ساياساتتانۋشى دوسىم سەتپاەۆتىڭ پايىمداۋىنشا, مۇنىڭ سوڭى قازٸرگٸدەن دە اۋىر ەكونوميكالىق زارداپقا الىپ كەلەدٸ.
«بيلٸكتٸ, نەگٸزٸنەن, ەكونوميكالىق رەيتينگٸلەر قىزىقتىرادى عوي. تٸزٸمنٸڭ تٶبە باسىنان كٶرٸنۋگە اسىعادى. ٷزدٸك وتىز, ٷزدٸك ەلۋ دەگەندەيٸن...
ەكونوميكاداعى الۋان تٷرلٸ رەيتينگٸنٸڭ اراسىندا جٷرۋ ٷشٸن جانتالاسادى بٸزدٸڭ ەل.
دٷنيەجٷزٸلٸك بانكتٸڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنا قانداي باعا بەرەتٸنٸ, قاي ورىنعا لايىقتاپ قوياتىنى, Doing Business رەيتينگٸندە قانشا ساتىعا كٶتەرٸلگەنٸ ماڭىزدىداق بٸزدٸڭ بيلٸككە.
ال ساياسات شە?
بۇل دۇرىس تا شىعار. بٸراق ساياسي رەيتينگ دەگەن بار عوي? ونى قايدا قالدىراسىز?
سالماعى ساياسي رەيتينگٸلەردٸڭ ەكونوميكالىق كٶرسەتكٸشتەردەن مىسقالداي كەمدٸگٸ جوق.
قازاقستاندا ادام قۇقىعى, سٶز ەركٸندٸگٸ, وي ەركٸندٸگٸ ساقتالا ما? بۇل ەلدە ەدٸلەتتٸلٸك بار ما? سوت جٷيەسٸ قانشالىقتى تەۋەلسٸز? شەندٸ-شەكپەندٸلەرٸ پاراقور ەمەس پە? ولاردى كٸم سايلادى? سايلاۋى ەدٸل, اشىق ٶتە مە? وپپوزيتسييا ٶكٸلدەرٸ قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراپ جٷرگەن جوق پا? ولارعا پارلامەنتتەن ورىن تابىلدى مە?
تٸزبەلەي بەرسەك, ساياسي رەيتينگٸنٸڭ سالالارى تىم كٶپ.
ساياسي ٶمٸرٸندە «ٶلٸ تىنىشتىق» ورناعان ەلدٸڭ بٸرٸ – بٸزبٸز. ساياساتتى كەرەكسٸز قىلعان ەلمٸز, تۋراسىن ايتقاندا. ونىڭ اۋزىن بۋىپ ساندىققا سالىپ قويدىق تا, سول كٷيٸ ۇمىتتىق.
بيلٸك ٷشٸن ساياسي رەيتينگٸلەردٸڭ تىشقاق لاق قۇرلى قۇنى جوق.
ولار: «دەموكراتيياڭ دىم بەرمەيدٸ بٸزگە. شەتەل ينۆەستورى دەموكراتييالىق قۇندىلىقتاردى قۇرمەتتەي بەرمەيتٸن, دەموكراتييانىڭ باعىتى مەن باعدارىن بۇرمالاپ جٸبەرگەن مەملەكەتتەردە جۇمىس ٸستەگەندٸ حوش كٶرەدٸ» دەپ ويلايدى.
سەتپاەۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, سٶي دەپ سانايتىن ينۆەستور ەستە جوق ەمەس, تولىپ جاتىر. قازاقستانداعى بيزنەسٸن دٶڭگەلەتٸپ, پايداعا بٶگٸپ جاتقان شەتەل كومپانييالارى سونىڭ دەلەلٸ.
«ۋاقىت ٶتە «الدىمەن ەكونوميكا...» دەگەن قازٸرگٸ ساياسات ٶزٸنٸڭ ٶزەكتٸلٸگٸن, ٶمٸرشەڭدٸگٸن سارقىپ تىنادى.
شەتەل ينۆەستورى ساياسي جٷيەنٸڭ ەدٸلدٸگٸنە, اشىقتىعىنا, تازالىعىنا كٶز جەتكٸزٸپ بارىپ عانا كەلۋگە كەلٸسٸم بەرەتٸن كەزەڭ كەلەدٸ.
بيلٸك ٷلكەن سىناقتان ٶتەتٸن, بەلكٸم ٶتە المايتىن سونداي بٸر زامان ەسٸك قاعىپ تۇر», – دەيدٸ سەتپاەۆ.
30 ەلگە قارا, ٶزٸڭە قارا!
