ەلەمدە تاريفتٸك قاقتىعىس بولىپ جاتىر. كٷنٸ كەشە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەكونوميكا مەسەلەلەرٸنە قاتىستى جۇمىس وتىرىسىن ٶتكٸزٸپ, تاريفتٸك قاقتىعىستار سالدارىنان ەلەمدٸك نارىقتاعى جاعداي ٶزگەرۋٸنە بايلانىستى ەلٸمٸزدٸڭ ٸس-قيمىل جوسپارىن تالقىعا سالدى. پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆ, ۇلتتىق بانك تٶراعاسى تيمۋر سٷلەيمەنوۆ باستاعان شەندٸلەر بايانداما جاسادى. ساراپشىلار بۇل باعىتتا نە دەيدٸ? Dalanews.kz شولۋ جاسادى.
توقاەۆتىڭ تاپسىرماسى: "حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىن تٶمەندەتپەۋ كەرەك"
پرەزيدەنت قازٸرگٸ جاھاندىق ەكونوميكاداعى احۋالدىڭ تۇراقسىز سيپات الا باستاعانىن, سوندىقتان كەز كەلگەن جاعدايعا دايىن بولۋ قاجەت ەكەنٸن ايتتى.
كەڭەس وتىرىسىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ الداعى جۇمىستىڭ نەگٸزگٸ باعىتتارىن ايقىندادى.
"ٷكٸمەتتٸڭ مٸندەتٸ – حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىن, ەكونوميكالىق ٶسٸم قارقىنىن جەنە تارتىلاتىن ينۆەستيتسييا كٶلەمٸن تٶمەندەتۋگە جول بەرمەۋ", – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
جۋىردا شىمكەنتكە ساپارىندا دا ەلەم بەتپە-بەت كەلٸپ وتىرعان جاڭا سىن-قاتەرلەرگە قاتىستى پٸكٸر بٸلدٸردٸ.
"جاھاندىق ساۋدا سوعىسى ٶرشۋٸ سالدارىنان دٷنيە جٷزٸندە كٷردەلٸ احۋال قالىپتاسىپ كەلەدٸ. ەگەر مۇنداي تەكەتٸرەس ورىن السا, ونىڭ زاردابىن بارلىق ەل تارتادى. وعان ەش كٷمەن جوق.
بۇل رەتتە بٸز پرەزيدەنت ترامپتىڭ اتالعان قاقتىعىسقا قاتىسى بار ەلدەردٸڭ ۇستانىمدارىن ناقتىلاپ, مٷمكٸندٸگٸنشە كەلٸسسٶز باستاۋ ٷشٸن 90 كٷن موراتوريي جارييالاۋ تۋرالى بايىپتى شەشٸمٸن قۇپتايمىز. ساراپشىلار ەلدەردٸڭ بٸر-بٸرٸنە قارسى تاريفتەر ەنگٸزۋٸ ەلەم ەكونوميكاسىنىڭ قۇلدىراۋىنا تٷرتكٸ بولىپ, حالىقارالىق ساۋدا-ساتتىقتىڭ بٷكٸل ەرەجەسٸن تاس-تالقان ەتۋٸ, تٸپتٸ, ونىڭ سوڭى قارۋلى قاقتىعىستارعا دەيٸن ۇلاسۋى مٷمكٸن دەپ ەسكەرتەدٸ. اپتا باسىندا بارلىق نەگٸزگٸ يندەكستەردٸڭ مەنٸ تٶمەندەپ, مۇناي باعامى باررەلٸنە 60 دوللاردان اسپادى. الايدا امەريكا بيلٸگٸ تاريفتەردٸ كەيٸنگە قالدىرۋ تۋرالى شەشٸمٸن جارييالاعان سوڭ, بيرجاداعى باعالار ٶستٸ. قازٸر جاعداي بٸرشاما تۇراقتالعانى بايقالعانىمەن, ەلەمدٸك قور نارىعى مەن شيكٸزات بيرجالارى بۇرىن-سوڭدى بولماعان مازاسىز كٷيگە تٷسٸپ تۇر.
