"Teńgeden ál ketip edi, oǵan moinyn sozyp, shetinen tań qalysyp jatqandar barshylyq eken. Syrttai qarasańyz, olardyń áreketi kúlki shaqyrady. Al endeshe olar buǵan deiingi elimizdegi anomaldy joǵary infliatsiiaǵa, teris mándegi naqty paiyzdyq mólsherlemege nege nemquraily qaraǵan? Infliatsiia deginińiz "órt", ekonomika qyzyp barady, soǵan baǵyttalǵan saiasat júrip jatyr, biraq naryqtaǵylar, dym bolmaǵandai kúi keship edi osyǵan deiin". Osylai ashýlanǵan qarjyger-maman ári Monetarity Telegram arnasynyń avtory Vladislav Týrkin Ulttyq bankten teńge baǵamyn tizgindep ustaýdy jappai talap etýshi tómen bazalyq mólsherlemeni qoldaityndardyń ekijúzdi áreketin de suq saýsaqpen nuqyp kórsetedi, dep habarlaidy Dalanews.kz.
"Al anaý, teńge túrindegi memlekettik baǵaly qaǵazdardyń (MBQ) tabystylyǵy men AQSh obligatsiialary arasyndaǵy úlken aiyrma (spred) she? Kózderiń kórse, sony nege kórmeisińder? Sol kezde ishekti tartý kerek edi. Óitkeni bul aiyrmashylyq aqsha baǵamyna qatysty táýekel men infliatsiialyq syiaqylardy sipattap, teńgeniń alda da álsirei túsetinin tanytqan. Esep-qisaptarǵa súiensek, bazalyq modelder boiynsha teńgeniń tepe-teń shamasy 520 tóńireginde qalyptasqan. Satyp alý qabileti men paiyzdyq mólsherlemeler pariteti arqyly dál osy deńgeige kelemiz. Osy jaǵynan alǵanda, baǵamnyń, kerisinshe 520 teńgeden tómendeýi túsiniksizdeý, trendtik infliatsiia lokaldy maksimýmdy igerip, infliatsiiany esepke alǵanda SAAR (jyldyq mándegi maýsymdyq túzetýler) mólsherlemesi, tipten teris aimaqqa jyljyǵan (aqpannan bastap mamyrǵa deiin)", - deidi maman.
Týrkinniń pikirinshe, 1 AQSh dollary qunynyń 520 teńgeden asýyna mynandai birneshe faktor bar:
- Birinshiden, basty faktor – ekonomikanyń qyzýy. Oǵan Úkimet "údemeli indýstriialandyrý" dep ádemilep betperde taǵyp qoidy. "Erekshe jol", "ekonomikalyq serpilis", "potentsialdy ósirý" degen urandar artynda ne jatqany belgili: ekonomikaǵa aqsha búgin quiylady, al kútilgen qaitarym, árine keshigedi, pozitivti oilaǵannyń ózinde, belgisiz ýaqytqa áiteýir qaitady. Oǵan qosa bul investitsiianyń basym bóligi importtyq qurylǵylar men materialdarǵa jumsalady. Nátijesinde shetel valiýtasyna degen suranys kúrt artyp, bul maýsymdyq faktorlarmen, infliatsiialyq kútýlermen jáne paiyzdyq táýekeldermen jaǵdaidy odan saiyn ýshyqtyra túsedi.
- Ekinshiden, infliatsiialyq jáne aqsha baǵamyna qatysty aýan. Elimizdegi infliatsiia nysanaly deńgeige turaqtamai, jurttyń devalvatsiiaǵa qatysty kúdigin kúsheiip tur. Onyń ústine Ulttyq Banktiń maýsym aiyndaǵy otyrysynda bazalyq mólsherlemeni kótermeý týraly qabyldaǵan sheshimi naryqtyń kúdigin odan saiyn ulǵaitty. Úkimet pen retteýshi organnyń "infliatsiia – qalypty qubylys", "mólsherlemeni qatty kótermeimiz, ósimge kedergi bolmasyn" degen málimdemeleri aqsha-kredit saiasatyna degen senimdi shaiqaltty.
- Nátijesinde teńge baǵamy qazir makroekonomikalyq fýndamentaldy faktorlardan góri eldegi monetarlyq tártiptiń institýtsionaldy quldyraýyn kórsetedi. Osylaisha, infliatsiiaǵa bei-jai qaraýdyń, teńge men dollar arasyndaǵy infliatsiialyq aiyrmashylyq pen paiyzdyq mólsherlemedegi alshaqtyqtyń kesirinen teńge birtindep qunsyzdanyp jatyr. Oǵan qosa, ekonomikanyń jasandy jolmen qyzýy da suranysty arttyryp, qysymdy kúsheitýde.
"Eger biylǵy ortasha baǵamdy alyp, infliatsiia boljamdaryna qarai shaǵyp eseptep jibersek, bir jyl ishinde teńgeniń dollarǵa shaqqandaǵy baǵamy 550-560 shamasyna baryp qalady. Árine, bul -tek orta merzimdi baǵdar. Qazirgi joǵary suranysty, táýekel faktorlaryn eskersek, aqsha baǵamy budan da joǵary bolýy múmkin. Al Úkimet basshysynyń "biýdjettik baǵam" retinde 540-ty aitýy, menińshe, qysym kózi bolyp tabylmaidy, kerisinshe, ekonomikalyq turǵydan negizdelgen, infliatsiialyq táýekelderdi eskermegen esep-qisapqa súiengen durys boljam. Jalpy, baǵdary durys, ol úshin arqasynan da qaǵyp qoiýǵa bolady. Biraq, másele munda emes, basqada. Úkimet óz boljamyn jariialady, alaida teris saldarlardy joiýǵa baǵyttalǵan naqty sharalardy aitpady. Negizi, biz aityp otyrǵan máseleniń túp-tamyry osy arada jatyr. Teńge baǵamy – sebep emes, ol tek saldar. Infliatsiia udaiy joǵary bolyp tursa, monetarlyq saiasat nashar júrgizilse, al fiskaldyq saiasat "halyqqa jaǵamyn" dep urandatyp jatsa, valiýtalyq baǵam erte me, kesh pe pessimistik stsenarii kórsetkishterin "qýyp jetýi" ábden yqtimal", dep sózin túiindeidi ol.
Buǵan deiin ekonomist Almas Chýkin infliatsiia halyqtyń aqshasyn qalai "jep" jatqanyn aityp, óz boljamymen bólisken.
