Álemde tariftik qaqtyǵys bolyp jatyr. Kúni keshe Prezident Qasym-Jomart Toqaev ekonomika máselelerine qatysty jumys otyrysyn ótkizip, tariftik qaqtyǵystar saldarynan álemdik naryqtaǵy jaǵdai ózgerýine bailanysty elimizdiń is-qimyl josparyn talqyǵa saldy. Premer-ministr Oljas Bektenov, Ulttyq bank tóraǵasy Timýr Súleimenov bastaǵan shendiler baiandama jasady. Sarapshylar bul baǵytta ne deidi? Dalanews.kz sholý jasady.
Toqaevtyń tapsyrmasy: "Halyqtyń ál-aýqatyn tómendetpeý kerek"
Prezident qazirgi jahandyq ekonomikadaǵy ahýaldyń turaqsyz sipat ala bastaǵanyn, sondyqtan kez kelgen jaǵdaiǵa daiyn bolý qajet ekenin aitty.
Keńes otyrysynda Qasym-Jomart Toqaev aldaǵy jumystyń negizgi baǵyttaryn aiqyndady.
"Úkimettiń mindeti – halyqtyń ál-aýqatyn, ekonomikalyq ósim qarqynyn jáne tartylatyn investitsiia kólemin tómendetýge jol bermeý", – dedi Memleket basshysy.
Jýyrda Shymkentke saparynda da álem betpe-bet kelip otyrǵan jańa syn-qaterlerge qatysty pikir bildirdi.
"Jahandyq saýda soǵysy órshýi saldarynan dúnie júzinde kúrdeli ahýal qalyptasyp keledi. Eger mundai teketires oryn alsa, onyń zardabyn barlyq el tartady. Oǵan esh kúmán joq.
Bul rette biz Prezident Tramptyń atalǵan qaqtyǵysqa qatysy bar elderdiń ustanymdaryn naqtylap, múmkindiginshe kelissóz bastaý úshin 90 kún moratorii jariialaý týraly baiypty sheshimin quptaimyz. Sarapshylar elderdiń bir-birine qarsy tarifter engizýi álem ekonomikasynyń quldyraýyna túrtki bolyp, halyqaralyq saýda-sattyqtyń búkil erejesin tas-talqan etýi, tipti, onyń sońy qarýly qaqtyǵystarǵa deiin ulasýy múmkin dep eskertedi. Apta basynda barlyq negizgi indeksterdiń máni tómendep, munai baǵamy barreline 60 dollardan aspady. Alaida Amerika biligi tarifterdi keiinge qaldyrý týraly sheshimin jariialaǵan soń, birjadaǵy baǵalar ósti. Qazir jaǵdai birshama turaqtalǵany baiqalǵanymen, álemdik qor naryǵy men shikizat birjalary buryn-sońdy bolmaǵan mazasyz kúige túsip tur.
Álemniń qatań tariftik qaqtyǵystar saiasatyna kóshkeni anyq. Áńgime kezekti retsessiia jaiynda ǵana emes, jahandyq ekonomikanyń irgesin shaiqap, halyqaralyq qatynastar júiesine aýyr zardabyn tigizetin daǵdarysqa bet alǵanymyzda bolyp otyr. Biz qazirgi ahýaldy muqiiat saraptap, barlyq qaýip-qaterdi eskerip jatyrmyz. Eshbir qiyndyqqa qaramastan, Qazaqstan jan-jaqty jańǵyrý jolynan aýytqymaidy, strategiialyq baǵdarymyz da ózgermeidi. Biz infraqurylym, kólik, ónerkásip, aýyl sharýashylyǵy, tsifrlandyrý jáne basqa da baǵyttar boiynsha iri jobalarymyzdy júzege asyra beremiz. Jumys toqtamaidy, – dedi Toqaev.
Tariftik qaqtyǵys: bul saiasi oiyn ba?
Tariftik qaqtyǵys - memleketter arasynda tarifti ózara arttyrý arqyly týyndaityn ekonomikalyq daý. Sarapshylar mundai qaqtyǵystardyń astarynda saiasi qysym kórsetý jatatynyn da joqqa shyǵarmaidy.
Jýyrda AQSh prezidenti Donald Tramp shetelden ákelinetin barlyq taýarǵa baj salyǵy engiziletinin jariialady.
Bazalyq tarif 10 paiyz deńgeiinde, alaida ol kóptegen memleket úshin joǵary. Máselen EO elderinen keletin taýarǵa 20 paiyz, Shveitsariia úshin 31 paiyz, Ulybritaniia úshin 10 paiyz, Izrail úshin 17 paiyz, Qazaqstan úshin 27 paiyz bolady delindi. Eń joǵary tólem Vetnamǵa (46 paiyz), Kambodjaǵa (49 paiyz), Laosqa (48 paiyz) júktelgen edi.
