سوۆەتتٸك ورىس يمپەريياسى قۇلاعان سوڭ بەرٸمٸز دە ايتقىش, بەرٸمٸز دە باتىر بولىپ الدىق قوي. ال سوناۋ 70-جىلدارى حاسەن جاساعان ەرلٸكتٸ, قاھارماندىقتى كٸم جاسادى? ايتا قويىڭىزشى, ماشينا مٸنگٸزەيٸن...», – دەيدٸ بٸرەۋدٸ سىناماسا, ماقتاي قويمايتىن «وت اۋىزدى» جۋرناليست جۇماتاي سابىرجانۇلى.
ٶزگەگە دە, ٶزٸنە دە بيٸك تالاپ تۇرعىسىنان قارايتىن مارقۇم جۇماتايدى بٸلمەيتٸن بٸرەۋلەر مٷمكٸن: «ە, جۋرناليستەر نە دەمەيدٸ?» – دەپ, پۇلىن تٶلەسە نە تٷرلٸ ەتٸپ ماقالا جازاتىن قازٸرگٸ كەيبٸر جۋرناليستەردٸ ەسٸنە الار.
ەندەشە, قاھارلى «ٷش ەرٸپ» (كگب) مەكەمەسٸنٸڭ بٷكٸل قۇجاتتارىمەن تانىس محك پودپولكوۆنيگٸ تەڭٸربەرگەن بەكٸموۆتٸڭ 1993 جىلى كونستيتۋتسييالىق سوتقا جازىپ بەرگەن (1990 ج. «قازاق ەدەبيەتٸندە» جارييالاندى) مىنا سٶزٸن مىسالعا كەلتٸرەلٸك:
«مەن 1986 جىلى جەلتوقسان وقيعاسى كەزٸندە مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸندە «جەرگٸلٸكتٸ ۇلتشىلدىقپەن جەنە شەت ەلدەردەگٸ قازاق بۋرجۋازيياسىمەن كٷرەس» بٶلٸمٸنٸڭ باستىعى بولىپ ٸستەپ جٷرگەنمٸن.
وقيعاعا بايلانىستى جاپپاي جازالاۋ ناۋقانىنا قاتىسپاي, بەيتاراپتىق تانىتۋعا تىرىسسام دا, ماعان قازاق تەلە-راديوسى كوميتەتٸنٸڭ رەداكتورى, كومپوزيتور قوجاحمەتوۆ حاسەننٸڭ ٷستٸنەن داتتاۋ ماتەريالدارىن جيناقتاۋ تاپسىرىلدى.
مەن ارحيۆتەن ونىڭ ٷستٸنەن 1977 جىلى جٷرگٸزٸلگەن 6 تومدىق «قىلمىستىق ٸسپەن» مۇقييات تانىستىم. قوجاحمەتوۆ – سوڭعى 20 جىل ٸشٸندە ۇلتشىلدىق, انتيورىستىق, انتييمپەرييالىق كٶزقاراسى ٷشٸن سوتتالعان جالعىز قازاق ازاماتى ەكەن.
ەندٸ قوجاحمەتوۆتٸڭ جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىستى دا «ايىبىن» مويىنداتتىرۋ جوعارى جاقتا الاقانىن ىسقىلاپ وتىرعان ەلدەكٸمدەرگە قاجەت بولعانىن تٷسٸندٸم. ونى قايتادان قامالۋدان امان الىپ قالۋ ٷشٸن مەن: «قوجاحمەتوۆ بۇل وقيعاعا قاتىسپاعان» دەپ شتابقا قورىتىندى ەسەپ جازىپ بەردٸم. بۇعان قاناعاتتانباعان باسشىلارىمىز بۇل ٸستٸ قايتادان تەكسەرتٸپ, قوجاحمەتوۆتٸڭ قىلمىسىن «دەلەلدەدٸ». ال مەن بولسام قىزمەتٸمنەن الىندىم».
