Quqyqtyq aiqyndyqty kúsheitý, saiasi reformalardyń júieli jalǵasýyn qamtamasyz etý jáne memlekettik institýttardyń turaqtylyǵyn nyǵaitý – Qazaqstandaǵy konstitýtsiialyq jańǵyrýdyń basty baǵyttarynyń biri, dep habarlaidy dalanews.kz.
Osy turǵyda Konstitýtsiialyq Sot jańa Konstitýtsiia kúshine engennen keiin burynǵy qyzmet merzimderi esepke alynbaitynyna qatysty resmi túsindirme berdi. Bul sheshimniń quqyqtyq jáne saiasi saldary, onyń eldiń institýtsionaldyq damýyna yqpaly týraly saiasattanýshy Ilias Baqtyǵalievpen áńgimelestik.
- Konstitýtsiialyq Sottyń sheshimi jańa konstitýtsiialyq normalardy aldaǵy sailaýlarda qoldanýǵa múmkindik beredi. Bul sheshimniń Qazaqstannyń uzaq merzimdi saiasi turaqtylyǵy men institýtsionaldyq damýy turǵysyndaǵy mańyzyn qalai baǵalaisyz?
Eń aldymen, bul sheshimdi bolashaq prezidenttik sailaýmen ǵana bailanystyrýǵa asyqpas edim. Jańa prezidenttik merzimniń perspektivasy týraly 2029 jylǵa jaqyndaǵanda ǵana naqtyraq aitýǵa bolady. Qazirgi kezeńde Konstitýtsiialyq Sot sheshiminiń mańyzy áldeqaida keń ári kúrdeli. Onyń tek Prezidentke ǵana emes, sondai-aq birqatar joǵary memlekettik laýazymdarǵa da qatysy bar ekenin túsiný qajet. Jalpy alǵanda, bul sheshim burynǵy Konstitýtsiia kezeńinde joǵary memlekettik qyzmetterdi atqarǵan tulǵalarǵa jańa konstitýtsiialyq normalardyń qoldanylýyna qatysty quqyqtyq belgisizdikti joiady. Uzaq merzimdi saiasi turaqtylyq turǵysynan bul sheshimniń basty mańyzy – quqyqtyq aiqyndyqty qamtamasyz etýinde. Óitkeni quqyqtyq normalardyń anyq bolmaýy árdaiym túrli jaǵdailarǵa, árqily túsindirýlerge jáne saiasi boljamdarǵa negiz bolady. Al qabyldanǵan túsindirme mundai belgisizdikti azaityp, erkin interpretatsiialardyń, elitaishilik kelispeýshilikterdiń jáne saiasi úderisterdi jasandy túrde jedeldetýge baǵyttalǵan áreketterdiń aldyn alýǵa yqpal etedi.
- Prezident Qasym-Jomart Toqaev saiasi reformalardy dáiekti túrde júzege asyrýdyń mańyzyn birneshe ret atap ótti. Osyndai ózgeristerdiń tabysty bolýy úshin reformalardyń sabaqtastyǵyn saqtaý qanshalyqty mańyzdy?
- Saiasi reformalar úshin sabaqtastyqtyń mańyzy óte zor. Mundai aýqymdy reformalar bir rettik naýqan retinde nátije bermeidi. Olardyń shynaiy tiimdiligi memlekettik institýttardyń, sottardyń, Parlamenttiń, atqarýshy biliktiń jáne tutas qoǵamnyń bul ózgeristerdi is júzinde qalai júzege asyratynynan kórinedi.
- Kóptegen elderde eń kúrdeli reformalar saiasi erik-jigermen qatar ýaqytty da talap etedi dep esepteledi. Memleketti aýqymdy jańǵyrtý úderisin bastaǵan kóshbasshynyń ony logikalyq aiaqtalýyna deiin jetkizý múmkindigi qanshalyqty mańyzdy?
Kez kelgen aýqymdy transformatsiia ýaqytty talap etedi. Ásirese, eger sóz kosmetikalyq ózgerister týraly emes, saiasi júieniń arhitektýrasyn, memlekettik institýttar arasyndaǵy tepe-teńdikti jáne memlekettik basqarýdyń jalpy logikasyn qaita qurý jóninde bolsa, bul sheshim qazirgi Prezidenttiń mindetti túrde sailaýǵa túsetinin nemese bolashaqtaǵy saiasi úderisterdiń qalai órbitinin bildirmeidi. Ol tek quqyqtyq turǵydan týyndaǵan belgisizdikti joiyp, qoldanystaǵy konstitýtsiialyq normalardyń qalai qoldanylatynyn naqtylap berdi. Al túpkilikti sheshimdi, burynǵydai, azamattar sailaý arqyly qabyldaidy.
- Sizdiń oiyńyzsha, halyqaralyq sarapshylar qaýymdastyǵy Konstitýtsiialyq Sottyń bul sheshimin Qazaqstannyń saiasi júiesiniń odan ári damýy turǵysynan qalai qabyldaýy múmkin? Bul elimizdiń syrtqy seriktesterine qandai belgi beredi?
Meniń oiymsha, syrtqy seriktester úshin bul Qazaqstannyń qazirgi kezeńde saiasi úderisterdiń basqarylýyn saqtaýǵa umtylyp otyrǵanynyń belgisi bolady. Iaǵni memleket negizgi saiasi máselelerdiń qaýesetke, beiresmi kelisimderge nemese qandai da bir elitalyq kútýlerge táýeldi bolýyna jol bermei, olardy resmi quqyqtyq alańda sheshýge umtylyp otyrǵanyn kórsetedi.
- Jańa Konstitýtsiia jaǵdaiynda Qasym-Jomart Toqaevtyń bolashaq sailaýǵa yqtimal qatysýy saiasatkerdiń jeke tulǵasy turǵysynan ǵana emes, júrgizilip jatqan reformalarǵa qoǵamnyń bergen baǵasynyń kórinisi retinde de qarastyrylýy múmkin dep aitýǵa bola ma?
Iá, eger mundai saiasi stsenarii júzege asatyn bolsa, ol sózsiz memleket basshysynyń júrgizgen saiasaty men qyzmetine beriletin jalpy qoǵamdyq baǵamen bailanysty bolady. Sailaý qorytyndylary arqyly sońǵy jyldary bastalyp, jańa Konstitýtsiia arqyly institýtsionaldyq turǵydan bekitilgen reformalarǵa qoǵamnyń qandai baǵa bergenin de baiqaýǵa bolady. Degenmen taǵy da atap ótkim keledi: búgingi tańda sóz qazirgi Prezidenttiń sailaýǵa qatysýy týraly qabyldanǵan sheshim jaiynda ǵana emes, quqyqtyq belgisizdiktiń joiylǵany týraly bolyp otyr.
