Saiasattanýshy Rasýl Qospanov Qazaqstan biligi munai kompaniialarymen aradaǵy kelisimderdi nege qaita qarap jatqanyn saraptap berdi, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Qazaqstannyń munai saiasaty: jańa elitanyń jańa strategiiasy
Biyl Qazaqstan táýelsizdik tarihyndaǵy rekordty jańartty – munai óndirý kólemi táýligine 2,03 mln barrelden asyp tústi. Ádette, mundai kórsetkish el ekonomikasynyń tabysyn kórsetse kerek-ti. Alaida bul rekord Qazaqstan biligi úshin qýanyshtan góri, jańa ekonomikalyq-saiasi sheshim qabyldaý qajettigin aiqyndaǵan mańyzdy signalǵa ainaldy.
Másele nede?
Qazaqstannyń biýdjettik tapshylyǵy sońǵy jyldary qarqyndy ósip, 2024 jyly JIÓ-niń 3%-yna jetti. Mundai jaǵdaida el basshylyǵynyń aldynda eki tańdaý tur: ne munai óndirisin odan ári arttyryp, OPEK+ kelisimindegi seriktestermen janjaldasýǵa táýekel etý, ne batystyq alyp kompaniialarmen jasalǵan kelisim-sharttardy qaita qaraý arqyly memleket kirisin ulǵaitý. Sońǵy jyldary elde bilikke kelgen jańa elita ekinshi joldy tańdaýǵa beiim ekenin ashyq baiqatyp otyr.
Nazarbaev dáýirindegi "ashyq esiktiń" jabyq sharttary
Qazaqstannyń munai salasyndaǵy búgingi tabysy – negizinen Teńiz, Qarashyǵanaq jáne Qashaǵan siiaqty úsh alyp ken ornynyń arqasy. Bulardyń barlyǵy 90-jyldardaǵy Nazarbaevtyń tusynda jasalǵan ónimdi bólisý kelisimderi (ÓBK) negizinde igerilip keledi. Chevron, ExxonMobil, Shell, Eni sekildi alpaýyt kompaniialar sol tusta Qazaqstanǵa milliardtaǵan dollar investitsiia quiyp, eldi álemdik munai naryǵyndaǵy jetekshi oiynshylardyń qataryna shyǵardy.
Biraq osy investitsiialardyń quny tym joǵary boldy. Sheteldik investorlarǵa memleket tarapynan óte tiimdi jeńildikter berildi. Uzaq merzimdi salyq jeńildikteri, qupiia kommertsiialyq sharttar, alǵashqy jyldary memleketke tiesili paidanyń mardymsyz bolýy – bunyń bári áli kúnge deiin qoǵamda suraq týdyryp keledi. Tipti, bul kelisimderdiń kóp bóligi áli kúnge deiin qupiia saqtalyp otyr.
"Qazaqgeit" – kóleńkeli kelisimderdiń simvoly
Qazaqstandyqtardyń sheteldik munai kompaniialarymen jasalǵan kelisim-sharttarǵa kúdikpen qaraýynyń basty sebebi – atyshýly "Qazaqgeit" janjaly. 2003 jyly Niý-Iorkte burynǵy TsRÝ qyzmetkeri Djeims Giffen ustalǵanda, bul jaǵdai Qazaqstandaǵy munai kelisimderiniń kúmándi tustaryn ashyq kórsetti. Giffen Qazaqstannyń joǵary laýazymdy sheneýnikterine 78 mln dollar kóleminde para berip, Teńiz ken ornynan tiimdi kelisim-sharttar jasaǵanyn moiyndaǵan. Bul oqiǵa Qazaqstannyń munai kelisimderine degen senimsizdigin kúsheitip jiberdi.
Jańa elita, jańa talaptar
2022 jyldan bastap Nazarbaev tusyndaǵy eski elita bilikten shettetilip, jańa býyn keldi. Bul býyn munai salasyndaǵy kelisimderdiń burynǵydai jalǵasýyna túbegeili qarsy emes, biraq sharttardy el paidasyna qarai qaita qaraýdy talap etip otyr. Prezident Toqaevtyń ózi 2024 jyldyń basynda úkimetke ónimdi bólisý kelisimderin qaita qaraýdy tapsyrdy.
Nátijesinde, Qazaqstan biligi batys investorlaryna alǵash ret qatań talaptar qoia bastady. Máselen, Qashaǵan ken ornyna qatysty NCOC konsortsiýmyna 2010-2018 jyldar aralyǵyndaǵy shyǵyndardy negizsiz kótergeni úshin 160 mlrd dollar kóleminde rekordtyq talap qoiyldy. Bul talap Qazaqstan ekonomikasynyń jarty jyldyq jalpy ishki ónimine teń soma bolatyn.
Sonymen qatar, ekologiia máselesi de ótkir qoiyldy. Qazaqstan taraby Kashaǵan operatorynyń ekologiialyq normalardy buzǵany úshin qosymsha 5,1 mlrd dollar talap etip otyr. Qarashyǵanaq ken orny boiynsha da 3,5 mlrd dollarlyq ekologiialyq talap qoiyldy.
Al Teńiz ken ornynyń operatory "Teńizshevroilǵa" ázirshe iri kólemde sot talaby qoiylmasa da, alǵash ret kompaniia basshylyǵy parlamentke shaqyrylyp, depýtattar tarapynan qatań synǵa ushyrady. Bul – Qazaqstanda buryn bolmaǵan jaǵdai.
Nege dál qazir?
Qazaqstan biliginiń munai kompaniialarymen kelisimderdi qaita qaraýǵa dál qazir belsene kirisýiniń birneshe sebebi bar.
- Birinshiden, saiasi býyn almasýy jańa elita úshin munai sektoryndaǵy sharttardy ózgertýdi tek ekonomikalyq emes, saiasi qajettilikke ainaldyrdy. Iaǵni, jańa elita el táýelsizdiginiń ekonomikalyq negizderin nyǵaitýdy kózdep otyr. Bul – jańa býynnyń saiasi sýbektiligi men ambitsiiasyn dáleldeitin mańyzdy qadam.
- Ekinshiden, qoǵamda da munaidan túsetin tabystyń ádiletti bólinýine qatysty suranys artty. 2022 jyly Qazaqstanda ÓBK sharttaryn ashyq jariialaý týraly qoǵamdyq petitsiia paida boldy. Halyq munai kelisimderiniń ádilettiligi men ashyqtyǵyn talap etýde. Bul suranysty elemeý bilik úshin ońai emes.
- Úshinshiden, geoekonomikalyq jaǵdai túbegeili ózgerdi. Ýkrainadaǵy soǵys, sanktsiialar men kólik dálizderiniń turaqsyzdyǵy Qazaqstan munai eksportynyń sharttaryn ózgertýdi qajet etip otyr. Osy ózgeristerdi paidalanyp, Qazaqstan munai salasyndaǵy sheteldik investorlarmen teń dárejede qaita kelisýge umtylýda.
- Tórtinshiden, Qazaqstanǵa dál qazir tiimdi sharttardy qaita jasamasa, 2040 jyldarǵa qarai munai kenishteri sarqylyp, biýdjet tabysy kúrt tómendeýi múmkin. Qazir munai baǵasy joǵary, Batys Qazaqstanǵa erekshe nazar aýdaryp otyr, dál osy kezeń – munai kelisimderin tiimdi sharttarǵa qaita qaraýǵa taptyrmas múmkindik.
