بيزنەسكە جاسالعان «گەنوتسيد»
بٷگٸندە قاي جەردە دە سامسانىڭ تٶرەسٸ 150 تەڭگە ەمەس پە? ەۋەجايداعى 500 تەڭگەلٸك سامساعا قارا ۋىلدىرىق قوسىپ پٸسٸردٸ مە ەكەن, كٸم بٸلسٸن?
ال سامساسى ٷشٸن 1,5 ملن تەڭگە ايىپپۇل سالىپ, ونىسى ازداي ەۋەجايدىڭ سامسا ساتىپ تاپقان 15,6 ملن تەڭگەسٸن تٷگەلدەي تەركٸلەگەن قاداعالاۋشىلاردىڭ ٸسٸن كەسٸپكەرلٸككە جاسالعان «گەنوتسيد» دەپ باعالادىم.
مۇنداي جاعدايدا ەلٸمٸزدە كەسٸپكەرلٸك قالاي داميدى? مەملەكەتتٸك ورگاننىڭ بۇل ەرەكەتٸ بيزنەستٸڭ تٷبٸرٸنە بالتا شابۋ عوي.
قازٸر اقشاسى كٶپ حالىق جٷرەتٸن ەۋەجايدا, ٸرٸ ساۋدا ورىندارىندا بەتٸمەن كەتكەن باعالاردى جيٸ كٶرەمٸز. تٸپتٸ, وعان ەتٸمٸز ٷيرەنٸپ كەتكەلٸ دە قاشان.
بٸزدە ەليتانىڭ باستى ەرەكشەلٸگٸ سونداي قىمبات ورىندارعا بارىپ ساۋدا جاساۋمەن ايقىندالادى ەمەس پە? ال باسقا ەلدەردە كٸمنٸڭ ەليتا, بولماسا قاراپايىم ادام ەكەنٸ ينتەللەكتۋالدىق ٶرەسٸ, ۇلتجاندىلىق قاسيەتٸمەن ٶلشەنەدٸ. ال بٸزدە كٸم كٶپ اقشا جۇمساسا, سونى قۇدايداي كٶرٸپ, سٷت بەتٸندەگٸ قايماق دەپ ەسەپتەيمٸز.
نەگە پرەزيدەنتتٸ جٷرە تىڭدايدى?
جارايدى, ەندٸ نەگٸزگٸ ەڭگٸمەمٸزگە قايتا ورالساق. پرەزيدەنتتٸڭ «بيزنەسكە قىسىمشىلىق جاساماڭدار» دەگەن سٶزٸن قازٸر باقىلاۋشى ورگاندار جٷرە تىڭدايتىن بولدى.
ٶتكەن جىلى استانادا بٸر كەسٸپكەرلٸك نىسان قالالىق سۋمەن قامتۋ مەكەمەسٸنە ەسكەرتپەي, قوسىمشا كران ورناتقانى ٷشٸن مونوپوليست مەكەمە ۇمىتپاسام, 20 ملن تەڭگەنٸڭ ٷستٸندە ايىپپۇل سالعانىن اقپارات قۇرالدارى جارىسا جازعان بولاتىن.
ەلگٸ كەسٸپكەرلٸك نىسان اي سايىن سۋعا 200 مىڭ تەڭگە شاماسىندا اقى تٶلەيدٸ ەكەن. اقىلعا سالىپ قاراساق, مۇنداي جاعدايدا كەسٸپكەرلٸك نىسانعا 1 ملن تەڭگەدەن اسىرىپ ايىپپۇل سالۋعا بولمايدى.
ەندٸ مٸنە, سوعان ۇقساس جاعداي اقتاۋدا قايتالانىپ وتىر. مۇنداي جاعداي شاعىن جەنە ورتا بيزنەس ٶسٸرمەيدٸ, كەرٸسٸنشە ٶشٸرەدٸ.
وسىدان بٸرشاما ۋاقىت بۇرىن ەنەرگەتيكا سالاسىندا مونوپوليستەردٸڭ حالىقتىڭ قالتاسىن قالاي قاعىپ كەلگەنٸن پرەزيدەنت قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸندە سىنعا العان سوڭ, باعالاردىڭ بۋىنى بوساپ, بٸراز دٶكەي سٶگٸس ەستٸسە, بٸرەن-سارانى جۇمىستان قۋىلىپ, ٷستٸلەرٸنەن قىلمىستىق ٸس قوزعالدى.
