قۇقىقتىق ايقىندىقتى كٷشەيتۋ, ساياسي رەفورمالاردىڭ جٷيەلٸ جالعاسۋىن قامتاماسىز ەتۋ جەنە مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتاردىڭ تۇراقتىلىعىن نىعايتۋ – قازاقستانداعى كونستيتۋتسييالىق جاڭعىرۋدىڭ باستى باعىتتارىنىڭ بٸرٸ, دەپ حابارلايدى dalanews.kz.
وسى تۇرعىدا كونستيتۋتسييالىق سوت جاڭا كونستيتۋتسييا كٷشٸنە ەنگەننەن كەيٸن بۇرىنعى قىزمەت مەرزٸمدەرٸ ەسەپكە الىنبايتىنىنا قاتىستى رەسمي تٷسٸندٸرمە بەردٸ. بۇل شەشٸمنٸڭ قۇقىقتىق جەنە ساياسي سالدارى, ونىڭ ەلدٸڭ ينستيتۋتسيونالدىق دامۋىنا ىقپالى تۋرالى ساياساتتانۋشى يلياس باقتىعاليەۆپەن ەڭگٸمەلەستٸك.
- كونستيتۋتسييالىق سوتتىڭ شەشٸمٸ جاڭا كونستيتۋتسييالىق نورمالاردى الداعى سايلاۋلاردا قولدانۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بۇل شەشٸمنٸڭ قازاقستاننىڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ ساياسي تۇراقتىلىعى مەن ينستيتۋتسيونالدىق دامۋى تۇرعىسىنداعى ماڭىزىن قالاي باعالايسىز?
ەڭ الدىمەن, بۇل شەشٸمدٸ بولاشاق پرەزيدەنتتٸك سايلاۋمەن عانا بايلانىستىرۋعا اسىقپاس ەدٸم. جاڭا پرەزيدەنتتٸك مەرزٸمنٸڭ پەرسپەكتيۆاسى تۋرالى 2029 جىلعا جاقىنداعاندا عانا ناقتىراق ايتۋعا بولادى. قازٸرگٸ كەزەڭدە كونستيتۋتسييالىق سوت شەشٸمٸنٸڭ ماڭىزى ەلدەقايدا كەڭ ەرٸ كٷردەلٸ. ونىڭ تەك پرەزيدەنتكە عانا ەمەس, سونداي-اق بٸرقاتار جوعارى مەملەكەتتٸك لاۋازىمدارعا دا قاتىسى بار ەكەنٸن تٷسٸنۋ قاجەت. جالپى العاندا, بۇل شەشٸم بۇرىنعى كونستيتۋتسييا كەزەڭٸندە جوعارى مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردٸ اتقارعان تۇلعالارعا جاڭا كونستيتۋتسييالىق نورمالاردىڭ قولدانىلۋىنا قاتىستى قۇقىقتىق بەلگٸسٸزدٸكتٸ جويادى. ۇزاق مەرزٸمدٸ ساياسي تۇراقتىلىق تۇرعىسىنان بۇل شەشٸمنٸڭ باستى ماڭىزى – قۇقىقتىق ايقىندىقتى قامتاماسىز ەتۋٸندە. ٶيتكەنٸ قۇقىقتىق نورمالاردىڭ انىق بولماۋى ەردايىم تٷرلٸ جاعدايلارعا, ەرقيلى تٷسٸندٸرۋلەرگە جەنە ساياسي بولجامدارعا نەگٸز بولادى. ال قابىلدانعان تٷسٸندٸرمە مۇنداي بەلگٸسٸزدٸكتٸ ازايتىپ, ەركٸن ينتەرپرەتاتسييالاردىڭ, ەليتاٸشٸلٸك كەلٸسپەۋشٸلٸكتەردٸڭ جەنە ساياسي ٷدەرٸستەردٸ جاساندى تٷردە جەدەلدەتۋگە باعىتتالعان ەرەكەتتەردٸڭ الدىن الۋعا ىقپال ەتەدٸ.
- پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ساياسي رەفورمالاردى دەيەكتٸ تٷردە جٷزەگە اسىرۋدىڭ ماڭىزىن بٸرنەشە رەت اتاپ ٶتتٸ. وسىنداي ٶزگەرٸستەردٸڭ تابىستى بولۋى ٷشٸن رەفورمالاردىڭ ساباقتاستىعىن ساقتاۋ قانشالىقتى ماڭىزدى?
- ساياسي رەفورمالار ٷشٸن ساباقتاستىقتىڭ ماڭىزى ٶتە زور. مۇنداي اۋقىمدى رەفورمالار بٸر رەتتٸك ناۋقان رەتٸندە نەتيجە بەرمەيدٸ. ولاردىڭ شىنايى تيٸمدٸلٸگٸ مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتاردىڭ, سوتتاردىڭ, پارلامەنتتٸڭ, اتقارۋشى بيلٸكتٸڭ جەنە تۇتاس قوعامنىڭ بۇل ٶزگەرٸستەردٸ ٸس جٷزٸندە قالاي جٷزەگە اسىراتىنىنان كٶرٸنەدٸ.
