقالمايدى. بٸزدٸڭ ەربٸر مينيسترلٸك شەتەلدەگٸ ەلشٸلٸكتەرٸمٸز جانىنان ٶز ٶكٸلدەرٸن اشىپ, بارلىق مەسەلەنٸ سولاردىڭ كٷشٸمەن شەشۋگە تىرىسادى.
سوندا شەتەلدەگٸ ەلشٸلٸك قىزمەتكەرلەرٸ نەمەن اينالىسادى? الداعى ۋاقىتتا ەلشٸلٸك قىزمەتكەرلەرٸ ينۆەستيتسييا تارتۋ, وتاندىق تاۋاردى سىرتقى نارىققا شىعارۋ ٸسمەن اينالىسۋى كەرەك, – دەپ مەملەكەت باسشىسى سٸم-گە قاتىستى قاتقىل سىن ايتتى.
وسىلايشا, پرەزيدەنت ەلٸمٸزدٸ ەلەمگە تانىتاتىن ەلشٸلەردٸڭ ەكونوميكالىق باعىتتاعى جۇمىسىنا كٶڭٸلٸ تولمايتىنىن جەتكٸزدٸ.
ەلباسىنىڭ سىنى ٶتە ورىندى. ەلشٸلەر «ميلليونداعان ينۆەستيتسييا تارتۋعا سەبەپكەر بولىپتى» دەگەندٸ بٸز دە ەستٸگەن ەمەسپٸز.
ەرينە, بۇل ٸستٸڭ تٷيٸنٸن تارقاتۋدا قايرات ابدراحمانوۆتىڭ قاۋقارى جەتپەيدٸ.
راسىندا دا, ديپلوماتتارىمىز ينۆەستيتسييا, ەكسپورت مەسەلەسٸمەن نەگە بەل بۋىپ, بٸلەك سىبانا اينالىسپايدى?
بٸزدٸڭشە, ەلشٸلٸك قىزمەتتە جٷرگەن قىزمەتكەرلەردٸڭ باسىم بٶلٸگٸ قازاقستاننىڭ ساياسي ەليتاسىنىڭ بالا-شاعاسى.
ولار ەلدەگٸ ەكونوميكالىق جاعدايمەن باسىن اۋىرتىپ قايتسٸن? ەسەسٸنە, ولاردىڭ ٸشٸمدٸك ٸشٸپ, كٶلٸكتٸ جىلدامدىعىنان اسىرا ايداپ, قوعامدىق تەرتٸپتٸ بۇزعانىن عانا ەستيمٸز.
اۋىردىڭ ٷستٸ, جەڭٸلدٸڭ استىمەن جٷرۋگە داعدىلانعان مۇنداي ەركەتوتايلاردىڭ بويىندا شەتەلدٸڭ ٸرٸ كومپانييالارىنىڭ ەسٸگٸن تەۋٸپ كٸرٸپ, ينۆەستيتسييا تارتاتىنداي ٶرە مەن بٸلٸك قايدان بولسىن!
كەرٸسٸنشە, ولار ينۆەستيتسييا تارتپاي-اق, بەلەگە ۇرىنباي, قارا باسىن الىپ جٷرسە سونىڭ ٶزٸٷلكەن ولجا بولىپ تۇر ەمەس پە?
ال ولاردىڭ بەرٸن جۇمىستان شىعارىپ, ەلگە قايتاراتىنداي قايرەكەڭدە نەندەي قاۋقار بار دەيسٸز.
وسى تۇرعىدان العاندا, قايرات قۇدايبەرگەنۇلىنا «ديپلوماتتاردىڭ ەكونوميكالىق باعىتتاعى جۇمىسىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸن نەگە ارتتىرمادىڭ» دەپ تالاپ قويۋ دا ورىنسىز ەكەنٸن بايقايسىڭ.
ايتپاقشى...
پولشادا ەلشٸ بولعان التاي ەبيبۋللاەۆتىڭ ٸسٸ ەسٸڭٸزدە شىعار?
رەسمي ورىندار التاي ەبيبۋللاەۆ مەملەكەتتٸك قىزمەتكەر ەتيكاسىن بۇزىپ, قىزمەتتەن كەتكەنٸ جايىندا اقپارات تاراتقانى ەسٸمٸزدە. بٸراق ديپلوماتتىڭ قانداي ەتيكانى بۇزعانى اشىپ ايتىلماعان-دى.
تەك ۇزىنقۇلاقتان ەبيبۋللاەۆتىڭ جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلۋىنا ورىسشا سٶيلەمەۋٸ سەبەپ بولعانىن ەستٸدٸك.
ەگەر بۇل راس بولسا, سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸ ەبيبۋللاەۆتاي ازاماتتان ايىرىلماۋى كەرەك ەدٸ.
سٶز سوڭى
ەڭگٸمە باسىندا سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ جۇمىسىنا قاراپايىم حالىقتىڭ قىزىقپايتىنىن ايتىپ قالدىق. بٸراق بۇدان حالىق ٷشٸن بۇل سالانىڭ جۇمىسى ماڭىزدى ەمەس دەگەن وي تۋماۋى كەرەك.
قايتا سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ باتىل مەلٸمدەمەلەرٸ ەلٸمٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن نىعايتىپ, حالىقتى قاناتتاندىرا تٷسەتٸنٸ بەلگٸلٸ.
دەسەك تە, الداعى ۋاقىتتا ەلٸمٸزدەگٸ ساياسي اۋرانىڭ قىسىمى ارتقان سايىن ونىڭ تارتىلىس كٷشٸ سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸن دە ٶزٸنە ماگنيتتەي تارتاتىنىن ەسكەرسەك, الداعى كٷندەرٸ سٸم ەلٸمٸزدەگٸ ماڭىزدى ساياسي-ەكونوميكالىق ورگانعا اينالاتىنىن بايقاۋعا بولادى.
ال مۇنداي جوعارى قىسىمعا سىرتقى ۆەدومستۆونىڭ تٸزگٸن-شىلبىرىن قولعا العان بەيبٸت اتامقۇلوۆ شىداي الا ما دەگەن ٷلكەن سۇراق تۋىندايدى.
ونى ەندٸ ۋاقىتتىڭ ەنشٸسٸنە قالدىرايىق.
نۇرلان جۇماحان