Artynsha AQSh prezidenti Donald Tramp álem elderiniń taýarlaryna buǵan deiin jariialaǵan baj salyǵyn 90 kúnge toqtatty. Tizimge Qytai enbedi. Kerisinshe Qytai kedendik baj salyǵynyń joǵary mólsherlemesine ushyraityny aityldy. Qytai da únsiz qalmady. Kúni keshe Tramp taǵy da Qytaidy 245 paiyz kólemindegi baj salyǵymen bir "qorqytyp aldy".
Sarapshylar ne deidi?
Dalanews.kz saiasattanýshy Janat Momynqulovtyń pikirin bildi. Sarapshy munyń Qazaqstanǵa áseri týrasynda sóz qozǵady.
"Tramptyń "tariftik soǵystarynyń" jaǵymsyz áserleri Qazaqstandy da ainalyp ótpeýi múmkin. Munai baǵasynyń quldyraýy osy deńgeide jalǵasa berse, aldaǵy ailarda eldegi áleýmettik-ekonomikalyq ahýalǵa, bálkim halyqtyń kóńil-kúiine de yqpaly etýi yqtimal", - deidi ol.
Onyń sózinshe, másele tek tarifter qaqtyǵysynda emes, álem ekonomikasy baiaýlap, dástúrli túrde qalyptasqan qatynastar buzylý qaýpinde tur.
"Qazir bir ýaqytta AQSh-Qytai saýda qaqtyǵysy, Ýkraina-Resei soǵysy, Taiaý Shyǵysta Izrail-Iran shielenisi, munai baǵasynyń tómendeýi, aqparattyq-tehnologiialyq soǵys júrip jatyr. Bul - álemde jańa tártip qalyptasýynyń alǵysharttary men jan-jaqty qysym", - deidi Momynqulov.
Janat Momynqulovtyń aitýynsha, munyń Qazaqstan ekonomikasynda munai salasyna jaǵymsyz áseri bolýy múmkin.
"Bul jaǵdai munai eksporttaýshy elderdiń, aitalyq Resei ekonomikasyn álsiretip, shyǵyndardy qysqartýǵa, soǵysty tejeýge májbúr etýge baǵyttalǵan. Bul Reseimen etene jaqyn elderdiń ekonomikalyq jaǵdaiyna da eleýli áser etedi. Álemdik ekonomika baiaýlasa, Qytaidyń munaiǵa muqtajdyǵy azaiady. Munaidan túsetin kiris tómendeýi úkimetterdiń qarjysyn azaitady
Qazaqstannyń beiresmi áleýmettik kontrakty (halyqqa saiasi turaqtylyq pen shekteýli erkindikti berý arqyly ornyna ekonomikalyq damý: jalaqylar men áleýmettik kómek) kóbine munai tabysyna negizdelgen. Munai baǵasy tómendeýi ekonomikalyq aýyrtpalyqtar men ishki saiasattyń birshama teńselýine ákelýi múmkin. Aimaǵymyzda áleýmettik teńsizdikti jáne reformalaý talaptaryn sheshý úshin tómennen kúsheietin qysym birshama artýy múmkin. Munai jai ǵana ekonomikalyq aktiv emes, ol áleýmettik kelisimsharttyń negizi. Al munaidan túsetin tabys azaisa, eldegi turaqtylyqqa qalai bolǵanda da áseri bolady", - dedi ol.
Sarapshynyń pikirinshe, Tramp ákimshiliginiń Qytaiǵa jáne Eýropaǵa qarsy engizgen tarifteri jahandyq saýda balansyna qaýip tóndiredi.
"Investorlar senimine syzat túsiredi. Bul jaǵdai energetika naryǵyndaǵy turaqsyzdyqty kúsheitti. Saýda aǵyndary men óndiris tizbekteriniń buzylýy munaiǵa suranysty azaityp, álemdik ekonomikanyń turalaýyna alyp kelýy yqtimal. Al bul OPEK+ elderine, Qazaqstan úshin tikelei soqqy bolady. Biýdjet qurylymynyń úlken bóligi munaidan túsetin elimiz úshin baǵanyń quldyraýy qarjy tapshylyǵyna, teńgeniń álsirep, áleýmettik baǵdarlamalardy qysqartýǵa ákelýi múmkin. Bul óz kezeginde halyqtyń áleýmettik kóńil-kúiine áser eter edi. Bul quldyraý jańa jobalarǵa qarjy quiýdy baiaýlatady", - dedi ol.
Saiasattanýshy bul máselede óz boljamyn da aitty.