- كٶپتەگەن ەلدەردە ەڭ كٷردەلٸ رەفورمالار ساياسي ەرٸك-جٸگەرمەن قاتار ۋاقىتتى دا تالاپ ەتەدٸ دەپ ەسەپتەلەدٸ. مەملەكەتتٸ اۋقىمدى جاڭعىرتۋ ٷدەرٸسٸن باستاعان كٶشباسشىنىڭ ونى لوگيكالىق اياقتالۋىنا دەيٸن جەتكٸزۋ مٷمكٸندٸگٸ قانشالىقتى ماڭىزدى?
كەز كەلگەن اۋقىمدى ترانسفورماتسييا ۋاقىتتى تالاپ ەتەدٸ. ەسٸرەسە, ەگەر سٶز كوسمەتيكالىق ٶزگەرٸستەر تۋرالى ەمەس, ساياسي جٷيەنٸڭ ارحيتەكتۋراسىن, مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتار اراسىنداعى تەپە-تەڭدٸكتٸ جەنە مەملەكەتتٸك باسقارۋدىڭ جالپى لوگيكاسىن قايتا قۇرۋ جٶنٸندە بولسا, بۇل شەشٸم قازٸرگٸ پرەزيدەنتتٸڭ مٸندەتتٸ تٷردە سايلاۋعا تٷسەتٸنٸن نەمەسە بولاشاقتاعى ساياسي ٷدەرٸستەردٸڭ قالاي ٶربيتٸنٸن بٸلدٸرمەيدٸ. ول تەك قۇقىقتىق تۇرعىدان تۋىنداعان بەلگٸسٸزدٸكتٸ جويىپ, قولدانىستاعى كونستيتۋتسييالىق نورمالاردىڭ قالاي قولدانىلاتىنىن ناقتىلاپ بەردٸ. ال تٷپكٸلٸكتٸ شەشٸمدٸ, بۇرىنعىداي, ازاماتتار سايلاۋ ارقىلى قابىلدايدى.
- سٸزدٸڭ ويىڭىزشا, حالىقارالىق ساراپشىلار قاۋىمداستىعى كونستيتۋتسييالىق سوتتىڭ بۇل شەشٸمٸن قازاقستاننىڭ ساياسي جٷيەسٸنٸڭ ودان ەرٸ دامۋى تۇرعىسىنان قالاي قابىلداۋى مٷمكٸن? بۇل ەلٸمٸزدٸڭ سىرتقى سەرٸكتەستەرٸنە قانداي بەلگٸ بەرەدٸ?
مەنٸڭ ويىمشا, سىرتقى سەرٸكتەستەر ٷشٸن بۇل قازاقستاننىڭ قازٸرگٸ كەزەڭدە ساياسي ٷدەرٸستەردٸڭ باسقارىلۋىن ساقتاۋعا ۇمتىلىپ وتىرعانىنىڭ بەلگٸسٸ بولادى. ياعني مەملەكەت نەگٸزگٸ ساياسي مەسەلەلەردٸڭ قاۋەسەتكە, بەيرەسمي كەلٸسٸمدەرگە نەمەسە قانداي دا بٸر ەليتالىق كٷتۋلەرگە تەۋەلدٸ بولۋىنا جول بەرمەي, ولاردى رەسمي قۇقىقتىق الاڭدا شەشۋگە ۇمتىلىپ وتىرعانىن كٶرسەتەدٸ.
- جاڭا كونستيتۋتسييا جاعدايىندا قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بولاشاق سايلاۋعا ىقتيمال قاتىسۋى ساياساتكەردٸڭ جەكە تۇلعاسى تۇرعىسىنان عانا ەمەس, جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان رەفورمالارعا قوعامنىڭ بەرگەن باعاسىنىڭ كٶرٸنٸسٸ رەتٸندە دە قاراستىرىلۋى مٷمكٸن دەپ ايتۋعا بولا ما?
يە, ەگەر مۇنداي ساياسي ستسەناريي جٷزەگە اساتىن بولسا, ول سٶزسٸز مەملەكەت باسشىسىنىڭ جٷرگٸزگەن ساياساتى مەن قىزمەتٸنە بەرٸلەتٸن جالپى قوعامدىق باعامەن بايلانىستى بولادى. سايلاۋ قورىتىندىلارى ارقىلى سوڭعى جىلدارى باستالىپ, جاڭا كونستيتۋتسييا ارقىلى ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان بەكٸتٸلگەن رەفورمالارعا قوعامنىڭ قانداي باعا بەرگەنٸن دە بايقاۋعا بولادى. دەگەنمەن تاعى دا اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ: بٷگٸنگٸ تاڭدا سٶز قازٸرگٸ پرەزيدەنتتٸڭ سايلاۋعا قاتىسۋى تۋرالى قابىلدانعان شەشٸم جايىندا عانا ەمەس, قۇقىقتىق بەلگٸسٸزدٸكتٸڭ جويىلعانى تۋرالى بولىپ وتىر.
