Құқықтық айқындықты күшейту, саяси реформалардың жүйелі жалғасуын қамтамасыз ету және мемлекеттік институттардың тұрақтылығын нығайту – Қазақстандағы конституциялық жаңғырудың басты бағыттарының бірі, деп хабарлайды dalanews.kz.
Осы тұрғыда Конституциялық Сот жаңа Конституция күшіне енгеннен кейін бұрынғы қызмет мерзімдері есепке алынбайтынына қатысты ресми түсіндірме берді. Бұл шешімнің құқықтық және саяси салдары, оның елдің институционалдық дамуына ықпалы туралы саясаттанушы Ильяс Бақтығалиевпен әңгімелестік.
- Конституциялық Соттың шешімі жаңа конституциялық нормаларды алдағы сайлауларда қолдануға мүмкіндік береді. Бұл шешімнің Қазақстанның ұзақ мерзімді саяси тұрақтылығы мен институционалдық дамуы тұрғысындағы маңызын қалай бағалайсыз?
Ең алдымен, бұл шешімді болашақ президенттік сайлаумен ғана байланыстыруға асықпас едім. Жаңа президенттік мерзімнің перспективасы туралы 2029 жылға жақындағанда ғана нақтырақ айтуға болады. Қазіргі кезеңде Конституциялық Сот шешімінің маңызы әлдеқайда кең әрі күрделі. Оның тек Президентке ғана емес, сондай-ақ бірқатар жоғары мемлекеттік лауазымдарға да қатысы бар екенін түсіну қажет. Жалпы алғанда, бұл шешім бұрынғы Конституция кезеңінде жоғары мемлекеттік қызметтерді атқарған тұлғаларға жаңа конституциялық нормалардың қолданылуына қатысты құқықтық белгісіздікті жояды. Ұзақ мерзімді саяси тұрақтылық тұрғысынан бұл шешімнің басты маңызы – құқықтық айқындықты қамтамасыз етуінде. Өйткені құқықтық нормалардың анық болмауы әрдайым түрлі жағдайларға, әрқилы түсіндірулерге және саяси болжамдарға негіз болады. Ал қабылданған түсіндірме мұндай белгісіздікті азайтып, еркін интерпретациялардың, элитаішілік келіспеушіліктердің және саяси үдерістерді жасанды түрде жеделдетуге бағытталған әрекеттердің алдын алуға ықпал етеді.
- Президент Қасым-Жомарт Тоқаев саяси реформаларды дәйекті түрде жүзеге асырудың маңызын бірнеше рет атап өтті. Осындай өзгерістердің табысты болуы үшін реформалардың сабақтастығын сақтау қаншалықты маңызды?
- Саяси реформалар үшін сабақтастықтың маңызы өте зор. Мұндай ауқымды реформалар бір реттік науқан ретінде нәтиже бермейді. Олардың шынайы тиімділігі мемлекеттік институттардың, соттардың, Парламенттің, атқарушы биліктің және тұтас қоғамның бұл өзгерістерді іс жүзінде қалай жүзеге асыратынынан көрінеді.
- Көптеген елдерде ең күрделі реформалар саяси ерік-жігермен қатар уақытты да талап етеді деп есептеледі. Мемлекетті ауқымды жаңғырту үдерісін бастаған көшбасшының оны логикалық аяқталуына дейін жеткізу мүмкіндігі қаншалықты маңызды?
Кез келген ауқымды трансформация уақытты талап етеді. Әсіресе, егер сөз косметикалық өзгерістер туралы емес, саяси жүйенің архитектурасын, мемлекеттік институттар арасындағы тепе-теңдікті және мемлекеттік басқарудың жалпы логикасын қайта құру жөнінде болса, бұл шешім қазіргі Президенттің міндетті түрде сайлауға түсетінін немесе болашақтағы саяси үдерістердің қалай өрбитінін білдірмейді. Ол тек құқықтық тұрғыдан туындаған белгісіздікті жойып, қолданыстағы конституциялық нормалардың қалай қолданылатынын нақтылап берді. Ал түпкілікті шешімді, бұрынғыдай, азаматтар сайлау арқылы қабылдайды.
- Сіздің ойыңызша, халықаралық сарапшылар қауымдастығы Конституциялық Соттың бұл шешімін Қазақстанның саяси жүйесінің одан әрі дамуы тұрғысынан қалай қабылдауы мүмкін? Бұл еліміздің сыртқы серіктестеріне қандай белгі береді?
Менің ойымша, сыртқы серіктестер үшін бұл Қазақстанның қазіргі кезеңде саяси үдерістердің басқарылуын сақтауға ұмтылып отырғанының белгісі болады. Яғни мемлекет негізгі саяси мәселелердің қауесетке, бейресми келісімдерге немесе қандай да бір элиталық күтулерге тәуелді болуына жол бермей, оларды ресми құқықтық алаңда шешуге ұмтылып отырғанын көрсетеді.
- Жаңа Конституция жағдайында Қасым-Жомарт Тоқаевтың болашақ сайлауға ықтимал қатысуы саясаткердің жеке тұлғасы тұрғысынан ғана емес, жүргізіліп жатқан реформаларға қоғамның берген бағасының көрінісі ретінде де қарастырылуы мүмкін деп айтуға бола ма?
Иә, егер мұндай саяси сценарий жүзеге асатын болса, ол сөзсіз мемлекет басшысының жүргізген саясаты мен қызметіне берілетін жалпы қоғамдық бағамен байланысты болады. Сайлау қорытындылары арқылы соңғы жылдары басталып, жаңа Конституция арқылы институционалдық тұрғыдан бекітілген реформаларға қоғамның қандай баға бергенін де байқауға болады. Дегенмен тағы да атап өткім келеді: бүгінгі таңда сөз қазіргі Президенттің сайлауға қатысуы туралы қабылданған шешім жайында ғана емес, құқықтық белгісіздіктің жойылғаны туралы болып отыр.
