Keshegi keńes kezinde Alash azamattaryn ardaqtaýdan taisalmai, qazaq tiliniń taǵdyryna alańdaýshylyq bildirgen, egemendiktiń alǵashqy jyldarynda ult múddesin qorǵaityn júieli zań shyǵarýǵa yqpal etip, adaldyq pen ar-namysty bárinen biik qoiǵan arda ulǵa Baqaly aýyldyq Mádeniet úiiniń aldynan eńseli eskertkish-biýst ashyldy. Taǵylymdy sharanyń saltanatyna alys-jaqynnan belgili memleket jáne qoǵam qairatkerleri, elge tanymal aqyndar men jýrnalister, ǵalymdar men saiasattanýshylar keldi.
Qai zamanda da qazaqtyń joǵyn joqtap, muńyn muńdaǵan Muhtar Aryn esimin muqym el biledi. Dúnieden ozǵanyna shirek ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótse de, oi-tolǵamdary el ortasynda áli kúnge deiin aitylyp keledi. Ómirsheń sózderi keiingi jastarǵa óshpes ónege.
Ár jyldary birneshe joǵary oqý ornynda, ministrlikte abyroily qyzmetter atqardy. Ǵumyrynyń sońǵy on eki jylyn Q. Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik memlekettik ýniversitetiniń rektorlyǵyna arnady. Qandai qyzmette júrse de, umyt qalǵan ulttyq muralardy qaita jańǵyrtýǵa kúsh salyp, ǵalamat ǵylymi eńbekter jazdy. Halyqtyń rýhyn oiatyp, qyzyl saiasattan sarǵaia bastaǵan tilin tiriltetin maqalalar jariialady. Zańǵar tulǵa týraly ziialy qaýym aitar pikir de bir tóbe. Bári de el úshin týǵan perzenttiń parasat-paiymyn áńgimelep, jarqyn isterin joqtaidy.
Sanaly el erin umytpaidy. Oǵan aiadai aýylǵa jinalǵan alqaly top dálel. Aimaqta ótken Alashtyń ataýly kúnine halyq kóp jinaldy. Ulyn ulyqtady, kózine jas alyp, kemeńgerligin sóz etti.
Qabirstannan attamaityn qazaq aldymen Baqaly óńirinde máńgilik tynys tapqan Muhtar Arynnyń kesenesine kelip, rýhyna quran baǵyshtady. Eńseli eskertkishtiń ashylý rásiminde Sarqan aýdanynyń ákimi Erǵazy Qoshanbekov osyndai ónegeli iske Elbasynyń Rýhani jańǵyrý baǵdarlamasy túrtki bolǵanyn aityp, sharaǵa qatysyp otyrǵan Muhtar Arynnyń zaiyby Raihan Berdiqojaqyzyna, asyldyń synyqtary Erlan men Nurlanǵa izgi tilegin arnady.
Sonymen birge, oblys ákimi Amandyq Batalovtyń sálemin jetkizdi. Sharada ult ustazynyń úzeńgilesi, filosofiia ǵylymdarynyń doktory, professor Amangeldi Aitaly sóz sóilep, qairatkerdiń san qyryn tebirenispen eske aldy. Filosof aqtóbelikterdiń ystyq sálemin de arqalai kelipti.
