Áleýmettik jeli qoldanýshylary arasynda qaitys bolǵan týystaryn jerleý rásimi qalai ótip jatqanyn talqylaityn beinejazbalar jii baiqalýda. Keibireýler marqumdy endi ǵana jerlep kelip, dastarhan basyna jaiǵasyp, palaýdyń dámin nemese jaqyndarynyń qaiǵysyna qanshalyqty ortaqtasqanyn áńgime qylyp jatady. Nelikten mundai oqiǵalar qalypty dúniege ainalyp ketti? Bul saýalǵa Qazaqstan musylmandary dini basqarmasynyń ókili, dintanýshy Nurlan Qaiyrbekov jaýap berdi.
– Nurlan Evfratuly, sońǵy kezderi áleýmettik jelilerde jańa ǵana jer qoinyna tapsyrylǵan marqumnyń asynda dastarhandaǵy taǵam men adamdardyń minez-qulqyn talqylaý keń etek alyp barady. Islam turǵysynan buǵan kózqarasyńyz qandai?
– Mundai áreketti Islam dini turǵysynan quptarlyq dep eseptemeimin. Mundai jaǵdaida asyra silteý men ásireleý orynsyz. Qaraly úidegi sátter – eń aldymen marqumdy eske alý, onyń rýhyna Quran baǵyshtaý, óz ómirimiz týraly oilaný úshin beriletin ýaqyt. Mundai sátterde adamdardyń kóńilin tamaqqa nemese bireýdiń minez-qulqyna aýdarý negizgi maqsattan alystatyp jiberedi. Bul rýhani sát bolýy tiis, merekelik nemese bedel kórsetýge arnalǵan shara emes.
– Islam shariǵaty boiynsha jerleý men aza tutý kezinde qarapaiymdylyq saqtaý qajet pe?
– Álbette. Islam kez kelgen jaǵdaida qarapaiym bolýdy nasihattaidy. Jerleý rásimi de solai — bul marqumǵa duǵa etý, ómirdiń ótkinshi ekenin eske alý. Qarapaiymdyq — osy negizgi maqsattarǵa den qoiýǵa kómektesedi. Allanyń aldynda bárimiz teńbiz, bir-birimizden esh aiyrmamyz joq. Eshqandai sán-saltanat, as ta tók bailyq bul oqiǵanyń mán-maǵynasyn arttyrmaidy. Qulshylyǵymyzben, amalymyzben ǵana artyqpyz.
– As berý kezinde dastarhan qandai bolý kerek? Osy saýal sońǵy kezderi qoǵamda jii talqylandy. Qazaqstan musylmandar dini basqarmasy tarapynan bul jóninde naqty erejeler bekitildi ma?
– Islamda dastarhanǵa qatysty naqty talaptar joq. Biraq ysyrap pen sán-saltanattan aýlaq bolý kerek. Dastarhan qarapaiym, jergilikti dástúrge sai bolsa jetkilikti. Eń bastysy – marqumdy eske alyp, duǵa jasaý. Tamaq jeý – basty maqsat emes. Bul jai ǵana adamdardyń birge otyryp, Allaǵa shúkir aitýy jáne marqumǵa duǵa etýi úshin uiymdastyrylady. Dini basqarma marqumnyń asynyń dastarhan mázirin jasap, usynǵan bolatyn.
– Jerleý kezinde adamdarǵa tamaq salynǵan sebetter taratý jaily ne aitasyz?
– Bul – dini mindet emes, jergilikti dástúr. Qazaqstan musylmandary dini basqarmasy bul máselede orta joldy ustanýǵa keńes beredi. Eger bul shyn yqylaspen jasalsa – jaqsy. Biraq bul mindetke ainalmaýy kerek, artyq shyǵyn da bolmaǵany jón. Taǵy da qaitalaimyn, bastysy – duǵa men rýhani qoldaý.
– Keide adamdar jerleý kezinde taǵamǵa, syrtqy kelbetke kóp mán berip, basty nárseden alshaqtap ketetini nelikten?
– Bul, bálkim, adamnyń tabiǵatynan. Aýyr ári aýyrtpalyqty oilardan qashyp, jailylyq izdeý tán nárse. Adam ólim siiaqty aýyr taqyryppen betpe-bet kelgende, basqa nársege kóńil aýdarý arqyly ózin tynyshtandyrǵysy keledi.
– Shynaiy aza tutý Islamda qanshalyqty mańyzdy? Bul qalai tabiǵi bolýy kerek?