«قازاقتى تەۋەلسٸزدٸك ٷشٸن كٶتەرٸلٸسكە شاقىرىپ, ساياسي شىعارمالار تاراتىپ سوتتالعان حاسەننەن ٶزگە بەلەن دەگەن دە ادام بولعان», – دەپ, ەشكٸم كەلٸپ سٷيٸنشٸسٸنە جۇماتاي سابىرجانۇلىنان مەشينە مٸنبەگەنٸنە قاراعاندا, ونىڭ دا, كگب پودپولكوۆنيگٸنٸڭ دە حاسەندٸ №1 دەگەندەرٸ شىندىق.
مۇنى 2005 جىلى 31 ارنادا بولعان «دودا» حابارىنداعى جاعداي دا راستاي تٷسەدٸ. ستۋدييا تولى «شىندىقتى شىڭعىرتىپ ايتىپ جٷرگەن» ازاماتتار پارلامەنت دەپۋتاتى سەرٸك ەبدٸراحمانوۆتى ورتاعا الىپ, ەرتٷرلٸ قيتۇرقى ساۋالدارىمەن دٸڭكەلەتكەن سەتتە, دەپۋتات:
«وسى بٸر 60-70 جاسقا كەلگەندە «قازاقپىن! قازاقپىن!» دەپ ايقايلاپ, كەۋدە سوعاتىنداردى تٷسٸنبەيمٸن. كەشە قايدا جٷردٸڭٸزدەر? حاسەن قوجا-احمەتتٸ بٸلەمٸن. ۇلت نامىسىن قورعاپ, تٸلدٸ قورعايمىن دەپ تٷرمەگە وتىرىپ شىقتى. تاعى كٸمدٸ ايتا الاسىزدار?», – دەگەندە, سول جەردەگٸ جينالعان ساياساتشىلارى بار, سىنشىلارى بار, ەشبٸرٸ قارسى لەم دەي الماي, تىم-تىرىس تىنىشتىق ورناعانىن كٶردٸك.
2003 جىلى استانالىق قازاق عالىمى ينديرا ەۋبەكٸروۆا «توقىراۋ» كەزەڭٸنٸڭ ديسسيدەنتتەرٸ تۋرالى كسرو باس پروكۋراتۋراسى شىعارعان جيناقتا بٷكٸل ورتا ازييا ەلدەرٸ ٸشٸندە ۇلت-ازاتتىعىنا شاقىرعانى ٷشٸن سوتتالعان جالعىز عانا حاسەن قوجا-احمەت ەسٸمٸ جازىلعانىن كٶرگەن.
رەسەيلٸك «پانوراما» اقپاراتتىق ساراپتامالىق توبىنىڭ جەتەكشٸسٸ ۆ.پونومارەۆتىڭ «كتو ەست كتو ۆ ستراناح تسەنترالنوي ازيي» اتتى كٸتابىندا دا (1993 ج.) وسى ەلدەردەگٸ ديسسيدەنت رەتٸندە تەك حاسەن قوجا-احمەت تۋرالى عانا مەلٸمەت جازىلعان...
ول شىعارمالارىندا رەسەي ديسسيدەنتتەرٸ سيياقتى تەك توتاليتارلىق جٷيەنٸ دەموكراتييالاندىرۋ مەسەلەسٸن عانا ەمەس, كسرو ٷكٸمەتٸ رەسەي يمپەريياسىنىڭ وتارشىل ساياساتىن جالعاستىرۋشى مۇراگەر ەكەنٸن تەرەڭ زەرتتەپ دەلەلدەدٸ.
ول ەگەمەندٸك تۋرالى ايتىپ قانا قويماي, تەۋەلسٸزدٸكتٸ راديكالدى تٷردە كٷرەسۋ ارقىلى الۋعا حالىقتى شاقىردى.
ٶزٸ 1972 جىلى سالعان «ماسا» كاريكاتۋراسىنا قوسىمشا ٶلەڭٸندە: «سورۋىن ورىس قويمايدى, شاپالاق جەمەي تويمايدى» – دەپ, «حالقىما» ٶلەڭٸندە «شىداپ بولدىق, ەندٸگٸ وي – شايقاسىپ ٶلمەك» – دەپ حالىقتى كٶتەرٸلٸسكە شاقىردى.
حاسەن: «قازاقتى قوزعاسام, وتارداعى ٶزگە دە حالىقتار كٶتەرٸلەدٸ» دەپ بٸلدٸ.