ەلەمنٸڭ قاتاڭ تاريفتٸك قاقتىعىستار ساياساتىنا كٶشكەنٸ انىق. ەڭگٸمە كەزەكتٸ رەتسەسسييا جايىندا عانا ەمەس, جاھاندىق ەكونوميكانىڭ ٸرگەسٸن شايقاپ, حالىقارالىق قاتىناستار جٷيەسٸنە اۋىر زاردابىن تيگٸزەتٸن داعدارىسقا بەت العانىمىزدا بولىپ وتىر. بٸز قازٸرگٸ احۋالدى مۇقييات ساراپتاپ, بارلىق قاۋٸپ-قاتەردٸ ەسكەرٸپ جاتىرمىز. ەشبٸر قيىندىققا قاراماستان, قازاقستان جان-جاقتى جاڭعىرۋ جولىنان اۋىتقىمايدى, ستراتەگييالىق باعدارىمىز دا ٶزگەرمەيدٸ. بٸز ينفراقۇرىلىم, كٶلٸك, ٶنەركەسٸپ, اۋىل شارۋاشىلىعى, تسيفرلاندىرۋ جەنە باسقا دا باعىتتار بويىنشا ٸرٸ جوبالارىمىزدى جٷزەگە اسىرا بەرەمٸز. جۇمىس توقتامايدى, – دەدٸ توقاەۆ.
تاريفتٸك قاقتىعىس: بۇل ساياسي ويىن با?
تاريفتٸك قاقتىعىس - مەملەكەتتەر اراسىندا تاريفتٸ ٶزارا ارتتىرۋ ارقىلى تۋىندايتىن ەكونوميكالىق داۋ. ساراپشىلار مۇنداي قاقتىعىستاردىڭ استارىندا ساياسي قىسىم كٶرسەتۋ جاتاتىنىن دا جوققا شىعارمايدى.
جۋىردا اقش پرەزيدەنتٸ دونالد ترامپ شەتەلدەن ەكەلٸنەتٸن بارلىق تاۋارعا باج سالىعى ەنگٸزٸلەتٸنٸن جارييالادى.
بازالىق تاريف 10 پايىز دەڭگەيٸندە, الايدا ول كٶپتەگەن مەملەكەت ٷشٸن جوعارى. مەسەلەن ەو ەلدەرٸنەن كەلەتٸن تاۋارعا 20 پايىز, شۆەيتسارييا ٷشٸن 31 پايىز, ۇلىبريتانييا ٷشٸن 10 پايىز, يزرايل ٷشٸن 17 پايىز, قازاقستان ٷشٸن 27 پايىز بولادى دەلٸندٸ. ەڭ جوعارى تٶلەم ۆەتنامعا (46 پايىز), كامبودجاعا (49 پايىز), لاوسقا (48 پايىز) جٷكتەلگەن ەدٸ.
ارتىنشا اقش پرەزيدەنتٸ دونالد ترامپ ەلەم ەلدەرٸنٸڭ تاۋارلارىنا بۇعان دەيٸن جارييالاعان باج سالىعىن 90 كٷنگە توقتاتتى. تٸزٸمگە قىتاي ەنبەدٸ. كەرٸسٸنشە قىتاي كەدەندٸك باج سالىعىنىڭ جوعارى مٶلشەرلەمەسٸنە ۇشىرايتىنى ايتىلدى. قىتاي دا ٷنسٸز قالمادى. كٷنٸ كەشە ترامپ تاعى دا قىتايدى 245 پايىز كٶلەمٸندەگٸ باج سالىعىمەن بٸر "قورقىتىپ الدى".
ساراپشىلار نە دەيدٸ?
Dalanews.kz ساياساتتانۋشى جانات مومىنقۇلوۆتىڭ پٸكٸرٸن بٸلدٸ. ساراپشى مۇنىڭ قازاقستانعا ەسەرٸ تۋراسىندا سٶز قوزعادى.