– Qurmetti aǵaiyn! Muhtar Aryn – búkil qazaq halqyna ortaq tulǵa. Ásirese, onyń esimi aqtóbelikterge óte ystyq, – dep bastady Amangeldi Ábdirahmanuly alǵashqy sózin. – Muhtar Aqtóbede uzaq jyl rektor boldy. Kóp rektorlardyń biri emes, keleli oi aitatyn kemeńger basshy edi. Muhtar Ǵaliuly stýdentterdi ǵana tárbielep qoiǵan joq. Sonymen birge, halyqtyń tárbieshisine ainala bilgen abzal jan. Bile bilseńizder, Rýhani jańǵyrýdyń alǵashqy kezeńi táýelsizdik alǵan jyldarmen sáikes keldi. Sol jańǵyrýdyń alǵashqy leginde Muhtar Aryn júrdi. Ol qandai iske de qazaq rýhaniiaty turǵysynan qaraityn. Adamdy tirisinde maqtap jatady. Ólgennen keiin umytady. Biraq uly isterimen umytylmaityn adamdar bar. Ondai tulǵany halyq izdeidi, saǵynyp turady. Qairan Muhań-ai, bylai deitin edi-aý dep eske alady. Mine, Muhtar Arynnyń ár sózi, kórsetken úlgisi el jadynda. Qazaq halqymen birge.
Sonaý bir jyldary qazaqtyń batyr qyzy Áliiany komsomol mektebi tárbieledi dep keýde soqqan kommýnister kóp edi. Al Abaidy orys mádenieti ósirdi degen ushqary pikirler jii aitylatyn. Muhtar Aryn ult rýhyn janyshtaityn teris ideologiialarǵa qarsy shyǵyp, halyqtyń mańdaialdy maqtanyshtary eń aldymen qazaqtyń ulttyq tárbiesinen nár alǵandyǵyn dáleldep baǵatyn. Amangeldi Aitaly Alash aǵartýshysynyń kópke úlgi bolarlyq isterin áńgimelep berdi. Jiynda sóilegen Sarqan aýdanynyń Qurmetti azamaty Meiramǵali Qaliasqarov Jirenshe sheshenniń dúniede ne ólmeidi – ǵalymnyń haty ólmeidi dep túiindeletin ańyzyn mysalǵa keltirip, Muhtardyń esimi máńgi óshpeitinin tilge tiek etti.
Muhtar Aryndai ult ustazynyń urpaǵyn órbitip, kieli shańyraǵynyń otyn mazdatqan Raihan anamyz da alqaly áleýmet aldynda aqtaryla sóz sóilep, barsha jurtqa rahmetin aitty.
Sondai-aq, eskertkishtiń avtory, belgili músinshi Qadyrjan Kákimovke analyq alǵysyn jaýdyrdy. «Muhań búkil ómirin ustazdyqqa arnady. Bul eskertkish halyqtyń aq nietimen, aq batasymen ashylyp tur. Muhań bolashaqta elim rýhani bai, kemeńger bolsa eken dep armandap ketti.
Onyń júregi dinim, tilim elim, jerim dep soqty. Qysqa ómir súrse de eske alatyn elimen máńgi birge, máńgi baqytty. Men Muhańdai azamaty bar baqytty áielmin», – dedi Raihan ana.
Saltanatty sharanyń ekinshi bóligi «Muhtar Aryn: ustaz, aǵartýshy, qairatker» taqyrybyndaǵy ǵylymi-tájiribelik konferentsiiamen jalǵasyn tapty. Munda Sarqan aýdanynyń ákimi QR Prezidenti Keńsesiniń basshysy Jeńis Qasymbektiń, QR Bilim jáne ǵylym ministri Erlan Saǵadievtiń quttyqtaý hattaryn oqyp berdi.
Konferentsiiada ár oblystan kelgen ǵalymdar, oqytýshylar ult tulǵasy jaily estelikterin aityp, syilyqtaryn tabystady. Atap aitqanda, Aqtóbe óńirlik memlekettik ýniversitetiniń oqytýshysy Abylai Muhambetjan baiandama jasap, «Aqtóbeniń Abaiy» atanyp ketken tekti azamattyń atqarǵan ushan-teńiz isterine toqtaldy. Sonymen qatar, konferentsiiaǵa eskertkishtiń ashylýyna ystyq iltipattaryn bildirip, izgi tilekterin joldaǵan tanymal tiltanýshy ǵalymdar Ábdýáli Qaidardyń, Rabiǵa Syzdyqtyń jáne Ómirzaq Aitbaevtyń sálemdemeleri jetkizildi. Budan bólek, Aqtóbe, Qyzylorda, Pavlodar, Atyraý oblysy ákimderi men ýniversitet rektorlarynyń quttyqtaý hattary oqylyp, jańa jinaqtar, ǵylymi kitaptar, portretter tartý etildi. Onyń ishinde «Nur Otan» partiiasy Qyzylorda oblystyq filialy tóraǵasynyń orynbasary Erjan Baitiles Muhtar Arynnyń kúrishten beinelengen portretin syilasa, Pavlodar memlekettik ýniversitetiniń prorektory Arman Aqyshev ǵalymnyń jary Raihan anamyzǵa zerli kamzol japty.