اقىن ەسەنبەي دٷيسەنباي «ەل نامىسىن جىرتقان ەر» اتتى ماقالاسىندا «الدىڭعى ٶتكەن احمەت بايتۇرسىنوۆ, مٸرجاقىپ دۋلاتوۆتاي اعالاردان كەيٸن ۇزاق ٷنسٸزدٸكتەن سوڭ, «وداق پا, ەلدە وتار ما?», «ويان, قازاق, ويان, ەلٸم!» دەپ, ۇيىقتاعان ويعا تٷرتكٸ سالىپ, ەل اراسىنا جاسىرىن تٷردە ٷنپاراق تاراتقان قايراتكەر حاسەن قوجا-احمەت ەدٸ» دەۋٸ بەكەر ەمەس.
ەندٸ, قازاق حالقىن تەۋەلسٸزدٸك كٷرەسٸنە وياتۋ ٷشٸن حاسەننٸڭ اتقارعان ناقتى ٸس-ەرەكەتتەرٸنٸڭ بٸرقاتارىن ايتايىق:
- كەڭەس ٷكٸمەتٸ ورناعالى قىزىل تۋدان ٶزگەسٸ كٶتەرٸلمەگەن ەلٸمٸزدە حاسەن قوجا-احمەت كٶك تۋدى بٸرٸنشٸ بولىپ كٶتەردٸ. 1973 جىلى ٶزٸ جاساپ, تانىستارى ورتاسىندا ناسيحاتتاعان كٶك تۋىن 1977 جىلى كەمپەسكەلەگەن محك تەرگەۋشٸلەرٸ تۇتقىنداعى حاسەننەن: «ٷيٸڭدەگٸ كٸلەمگە ٸلگەنٸڭ نە نەرسە?», – دەگەندە, حاسەن: «ول – بولاشاق تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ تۋى!», – دەپتٸ, تايسالماي.
تەرگەۋشٸ باسىن شايقاپ: «سەن مىنا تٷرٸڭمەن ٶمٸر بويى تٷرمەدەن شىقپاسسىڭ», – دەگەن ەكەن.
ەلگٸ تەرگەۋشٸ ايتقانداي-اق, ون جىلدىڭ سوڭ جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنە تاعى تٷرمەگە قامالىپ شىققان حاسەن, اقىرى كٶك تۋدى جارييا تٷردە 1990 جىلى كٶكتەمدە, تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ الۋدان ەكٸ جىلداي ەرتە كٶتەردٸ.
وسىناۋ تاريحى زور ماڭىزدى وقيعا تۋرالى حاسەن «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸندە (2004 ج) بىلاي دەيدٸ:
«1990 جىلدىڭ 22 ناۋرىزىنداعى مەيرامدا ٶزٸم جەتەكشٸلٸك ەتكەن «جەلتوقسان» ۇيىمى الماتىداعى قازٸرگٸ رەسپۋبليكا سارايىنىڭ الدىنا تٸككەن كيٸزٷيدٸڭ تٶبەسٸنە قولدان بوياپ, قوينىما تىعىپ, جاسىرىن ەكەلگەن سارى جولاقتى, كٶك تٷستٸ تۋىمدى تٸگٸپ قويدىم. بۇل ەرەكەتٸمدٸ 1945 جىلى بەرلين رەيحستاگٸنە تۋ تٸككەندەرمەن سالىستىرعاندار دا بولدى. بٸراق ولارعا قاراعاندا مەنٸڭ حالٸم مٷشكٸلدەۋ بولدى-اۋ دەيمٸن...», – دەيدٸ.
يە. كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن نەمٸس رەيحستاگٸنە كسرو-نىڭ قىزىل تۋىن كٸم تٸككەنٸن ايتىپ داۋرىعاتىن قازاق: «وسى بٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ كٶك تۋىن العاش بولىپ كٸم, قاشان كٶتەردٸ ەكەن?», – دەپ بٸر سەت ويلاندى ما?