"ترامپتىڭ "تاريفتٸك سوعىستارىنىڭ" جاعىمسىز ەسەرلەرٸ قازاقستاندى دا اينالىپ ٶتپەۋٸ مٷمكٸن. مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراۋى وسى دەڭگەيدە جالعاسا بەرسە, الداعى ايلاردا ەلدەگٸ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق احۋالعا, بەلكٸم حالىقتىڭ كٶڭٸل-كٷيٸنە دە ىقپالى ەتۋٸ ىقتيمال", - دەيدٸ ول.
ونىڭ سٶزٸنشە, مەسەلە تەك تاريفتەر قاقتىعىسىندا ەمەس, ەلەم ەكونوميكاسى باياۋلاپ, دەستٷرلٸ تٷردە قالىپتاسقان قاتىناستار بۇزىلۋ قاۋپٸندە تۇر.
"قازٸر بٸر ۋاقىتتا اقش-قىتاي ساۋدا قاقتىعىسى, ۋكراينا-رەسەي سوعىسى, تاياۋ شىعىستا يزرايل-يران شيەلەنٸسٸ, مۇناي باعاسىنىڭ تٶمەندەۋٸ, اقپاراتتىق-تەحنولوگييالىق سوعىس جٷرٸپ جاتىر. بۇل - ەلەمدە جاڭا تەرتٸپ قالىپتاسۋىنىڭ العىشارتتارى مەن جان-جاقتى قىسىم", - دەيدٸ مومىنقۇلوۆ.
جانات مومىنقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, مۇنىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىندا مۇناي سالاسىنا جاعىمسىز ەسەرٸ بولۋى مٷمكٸن.
"بۇل جاعداي مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەلدەردٸڭ, ايتالىق رەسەي ەكونوميكاسىن ەلسٸرەتٸپ, شىعىنداردى قىسقارتۋعا, سوعىستى تەجەۋگە مەجبٷر ەتۋگە باعىتتالعان. بۇل رەسەيمەن ەتەنە جاقىن ەلدەردٸڭ ەكونوميكالىق جاعدايىنا دا ەلەۋلٸ ەسەر ەتەدٸ. ەلەمدٸك ەكونوميكا باياۋلاسا, قىتايدىڭ مۇنايعا مۇقتاجدىعى ازايادى. مۇنايدان تٷسەتٸن كٸرٸس تٶمەندەۋٸ ٷكٸمەتتەردٸڭ قارجىسىن ازايتادى
قازاقستاننىڭ بەيرەسمي ەلەۋمەتتٸك كونتراكتى (حالىققا ساياسي تۇراقتىلىق پەن شەكتەۋلٸ ەركٸندٸكتٸ بەرۋ ارقىلى ورنىنا ەكونوميكالىق دامۋ: جالاقىلار مەن ەلەۋمەتتٸك كٶمەك) كٶبٸنە مۇناي تابىسىنا نەگٸزدەلگەن. مۇناي باعاسى تٶمەندەۋٸ ەكونوميكالىق اۋىرتپالىقتار مەن ٸشكٸ ساياساتتىڭ بٸرشاما تەڭسەلۋٸنە ەكەلۋٸ مٷمكٸن. ايماعىمىزدا ەلەۋمەتتٸك تەڭسٸزدٸكتٸ جەنە رەفورمالاۋ تالاپتارىن شەشۋ ٷشٸن تٶمەننەن كٷشەيەتٸن قىسىم بٸرشاما ارتۋى مٷمكٸن. مۇناي جاي عانا ەكونوميكالىق اكتيۆ ەمەس, ول ەلەۋمەتتٸك كەلٸسٸمشارتتىڭ نەگٸزٸ. ال مۇنايدان تٷسەتٸن تابىس ازايسا, ەلدەگٸ تۇراقتىلىققا قالاي بولعاندا دا ەسەرٸ بولادى", - دەدٸ ول.
ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, ترامپ ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ قىتايعا جەنە ەۋروپاعا قارسى ەنگٸزگەن تاريفتەرٸ جاھاندىق ساۋدا بالانسىنا قاۋٸپ تٶندٸرەدٸ.
