ساياساتتانۋشى راسۋل قوسپانوۆ قازاقستان بيلٸگٸ مۇناي كومپانييالارىمەن اراداعى كەلٸسٸمدەردٸ نەگە قايتا قاراپ جاتقانىن ساراپتاپ بەردٸ, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
قازاقستاننىڭ مۇناي ساياساتى: جاڭا ەليتانىڭ جاڭا ستراتەگيياسى
بيىل قازاقستان تەۋەلسٸزدٸك تاريحىنداعى رەكوردتى جاڭارتتى – مۇناي ٶندٸرۋ كٶلەمٸ تەۋلٸگٸنە 2,03 ملن باررەلدەن اسىپ تٷستٸ. ەدەتتە, مۇنداي كٶرسەتكٸش ەل ەكونوميكاسىنىڭ تابىسىن كٶرسەتسە كەرەك-تٸ. الايدا بۇل رەكورد قازاقستان بيلٸگٸ ٷشٸن قۋانىشتان گٶرٸ, جاڭا ەكونوميكالىق-ساياسي شەشٸم قابىلداۋ قاجەتتٸگٸن ايقىنداعان ماڭىزدى سيگنالعا اينالدى.
مەسەلە نەدە?
قازاقستاننىڭ بيۋدجەتتٸك تاپشىلىعى سوڭعى جىلدارى قارقىندى ٶسٸپ, 2024 جىلى جٸٶ-نٸڭ 3%-ىنا جەتتٸ. مۇنداي جاعدايدا ەل باسشىلىعىنىڭ الدىندا ەكٸ تاڭداۋ تۇر: نە مۇناي ٶندٸرٸسٸن ودان ەرٸ ارتتىرىپ, وپەك+ كەلٸسٸمٸندەگٸ سەرٸكتەستەرمەن جانجالداسۋعا تەۋەكەل ەتۋ, نە باتىستىق الىپ كومپانييالارمەن جاسالعان كەلٸسٸم-شارتتاردى قايتا قاراۋ ارقىلى مەملەكەت كٸرٸسٸن ۇلعايتۋ. سوڭعى جىلدارى ەلدە بيلٸككە كەلگەن جاڭا ەليتا ەكٸنشٸ جولدى تاڭداۋعا بەيٸم ەكەنٸن اشىق بايقاتىپ وتىر.
نازارباەۆ دەۋٸرٸندەگٸ "اشىق ەسٸكتٸڭ" جابىق شارتتارى
قازاقستاننىڭ مۇناي سالاسىنداعى بٷگٸنگٸ تابىسى – نەگٸزٸنەن تەڭٸز, قاراشىعاناق جەنە قاشاعان سيياقتى ٷش الىپ كەن ورنىنىڭ ارقاسى. بۇلاردىڭ بارلىعى 90-جىلدارداعى نازارباەۆتىڭ تۇسىندا جاسالعان ٶنٸمدٸ بٶلٸسۋ كەلٸسٸمدەرٸ (ٶبك) نەگٸزٸندە يگەرٸلٸپ كەلەدٸ. Chevron, ExxonMobil, Shell, Eni سەكٸلدٸ الپاۋىت كومپانييالار سول تۇستا قازاقستانعا ميللياردتاعان دوللار ينۆەستيتسييا قۇيىپ, ەلدٸ ەلەمدٸك مۇناي نارىعىنداعى جەتەكشٸ ويىنشىلاردىڭ قاتارىنا شىعاردى.
بٸراق وسى ينۆەستيتسييالاردىڭ قۇنى تىم جوعارى بولدى. شەتەلدٸك ينۆەستورلارعا مەملەكەت تاراپىنان ٶتە تيٸمدٸ جەڭٸلدٸكتەر بەرٸلدٸ. ۇزاق مەرزٸمدٸ سالىق جەڭٸلدٸكتەرٸ, قۇپييا كوممەرتسييالىق شارتتار, العاشقى جىلدارى مەملەكەتكە تيەسٸلٸ پايدانىڭ ماردىمسىز بولۋى – بۇنىڭ بەرٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن قوعامدا سۇراق تۋدىرىپ كەلەدٸ. تٸپتٸ, بۇل كەلٸسٸمدەردٸڭ كٶپ بٶلٸگٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن قۇپييا ساقتالىپ وتىر.
"قازاقگەيت" – كٶلەڭكەلٸ كەلٸسٸمدەردٸڭ سيمۆولى
قازاقستاندىقتاردىڭ شەتەلدٸك مۇناي كومپانييالارىمەن جاسالعان كەلٸسٸم-شارتتارعا كٷدٸكپەن قاراۋىنىڭ باستى سەبەبٸ – اتىشۋلى "قازاقگەيت" جانجالى. 2003 جىلى نيۋ-يوركتە بۇرىنعى تسرۋ قىزمەتكەرٸ دجەيمس گيففەن ۇستالعاندا, بۇل جاعداي قازاقستانداعى مۇناي كەلٸسٸمدەرٸنٸڭ كٷمەندٸ تۇستارىن اشىق كٶرسەتتٸ. گيففەن قازاقستاننىڭ جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنٸكتەرٸنە 78 ملن دوللار كٶلەمٸندە پارا بەرٸپ, تەڭٸز كەن ورنىنان تيٸمدٸ كەلٸسٸم-شارتتار جاساعانىن مويىنداعان. بۇل وقيعا قازاقستاننىڭ مۇناي كەلٸسٸمدەرٸنە دەگەن سەنٸمسٸزدٸگٸن كٷشەيتٸپ جٸبەردٸ.