بىلتىر Royal Dutch Shell Plc بريتان-گوللاند بٸرلەسكەن كەسٸپورنى ۇزاق ويلانىپ, اقىر سوڭىندا قازمۇنايگازدىڭ قوماقتى ٷلەسٸن ساتىپ الۋدان باس تارتتى.
كومپانييا ەلگٸ ٷلەستٸ ساتىپ السا, كوررۋپتسييالىق ينتريگاعا ۇرىنارىن سەزدٸ. ۇلتتىق دەگەن اتى بولعانمەن, ٸس جٷزٸندە قازمۇنايگازدىڭ حالىققا تٷك قاتىسى جوعىن انىقتايدى.
«ۇلتتىق كومپانييالاردىڭ دەرلٸگٸ بيلٸكتەگٸ ات تٶبەلٸندەي توپتىڭ «جەكەمەنشٸگٸ» ەكەنٸن جۇرت تا جاقسى بٸلەدٸ.
ايتپاقشى, بىلتىر ەۋروپا بانكٸ قازاقستاننىڭ قابٸلەتٸن بولجاپ, دامىعان 30 ەلدٸڭ قاتارىنان كٶرٸنۋٸ نەعايبىل ەكەنٸن ايتقان.
«قازاقستان بۇل رەيتينگٸنٸڭ «بەل ورتاسىنان» اسا الماۋى مٷمكٸن. بٸرجولاتا بەل ورتادا قالۋى دا عاجاپ ەمەس. 30 دامىعان ەلدٸڭ دەرلٸگٸ دەموكراتييالىق مەملەكەتتەر...», – دەگەن ەدٸ بانك ساراپشىلارى.
30 ەلدٸڭ ٶلشەمٸمەن العاندا ەكونوميكانى تٶرگە وزدىرىپ, ساياساتتى شەتكە ىسىرۋعا بولماسىن اڭعارتىپ وتىر وسى رەيتينگٸنٸ تٷزەتٸندەر.
اۆتوريتارلى دەگەن اتتان ارىلمايىنشا دامىعان ەلدەردٸڭ قاتارىنان كٶرٸنەم دەۋ بوس ەۋرەشٸلٸك», – دەيدٸ سەتپاەۆ.
جىل ٶتكەن سايىن اۆتوريتارلى ەلدەردٸڭ قاتارى سەلدٸرەپ جاتىر.
سەتپاەۆتىڭ پايىمداۋىنشا, بيلٸك ٶزٸنٸڭ سىرتقى ساياساتتاعى داقپىرتىن ەكونوميكالىق رەفورمالار نەگٸزٸندە قالىپتاستىرىپ, ابىروي جيناعىسى كەلەدٸ. سٶيتٸپ, سىيلى بولعىسى كەلەدٸ بيلٸك. بۇل ونىڭ ەڭ ٷلكەن قاتەلٸگٸ, ەرٸ ەڭ ٷلكەن كەمشٸلٸگٸ.
«اۆتوريتاريزم – بٸرٸنشٸ كەزەكتە, بيزنەستٸڭ جاۋى. جەمقورلىق جايلاعان جەردە بيزنەس تامىر تارتا المايدى. ٶنبەيدٸ, ٶسپەيدٸ. ٶنبەگەسٸن, ٶسپەگەسٸن كەتٸپ تىنادى ٶزگە ەلگە.
حالىق سٶزٸمەن ساناساتىن ساياسي مەدەنيەتٸ قالىپتاسقان, شەنەۋنٸگٸ شٸرەنبەي سٶيلەيتٸن, تامىر-تانىس ەمەس, زاڭعا باعىنعان, شارۋانىڭ بەرٸن پارامەن شەشەتٸن «دەستٷرٸ» جوق, سوتى ەدٸل شەشٸم شىعاراتىن, بيزنەستٸڭ ٶركەندەۋٸنە كەدەرگٸ كەلتٸرمەيتٸن ەلگە كەتكەندٸ جٶن كٶرەدٸ.
ال بٸزدە قالاي?
بٸزدە بيزنەس-ەليتانىڭ ٶزٸ تاپقان-تايانعانىن سىرتقا تاسىپ ەۋرە. بيزنەستٸڭ تەرٸس اينالعانى ەكونوميكاداعى رەيتينگٸلەر عانا قىزىقتىراتىن قازٸرگٸ ساياسي جٷيەگە جاسالعان اسا اۋىر سوققى» – دەيدٸ سەتپاەۆ.
Economist 2018 جىلدىڭ دەموكراتييا رەيتينگٸن تٷزٸپ, بٸزدٸڭ ەلدٸ 167 مەملەكەتتٸڭ اراسىندا 144 ورىنعا قويدى.
دايىنداعان, دۋمان بىقاي