– Islam shynaiylyqty talap etedi. Qaiǵy — júrekten shyǵýy kerek. Daýys kóterý, aiqailaý, jalǵan emotsiia kórsetý – durys emes. Aza tutý – bul ishtei sezinetin, ustamdy áreket bolýy tiis. Bul sát – shynaiy senimniń, shynaiy niettiń kórinisi.
– Jalpy alǵanda, jerleý rásiminde qarapaiymdylyq pen ustamdylyqtyń rýhani máni qandai?
– Bul – bárimizdiń Allanyń aldynda teń ekenimizdiń belgisi. Bul jaǵdai — ómirdiń ótkinshi ekenin eske salý, adamdy táýbege kelýge, shúkir etýge úiretý.
– Qazaqstan musylmandary jerleý rásiminiń durys etiketin qanshalyqty biledi? Qoǵamda shynaiy janashyrlyqty tárbieleý úshin ne isteý kerek?
– Búginde bul baǵytta belgili bir deńgeide saýattylyq bar. Biraq dástúr men dinniń arajigin ajyrata almaityn tustar áli de jetkilikti. Sondyqtan dini uiymdar men imamdar túsindirý jumystaryn kúsheitýi qajet. Jastarmen jii kezdesip, durys úlgi kórsetý mańyzdy. Sonda ǵana mádeniet ózgerip, shynaiy syilastyq pen imandylyqqa negizdelgen kózqaras ornyǵady.
– Nurlan myrza, qazirgi tańda elimizde dini bilim berý salasynda qandai ózgerister baiqalady?
– Sońǵy jyldary Qazaqstanda dini bilim berý júiesinde oń ózgerister baiqalýda. Memleket tarapynan dini oqý oryndaryna qoldaý kórsetilip, olardyń materialdyq-tehnikalyq bazasy nyǵaitylýda. Sonymen qatar, shetelde bilim alǵan mamandar elimizge oralyp, óz tájiribelerimen bólisýde. Bul – otandyq dini bilim berý sapasyn arttyrýǵa yqpal etýde.
– Aýyldyq jerlerdegi dini ahýal týraly ne aita alasyz?
– Aýyldyq jerlerde dini ahýal ártúrli. Keibir aýyldarda meshitter belsendi jumys istep, imamdar halyqpen tyǵyz bailanysta. Alaida, keibir óńirlerde dini qyzmetkerlerdiń jetispeýshiligi baiqalady. Bul máseleni sheshý úshin QMDB tarapynan arnaiy baǵdarlamalar ázirlenip, jas mamandardy aýyldyq jerlerge tartý jumystary júrgizilýde.
– Jastardy teris dini aǵymdardan qalai qorǵaýǵa bolady?
– Jastardy teris dini aǵymdardan qorǵaý úshin eń aldymen olardyń dini saýattylyǵyn arttyrý qajet. Bul baǵytta mektepterde, joǵary oqý oryndarynda jáne meshitterde arnaiy dárister men seminarlar uiymdastyrylýda. Sonymen qatar, internet pen áleýmettik jelilerde dástúrli islamdy nasihattaityn sapaly kontenttiń kóbeiýi de mańyzdy.
– Ekstremistik uiymdarmen kúres týraly ne aitasyz?
– Ekstremistik uiymdarmen kúres – tek quqyq qorǵaý organdarynyń ǵana emes, búkil qoǵamnyń mindeti. Bul baǵytta dini basqarma, memlekettik organdar jáne úkimettik emes uiymdar birlese jumys isteýde. Halyq arasynda túsindirý jumystary júrgizilip, ekstremizmniń aldyn alý sharalary qolǵa alynýda.
– Al dástúrli islamdy nasihattaý baǵytynda qandai jumystar atqarylýda?
– Dástúrli islamdy nasihattaý – bizdiń basty mindetterimizdiń biri. Bul baǵytta meshitterde turaqty túrde ýaǵyz-nasihat jumystary júrgizilýde. Sonymen qatar, buqaralyq aqparat quraldary men áleýmettik jeliler arqyly halyqqa dástúrli islam qundylyqtary túsindiriledi. Jastar arasynda túrli mádeni-tanymdyq sharalar uiymdastyrylyp, olardyń dini saýattylyǵy arttyrylýda.
– Qazirgi qoǵamda dinniń róli qandai?
– Qazirgi qoǵamda dinniń róli óte mańyzdy. Din – adamdardyń rýhani qajettilikterin qanaǵattandyryp, olardy izgilikke, meiirimdilikke tárbieleidi. Sonymen qatar, din – qoǵamdaǵy turaqtylyq pen birlikti saqtaýda mańyzdy ról atqarady. Sondyqtan, dindi durys túsinip, onyń qundylyqtaryn ómirde qoldaný – árbir azamattyń mindeti.
– Suhbatyńyzǵa rahmet!