جاڭا ەليتا, جاڭا تالاپتار
2022 جىلدان باستاپ نازارباەۆ تۇسىنداعى ەسكٸ ەليتا بيلٸكتەن شەتتەتٸلٸپ, جاڭا بۋىن كەلدٸ. بۇل بۋىن مۇناي سالاسىنداعى كەلٸسٸمدەردٸڭ بۇرىنعىداي جالعاسۋىنا تٷبەگەيلٸ قارسى ەمەس, بٸراق شارتتاردى ەل پايداسىنا قاراي قايتا قاراۋدى تالاپ ەتٸپ وتىر. پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ ٶزٸ 2024 جىلدىڭ باسىندا ٷكٸمەتكە ٶنٸمدٸ بٶلٸسۋ كەلٸسٸمدەرٸن قايتا قاراۋدى تاپسىردى.
نەتيجەسٸندە, قازاقستان بيلٸگٸ باتىس ينۆەستورلارىنا العاش رەت قاتاڭ تالاپتار قويا باستادى. مەسەلەن, قاشاعان كەن ورنىنا قاتىستى NCOC كونسورتسيۋمىنا 2010-2018 جىلدار ارالىعىنداعى شىعىنداردى نەگٸزسٸز كٶتەرگەنٸ ٷشٸن 160 ملرد دوللار كٶلەمٸندە رەكوردتىق تالاپ قويىلدى. بۇل تالاپ قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ جارتى جىلدىق جالپى ٸشكٸ ٶنٸمٸنە تەڭ سوما بولاتىن.
سونىمەن قاتار, ەكولوگييا مەسەلەسٸ دە ٶتكٸر قويىلدى. قازاقستان تارابى كاشاعان وپەراتورىنىڭ ەكولوگييالىق نورمالاردى بۇزعانى ٷشٸن قوسىمشا 5,1 ملرد دوللار تالاپ ەتٸپ وتىر. قاراشىعاناق كەن ورنى بويىنشا دا 3,5 ملرد دوللارلىق ەكولوگييالىق تالاپ قويىلدى.
ال تەڭٸز كەن ورنىنىڭ وپەراتورى "تەڭٸزشەۆرويلعا" ەزٸرشە ٸرٸ كٶلەمدە سوت تالابى قويىلماسا دا, العاش رەت كومپانييا باسشىلىعى پارلامەنتكە شاقىرىلىپ, دەپۋتاتتار تاراپىنان قاتاڭ سىنعا ۇشىرادى. بۇل – قازاقستاندا بۇرىن بولماعان جاعداي.
نەگە دەل قازٸر?
قازاقستان بيلٸگٸنٸڭ مۇناي كومپانييالارىمەن كەلٸسٸمدەردٸ قايتا قاراۋعا دەل قازٸر بەلسەنە كٸرٸسۋٸنٸڭ بٸرنەشە سەبەبٸ بار.
- بٸرٸنشٸدەن, ساياسي بۋىن الماسۋى جاڭا ەليتا ٷشٸن مۇناي سەكتورىنداعى شارتتاردى ٶزگەرتۋدٸ تەك ەكونوميكالىق ەمەس, ساياسي قاجەتتٸلٸككە اينالدىردى. ياعني, جاڭا ەليتا ەل تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ ەكونوميكالىق نەگٸزدەرٸن نىعايتۋدى كٶزدەپ وتىر. بۇل – جاڭا بۋىننىڭ ساياسي سۋبەكتٸلٸگٸ مەن امبيتسيياسىن دەلەلدەيتٸن ماڭىزدى قادام.
- ەكٸنشٸدەن, قوعامدا دا مۇنايدان تٷسەتٸن تابىستىڭ ەدٸلەتتٸ بٶلٸنۋٸنە قاتىستى سۇرانىس ارتتى. 2022 جىلى قازاقستاندا ٶبك شارتتارىن اشىق جارييالاۋ تۋرالى قوعامدىق پەتيتسييا پايدا بولدى. حالىق مۇناي كەلٸسٸمدەرٸنٸڭ ەدٸلەتتٸلٸگٸ مەن اشىقتىعىن تالاپ ەتۋدە. بۇل سۇرانىستى ەلەمەۋ بيلٸك ٷشٸن وڭاي ەمەس.
- ٷشٸنشٸدەن, گەوەكونوميكالىق جاعداي تٷبەگەيلٸ ٶزگەردٸ. ۋكرايناداعى سوعىس, سانكتسييالار مەن كٶلٸك دەلٸزدەرٸنٸڭ تۇراقسىزدىعى قازاقستان مۇناي ەكسپورتىنىڭ شارتتارىن ٶزگەرتۋدٸ قاجەت ەتٸپ وتىر. وسى ٶزگەرٸستەردٸ پايدالانىپ, قازاقستان مۇناي سالاسىنداعى شەتەلدٸك ينۆەستورلارمەن تەڭ دەرەجەدە قايتا كەلٸسۋگە ۇمتىلۋدا.
- تٶرتٸنشٸدەن, قازاقستانعا دەل قازٸر تيٸمدٸ شارتتاردى قايتا جاساماسا, 2040 جىلدارعا قاراي مۇناي كەنٸشتەرٸ سارقىلىپ, بيۋدجەت تابىسى كٷرت تٶمەندەۋٸ مٷمكٸن. قازٸر مۇناي باعاسى جوعارى, باتىس قازاقستانعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر, دەل وسى كەزەڭ – مۇناي كەلٸسٸمدەرٸن تيٸمدٸ شارتتارعا قايتا قاراۋعا تاپتىرماس مٷمكٸندٸك.