"ينۆەستورلار سەنٸمٸنە سىزات تٷسٸرەدٸ. بۇل جاعداي ەنەرگەتيكا نارىعىنداعى تۇراقسىزدىقتى كٷشەيتتٸ. ساۋدا اعىندارى مەن ٶندٸرٸس تٸزبەكتەرٸنٸڭ بۇزىلۋى مۇنايعا سۇرانىستى ازايتىپ, ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ تۇرالاۋىنا الىپ كەلۋى ىقتيمال. ال بۇل وپەك+ ەلدەرٸنە, قازاقستان ٷشٸن تٸكەلەي سوققى بولادى. بيۋدجەت قۇرىلىمىنىڭ ٷلكەن بٶلٸگٸ مۇنايدان تٷسەتٸن ەلٸمٸز ٷشٸن باعانىڭ قۇلدىراۋى قارجى تاپشىلىعىنا, تەڭگەنٸڭ ەلسٸرەپ, ەلەۋمەتتٸك باعدارلامالاردى قىسقارتۋعا ەكەلۋٸ مٷمكٸن. بۇل ٶز كەزەگٸندە حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك كٶڭٸل-كٷيٸنە ەسەر ەتەر ەدٸ. بۇل قۇلدىراۋ جاڭا جوبالارعا قارجى قۇيۋدى باياۋلاتادى", - دەدٸ ول.
ساياساتتانۋشى بۇل مەسەلەدە ٶز بولجامىن دا ايتتى.
"سىرتقى ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ كٷردەلەنۋٸ قازاقستاننىڭ گەوساياسي باعىتىنا دا ەسەر ەتەدٸ. قىتايدىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنا ىقپالىن ەسكەرسەك, بۇل كٶرشٸ ەلدٸڭ ساياساتىندا جاڭا قاتەردٸڭ ٶسۋٸنە ەكەلۋٸ مٷمكٸن. بٸراق مەنٸڭشە, قىتاي تاراپى ترامپپەن كەلٸسٸمگە كەلەدٸ. تەك سول كەلٸسٸمنٸڭ شارتتارى عانا بەيجٸڭدٸ تولعاندىرىپ وتىر. ترامپتىڭ پروتەكتسيونيزمٸ قازاقستاننىڭ كٶپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىنىڭ تەپە-تەڭدٸگٸنە جاعىمسىز ەسەر ەتۋ پوتەنتسيالىنا يە بولۋمەن قاتار, ەلدٸڭ باتىس پەن شىعىس اراسىنداعى مانەۆر جاساۋ مٷمكٸندٸگٸن تارىلتۋى مٷمكٸن.
ترامپتىڭ تاريفتٸك شەشٸمدەرٸ قازاقستان ٷشٸن تٸكەلەي ەكونوميكالىق قاۋٸپ بولماسا دا, جاناما جەنە كەشەندٸ تەۋەكەلدەر ەكەلۋٸ ىقتيمال. مۇناي سەكتورى ارقىلى بۇل ساياسات بيۋدجەتكە سوققى بولىپ, ەلەۋمەتتٸك سالاعا كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزۋٸ ىقتيمال. ال گەوساياسي تۇرعىدا ەلسٸرەگەن رەسەي جاعدايىندا قىتايدىڭ ايماقتاعى ەكونوميكالىق-ساياسي رٶلٸ ارتىپ وتىرعانىن ەسكەرۋ قاجەت. بۇل فاكتورلار قازاقستاندى بارىنشا يكەمدٸ ەرٸ كٶپقىرلى ٸشكٸ جەنە سىرتقى ساياسات جٷرگٸزۋگە مەجبٷرلەيدٸ", - دەپ تٷيٸندەدٸ ول.
بۇل تۋراسىندا ساياساتتانۋشى اسحات قاسەنعالي دە ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە پٸكٸر بٸلدٸرٸپتٸ.