"Syrtqy ekonomikalyq jaǵdaidyń kúrdelenýi Qazaqstannyń geosaiasi baǵytyna da áser etedi. Qytaidyń Qazaqstan ekonomikasyna yqpalyn eskersek, bul kórshi eldiń saiasatynda jańa qaterdiń ósýine ákelýi múmkin. Biraq menińshe, Qytai tarapy Tramppen kelisimge keledi. Tek sol kelisimniń sharttary ǵana Beijińdi tolǵandyryp otyr. Tramptyń protektsionizmi Qazaqstannyń kópvektorly syrtqy saiasatynyń tepe-teńdigine jaǵymsyz áser etý potentsialyna ie bolýmen qatar, eldiń Batys pen Shyǵys arasyndaǵy manevr jasaý múmkindigin taryltýy múmkin.
Tramptyń tariftik sheshimderi Qazaqstan úshin tikelei ekonomikalyq qaýip bolmasa da, janama jáne keshendi táýekelder ákelýi yqtimal. Munai sektory arqyly bul saiasat biýdjetke soqqy bolyp, áleýmettik salaǵa keri áserin tigizýi yqtimal. Al geosaiasi turǵyda álsiregen Resei jaǵdaiynda Qytaidyń aimaqtaǵy ekonomikalyq-saiasi róli artyp otyrǵanyn eskerý qajet. Bul faktorlar Qazaqstandy barynsha ikemdi ári kópqyrly ishki jáne syrtqy saiasat júrgizýge májbúrleidi", - dep túiindedi ol.
Bul týrasynda saiasattanýshy Ashat Qasenǵali de áleýmettik jelide pikir bildiripti.
"Tariftik tartystyń toqtaityn túri joq. Nómir birinshi ekonomika AQSh pen nómir ekinshi ekonomika Qytai kún saiyn bir-birine tarifterdi kóterýde. Kompaniialar taýardyń baǵasyn ózgertip úlgere almai jatyr. Qarbalas. Bul kúlli álemge áser etedi. Tramp Qytaidan basqa elderge salynǵan baj salyǵyn 90 kúnge toqtatty. Bul túbegeili sheshim bolmasa da, "kelissózge daiynbyz" degen ym-isharasy bolsa kerek. Degenmen saýda soǵysy kóptegen elge zardabyn tigizedi. Tipti álemdik retsessiiaǵa ákelýi múmkin", - dedi ol.
"Mysaly EO men Qytai tariftik soǵysta pozitsiialaryn jaqyndatýy múmkin. Iaǵni EO elderi Qytai taýarlaryna tarif salmai, Qytai EO taýarlaryna tarif salmaidy. Bálkim tarif bolatyn shyǵar, biraq tym joǵary emes degendei. Ondai sátte Qytai men EO-nyń taýarlaryn bir-birine aǵylady deidi sarapshylar. Tariftik soǵysqa bailanysty Qytai men EO-nyń bailanysy artsa, ózara taýar tasymaly da artady. Bul Qazaqstandy logistikalyq turǵydan mańyzdy ete túsedi. Bul bir jaǵynan múmkindik. Transkaspii baǵytynyń da tynysy ashyla túser edi. Qytai taýaryn eki jolmen, teńiz jáne qurlyq arqyly tasymaldaidy. Teńizge basymdyq beredi, alaida Eýropaǵa taýar jetkizý úshin biz arqyly ótetin joldy da barynsha paidalanýda. Endi sonyń úlesi artatyn siiaqty", - dep boljady ol.
"Tramp ázirge tarifterdi 90 kúnge paýzaǵa qoiyp, barlyǵyna ortaq minimaldy 10 paiyz tarifti qaldyrdy. Bul sanatqa Qytai kirmeidi. 90 kúnnen keiin Tramptyń tarifteri qaityp kelýi múmkin. Bálkim kei elder osy 90 kúnniń ishinde AQSh-pen kelisip, tarifterin azaitatyn shyǵar. Alaida kei elder úshin sol joǵary tarifter qalýy yqtimal. Qalai bolsa da "tarifter soǵysy" álemdi ózgertedi. Álemdik ekonomikada tektonikalyq ózgerister bolýy yqtimal.
"Bizge salǵan tarifi - 27 paiyz. Ol biz AQSh-qa saýdalaityn taýardyń 90 paiyzynan astamyna júrmeidi. Óitkeni biz AQSh úshin strategiialyq mańyzy bar shikizattyq taýarlardy satamyz. Biraq báribir de tariftik tartys bizge de áser etedi. Osylaisha Tramp uzaq jyldar boiy qalyptasqan geosaiasi, geoekonomikalyq álemdik júieni ózgertip jatyr", - dedi ol.