Shara sońynan M. Tólebaev atyndaǵy halyq aspaptary orkestriniń súiemeldeýinde qazaqtyń kúmbir kúileri tógilip, Jomart Tákebaevtyń, Saia Esenkeldinovanyń, Beibit Musaevtyń jáne Ásem Sembinanyń oryndaýynda ásem ánder shyrqaldy. Orkestrge tanymal dirijerlar Áli Alpysbaev pen Arman Amanjolov jetekshilik etti.
«Aýyldaǵy esh jerde oqymaǵan, saqaly beline deiin túsken qariiaǵa ózińniń ǵylymi ideialaryńdy túsindire alsań, sonda ǵana naǵyz ǵalym bolasyń, balam!» – deidi Muhtar Aryn. Átteń, osy sózdi búgingi tym terminshil ǵalymdar ár dissertatsiiasynyń mańdaishasyna jazyp qoisa ǵoi dep kúiinemiz. Qairatker sol kezdiń ózinde ǵylymdy ulttyq kodqa beiimdep, Rýhani jańǵyrýǵa ólsheýsiz úles qosyp júripti. Taǵy bir sózinde: «Ustaz ben muǵalimniń aiyrmashylyǵy neden kórinedi degende, birinshiden, ustazdyń sońynan ergen shákirtteri bolý kerek.
Ekinshiden, qandai zaman bolsa da, ustaz eń bilimdi adam bolýy tiis. Úshinshiden, synypta sabaq berip turǵan adamdy muǵalim deimiz. Al ustaz úide bolsyn, túzde bolsyn, dalada bolsyn, qonaqta bolsyn, qai jerde bolsa da ustazdyq mindetin adal oryndap, óz isimen basqalarǵa úlgi bolýy kerek. Tórtinshiden, ustaz qandai bolsa da ulttyq sezim týǵyzatyn oilardy nasihattap, ortaǵa salyp, túsindirip, aǵartýshylyq qyzmetterdi atqarýy kerek. Osyndai adamdardy «Ult ustazy» dep ataidy», – dep aityp ketipti. Uzyn-sonar sózdi murtyn buzbai bergen sebebimiz de sol, Muhtar Aryndy ult ustazy dep ataýǵa ábden laiyqtyǵy. Ýaqyt minberinen qarasaq, bul bailamdy oi ózine arnalyp aitylǵandai.
PS: Muhtar Arynuly kóshesi, 10. Baqaly aýyldyq Mádeniet úiiniń mekenjaiy osylai. Konferentsiiadan shyqqan qalyń jurt tekti uldyń rýhyna arnalǵan asqa qarai baǵyt aldy. Taǵy da qońyr maqammen quran oqyldy. Jaqsy adamnyń artynan jaqsy sózder aityldy. Ǵalym jiyrma úsh kóktemnen keiin ózi qanattanǵan óńirde qaita tas músin keipinde tirildi. Eń bastysy, el jadyndaǵy eskertkish óshpesin dep tarqastyq biz de ǵalymnyń aqjarqyn aýyldastaryna qarai-qarai.
Qýanysh TUNǴATAR
Baqaly aýyly,
Sarqan aýdany,