"تاريفتٸك تارتىستىڭ توقتايتىن تٷرٸ جوق. نٶمٸر بٸرٸنشٸ ەكونوميكا اقش پەن نٶمٸر ەكٸنشٸ ەكونوميكا قىتاي كٷن سايىن بٸر-بٸرٸنە تاريفتەردٸ كٶتەرۋدە. كومپانييالار تاۋاردىڭ باعاسىن ٶزگەرتٸپ ٷلگەرە الماي جاتىر. قاربالاس. بۇل كٷللٸ ەلەمگە ەسەر ەتەدٸ. ترامپ قىتايدان باسقا ەلدەرگە سالىنعان باج سالىعىن 90 كٷنگە توقتاتتى. بۇل تٷبەگەيلٸ شەشٸم بولماسا دا, "كەلٸسسٶزگە دايىنبىز" دەگەن ىم-يشاراسى بولسا كەرەك. دەگەنمەن ساۋدا سوعىسى كٶپتەگەن ەلگە زاردابىن تيگٸزەدٸ. تٸپتٸ ەلەمدٸك رەتسەسسيياعا ەكەلۋٸ مٷمكٸن", - دەدٸ ول.
"مىسالى ەو مەن قىتاي تاريفتٸك سوعىستا پوزيتسييالارىن جاقىنداتۋى مٷمكٸن. ياعني ەو ەلدەرٸ قىتاي تاۋارلارىنا تاريف سالماي, قىتاي ەو تاۋارلارىنا تاريف سالمايدى. بەلكٸم تاريف بولاتىن شىعار, بٸراق تىم جوعارى ەمەس دەگەندەي. ونداي سەتتە قىتاي مەن ەو-نىڭ تاۋارلارىن بٸر-بٸرٸنە اعىلادى دەيدٸ ساراپشىلار. تاريفتٸك سوعىسقا بايلانىستى قىتاي مەن ەو-نىڭ بايلانىسى ارتسا, ٶزارا تاۋار تاسىمالى دا ارتادى. بۇل قازاقستاندى لوگيستيكالىق تۇرعىدان ماڭىزدى ەتە تٷسەدٸ. بۇل بٸر جاعىنان مٷمكٸندٸك. ترانسكاسپيي باعىتىنىڭ دا تىنىسى اشىلا تٷسەر ەدٸ. قىتاي تاۋارىن ەكٸ جولمەن, تەڭٸز جەنە قۇرلىق ارقىلى تاسىمالدايدى. تەڭٸزگە باسىمدىق بەرەدٸ, الايدا ەۋروپاعا تاۋار جەتكٸزۋ ٷشٸن بٸز ارقىلى ٶتەتٸن جولدى دا بارىنشا پايدالانۋدا. ەندٸ سونىڭ ٷلەسٸ ارتاتىن سيياقتى", - دەپ بولجادى ول.
"ترامپ ەزٸرگە تاريفتەردٸ 90 كٷنگە پاۋزاعا قويىپ, بارلىعىنا ورتاق مينيمالدى 10 پايىز تاريفتٸ قالدىردى. بۇل ساناتقا قىتاي كٸرمەيدٸ. 90 كٷننەن كەيٸن ترامپتىڭ تاريفتەرٸ قايتىپ كەلۋٸ مٷمكٸن. بەلكٸم كەي ەلدەر وسى 90 كٷننٸڭ ٸشٸندە اقش-پەن كەلٸسٸپ, تاريفتەرٸن ازايتاتىن شىعار. الايدا كەي ەلدەر ٷشٸن سول جوعارى تاريفتەر قالۋى ىقتيمال. قالاي بولسا دا "تاريفتەر سوعىسى" ەلەمدٸ ٶزگەرتەدٸ. ەلەمدٸك ەكونوميكادا تەكتونيكالىق ٶزگەرٸستەر بولۋى ىقتيمال.
"بٸزگە سالعان تاريفٸ - 27 پايىز. ول بٸز اقش-قا ساۋدالايتىن تاۋاردىڭ 90 پايىزىنان استامىنا جٷرمەيدٸ. ٶيتكەنٸ بٸز اقش ٷشٸن ستراتەگييالىق ماڭىزى بار شيكٸزاتتىق تاۋارلاردى ساتامىز. بٸراق بەرٸبٸر دە تاريفتٸك تارتىس بٸزگە دە ەسەر ەتەدٸ. وسىلايشا ترامپ ۇزاق جىلدار بويى قالىپتاسقان گەوساياسي, گەوەكونوميكالىق ەلەمدٸك جٷيەنٸ ٶزگەرتٸپ جاتىر", - دەدٸ ول.