- گورباچەۆتٸڭ «قايتا قۇرۋ» ساياساتى ەسەرٸنەن جەنە قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸ جارييالانىپ, «ايتۋعا رۇقسات بەرٸلگەننەن سوڭ» قاۋلاپ شىققان تٷرلٸ كٶسەمدەردٸڭ, شەشەندەردٸڭ ايتىپ, جازىپ بەدەل جيناپ جٷرگەن قازاققا قاتىستى مەسەلەلەرٸن تٷگەلدەي دەرلٸك حاسەن سوناۋ 1970-77 جىلداردا-اق جازىپ, حالىققا تاراتقان.
مىسالى:
– قازاق تٸلٸنە بايلانىستى حاسەن 1973 جىلى «ويان, قازاق, ويان, ەلٸم!» دەگەن ٷندەۋٸندە: «قازاقستانداعى بارلىق وقۋ ورىندارى, مەكەمەلەر قازاق تٸلٸندە بولسىن» دەپ جەنە باسقا ماقالالارىندا «قازاقتىڭ تٸلٸ, مەدەنيەتٸ تەك قازاقستاندا عانا دامي الادى. ٶيتكەنٸ قازاق حالقىنىڭ ەكٸنشٸ وتانى جوق» دەگەن سٶزدەر ايتتى.
مەسكەۋدٸڭ 1950 جىلداردا جٷرگٸزگەن «قازاقستان تىڭىن يگەرۋ» ساياساتىنىڭ زييانى تۋرالى تەك 1990 جىلداردان بەرٸدە عانا ايتۋعا باتىلىمىز بارسا, ال ٷكٸمەتٸمٸز قازٸر دە كەڭەس كەزٸندەگٸ ەۋەنٸنەن تانباي ول ساياساتتى ماداقتاپ جٷر. ال حاسەن قوجا-احمەت سول «تىڭ يگەرۋدٸڭ» قازاق حالقى ٷشٸن ەكولوگييالىق جەنە دەموگرافييالىق اپات بولعانىن, 1970 جىلداردا-اق ٷندەۋ, ماقالا, ٶلەڭدەرٸندە ەشكەرەلەپ «قايران دالام» اتتى تولعاۋ جازدى.
سەمەيدەگٸ يادرولىق پوليگون مەسەلەسٸ 1989 جىلى عانا كٶتەرٸلسە, ال حاسەن ەلگٸ 1973 جىلى جازىپ, تاراتقان ٷنپاراعىندا: «يادرولىق قارۋلاردى سىناپ, حيميكات «تىڭايتقىشتارمەن» ۋلاپ, قازاق جەرٸن شٶلگە اينالدىرۋ توقتاتىلسىن!», – دەگەن تالاپ قويۋعا حالىقتى شاقىرعان.
«پوليگوندى جاپتىق» دەپ, بٸرٸن-بٸرٸن قۇتتىقتاپ, وردەن تاعىپ جٷرگەندەر وسى جيىندارعا حاسەندٸ شاقىرۋ ويلارىنا دا كٸرگەن ەمەس.
- ٶز جەرٸندە ازشىلىققا اينالعان حالقىمىزدىڭ مٷلدە جويىلىپ كەتۋ قاۋپٸ الاڭداتقان حاسەن سول 1973 جىلعى ٷندەۋٸندە وتارشىل ٷكٸمەتكە: «بٸر ۇلتقا تابىندىرۋ – ورىستاندىرۋ ساياساتى توقتاتىلسىن!», «ورىستاردى قازاق جەرٸنە قاپتاتىپ قونىستاندىرۋ توقتاتىلسىن!» دەيدٸ جەنە دەموگرافييالىق اپاتتى تٷزەۋ ٷشٸن «شەتەلدەگٸ قازاقتارعا جەنە تٷركٸستاندىق باسقا دا ۇلتتارعا وتانىنا قايتۋعا رۇقسات ەتٸلسٸن. ولار قۋدالانباسىن!», – دەيدٸ.
يە, قازٸر مۇنداي سٶزدەرگە قۇلاعىمىز ٷيرەنگەن. ال سول جىلدارى حاسەن كٶتەرگەن مەسەلەلەر تىڭعا تٷرەن سالعانداي ەدٸ.
(جالعاسى بار)
قۋان اقورداۇلى,
2006 ج.
فوتو: ازاتتىق سايتىنان