ٶكٸنٸشكە وراي, سول وقيعادان باۋىرجان ەسەنوۆ باستاعان ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ تابيعي مونوپولييالاردى رەتتەۋ دەپارتامەنتٸ قىزمەتكەرلەرٸ مٷلدە ساباق الماپتى.
بٸزدٸڭشە, باقىلاۋشى ورگان بٸر سامسانى 500 تەڭگەدەن ساتقان كەسٸپكەرلەرگە ەسكەرتۋ جاساپ, باعاسىن تٷسٸرۋ تۋرالى ناقتى تالاپ قويسا جەتەر ەدٸ. ال قاداعالاۋشى ورگاننىڭ قىزمەتكەرلەرٸ ستاليننٸڭ كەزٸندەگٸدەي اسىرا سٸلتەپ جٸبەرگەنٸن كٸم دە بولسا بايقارى انىق.
بەرٸ ايىپپۇل سالۋعا قۇمار
كەزٸندە قورعاس كەدەن بەكەتٸنە جۇمىس ساپارىمەن بارىپ, سول كەزەڭدە كەدەن بەكەتٸن باسقارعان ەرلان نوعاەۆ دەگەن ازاماتقا جولىقتىم. «قىتايدان تاۋار تاسىعان ساۋداگەرلەردەن مەملەكەت قازىناسىنا قانشا كەدەندٸك باج سالىعىن تٷسٸردٸڭٸزدەر» دەپ سۇراعانىمدا ەلگٸ ازامات:
– كەدەنشٸلەردٸڭ قانشالىقتى تيٸمدٸ جۇمىس ٸستەپ جاتقانى قانشا كەدەندٸك باج سالىعىن تٷسٸرگەنٸمەن ەسەپتەلمەيدٸ. بٸزدٸڭ باستى مٸندەتٸمٸز كەدەندٸك باقىلاۋ ٸسٸن مٸنسٸز اتقارۋ بولىپ سانالادى, – دەپ ايتقانى ەسٸمدٸ قالىپ ەدٸ.
ٶكٸنٸشكە وراي, قازٸر قاداعالاۋشى ورگاندار ٶزدەرٸنٸڭ تيٸمدٸ جۇمىس ٸستەپ جاتقانىن حالىققا ايىپپۇل سالۋىمەن ٶلشەيتٸن بولدى.
باقىلاۋشى ورگانداردى ايتپاعان كٷننٸڭ ٶزٸندە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ ٶزٸ ابايسىزدا تەرتٸپ بۇزعان قارا حالىققا ەسكەرتۋ جاساماستان, ايىپپۇل ارقالاتىپ جٸبەرۋگە ەدەتتەندٸ.
ەگەر جاعداي بۇلاي كەتە بەرەتٸن بولسا, ايىپپۇل سالۋعا دايىن تۇراتىن بارلىق مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ باسىن قوسىپ, مەملەكەتتٸك كٸرٸستەر كوميتەتٸنٸڭ قۇرامىنا ٶتكٸزٸپ بەرۋ كەرەك قوي. مەملەكەتتٸڭ قازىناسىنا كٸرەتٸن كٸرٸستەردٸ كٶبەيتسٸن.
ٶز باسىم تابيعي مونوپولييالاردى رەتتەۋ ورگاندارىنىڭ ٸسٸنە تاڭعالدىم. بٸزدە ەۋەجاي, قوناقٷي, ٸرٸ ساۋدا ورىندارى مەن مەيرامحانالارداعى باعالاردىڭ قىمبات ەكەنٸن ولار ەندٸ بٸلٸپ وتىر ما, سوندا?
باعانىڭ وسىلاي بەت قاراتپاي تۇرعانىنا جيىرما جىلدان استى ەمەس پە? سوندا اقتاۋداعى مونوپوليستەردٸ اۋىزدىقتايتىن مەكەمەنٸڭ قىزمەتكەرٸ 20 جىلدان بەرٸ ەۋەجايعا باس سۇقپاعان بولدى عوي. ولار باعانى رەتتەسە باياعىدان بەرٸ قايدا جٷرگەن? بٸزگە وسى جاعى تٷسٸنٸكسٸز بولىپ تۇر.
ەگەر قاداعالاۋشى ورگاندار كەسٸپكەرلەرگە وسىلاي تٸس باتىرۋىن قويماسا, مۇنداي وقيعالار مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸنە ٷلكەن نۇقسان كەلتٸرەرٸ سٶزسٸز.
