Qazaqstanda internet-alaiaqtyq kún ótken saiyn kúrdelenip, jańa ári qaýipti tásildermen kórinis tabýda. Keiingi jyldary kriptoalaiaqtyq, fishing, dropperlik shemalar men jalǵan siltemeler arqyly jasalatyn qylmystar jiilegen. Zańger Farhad Ábdiqadyrdyń aitýynsha, mundai quqyqbuzýshylyqtar Qylmystyq kodekstiń birneshe baby aiasynda qarastyrylǵanymen, olardy áshkereleý tájiribede aitarlyqtai qiyndyq týdyrady. Bul týraly ol Dalanews.kz redaktsiiasyna bergen pikirinde málimdedi.
Qandai baptarmen retteledi?
Zańgerdiń sózinshe, internet-alaiaqtyq eń aldymen QR Qylmystyq kodeksiniń 190-babymen (“Alaiaqtyq”) qarastyrylady.
“Bul bap alaiaqtyqtyń barlyq túrin, sonyń ishinde internet arqyly jasalǵan qylmystardy qamtidy”, – deidi zańger.
Sonymen qatar aqparattyq júielerge zańsyz qol jetkizýge qatysty 205–213-baptar, onyń ishinde 211-bap (“aqparatqa zańsyz qol jetkizý”) qoldanylady.
“Kóp jaǵdaida alaiaqtyq pen derekterdi zańsyz paidalaný qatar júredi”, – deidi ol.
Zańnamadaǵy jańa ózgerister
Keiingi jyldary zańnama internet-alaiaqtyqtyń jańa túrlerine beiimdele bastady.
“Kriptoalaiaqtyq, fishing jáne derekterdi urlaý naqty qylmys retinde aiqyndala tústi”, - deidi zańger.
Sonymen qatar Qylmystyq kodekske jańa 232-1-bap engizilgen. Bul bap “dropperlikke” qatysty, iaǵni alaiaqtardyń ózge adamdardyń bank shottaryn paidalanyp, zańsyz aqsha aýdarý shemalaryn uiymdastyrýyna bailanysty jaýapkershilikti qarastyrady.
Eń keń taraǵan alaiaqtyq túrleri
Zańgerdiń aitýynsha, qazirgi kezde internet-alaiaqtyqtyń birneshe keń taralǵan túri bar.
“Sonyń ishinde fishing erekshe oryn alady. Alaiaqtar SMS, WhatsApp arqyly nemese jalǵan qońyraýlar shalyp, azamattardyń jeke derekterin alýǵa tyrysady”, – deidi ol.
Sonymen qatar ózderin bank qyzmetkeri retinde tanystyryp, adamdardy aldaityn jaǵdailar jiilegen.
“Olar qupiia kodtar men qarjylai málimetterdi suraidy”, – dep eskertti zańger.
Budan bólek, azamattardyń atyna onlain-nesie rásimdeý faktileri de kóbeiip otyr.
“Bul – keiingi jyldary jiilegen qaýipti shemalardyń biri”, – deidi ol.
Sarapshynyń sózinshe, kriptovaliýta men treidingke bailanysty jalǵan investitsiialyq jobalar da keń taralǵan.
“Alaiaqtar joǵary tabys ýáde etip, adamdardy qarjy salýǵa kóndiredi”, – deidi zańger.
Sonymen qatar marketpleisterde, sonyń ishinde OLX sekildi platformalarda da aldaý faktileri jii kezdesetinin alǵa tartty.
“Bul jerde taýardy kórmei turyp aqsha aýdarý siiaqty táýekelder bar”, – dep túsindirdi ol.
Al dropperlik shemalarda qylmyskerler bóten adamdardyń bank shottaryn paidalanady.
“Olar aqsha aýdarý operatsiialaryn úshinshi tulǵalardyń atymen júrgizedi”, – deidi zańger.
Qylmystyq jaýapkershilik qalai qaralady?
Zań turǵysynan internet-alaiaqtyqtyń árbir túri Qylmystyq kodekstiń naqty baptary boiynsha saralanady. Zańger Farhad Ábdiqadyrdyń túsindirýinshe, mysaly, basqa adamnyń atyna onlain-nesie rásimdeý tek alaiaqtyq retinde ǵana emes, sonymen qatar aqparatqa zańsyz qol jetkizý baby boiynsha da qaralady. Onyń aitýynsha, bóten adamnyń jeke derekterin paidalaný – jazany aýyrlatatyn mán-jai sanalady.
“Bul jaza kólemine tikelei áser etedi”, – deidi ol.
Sol siiaqty, fishing arqyly kod alý nemese azamattardy jalǵan siltemelerge kirgizý de alaiaqtyq áreket retinde baǵalanady. Mundai jaǵdaida is aqparattyq júielerge zańsyz qol jetkizý babymen tolyqtyrylady. Al jalǵan investitsiialyq jobalar arqyly iri kólemde qarjy tartylǵan jaǵdaida jaýapkershilik odan ári kúsheiedi.
"Iri jáne asa iri mólsher bolǵan jaǵdaida jaýapkershilik te aýyr bolady”, – deidi ol.
Sheteldegi alaiaqtardy jaýapqa tartý múmkin be?
Shetelde júrgen alaiaqtardy jaýapqa tartý máselesi áli de kúrdeli kúiinde qalyp otyr. Zańgerdiń aitýynsha, mundai isterde halyqaralyq yntymaqtastyq sheshýshi ról atqarady.
“Interpol jáne ózge de halyqaralyq mehanizmder bar. Alaida praktikada qiyndyqtar týyndap jatady. Kóptegen koll-ortalyq shetelde ornalasqandyqtan, qylmystardyń ashylý deńgeii tómen”, – deidi ol.
Alaiaqtyq qurbany bolsańyz ne isteý kerek?
Alaiaqtyq qurbany bolǵan jaǵdaida eń bastysy – ýaqyt joǵaltpai áreket etý. Farhad Ábdiqadyrdyń sózinshe, aldymen bankke dereý habarlasyp, shotty buǵattaý qajet. Bul qarajattyń ári qarai aýdarylyp ketýiniń aldyn alýǵa múmkindik beredi. Odan keiin mindetti túrde politsiiaǵa aryz jazý kerek.
“Bul qylmystyq is qozǵaý úshin mańyzdy”, – deidi ol.
Onyń aitýynsha, bank qarjylai operatsiiany toqtatsa, politsiia tergeý júrgizedi.
Qandai dálelder qajet?
Alaiaqtyq faktisi boiynsha dálelder jinaý – istiń ashylýyna tikelei áser etetin mańyzdy kezeń. Zańgerdiń sózinshe, jábirlenýshi qolyndaǵy barlyq aiǵaqty saqtap qalýy tiis.
“Chattar, aýdio jazbalar, aqsha aýdarymdary, karta derekteri jáne saittardyń skrinshottary – barlyǵy mańyzdy”, – deidi zańger.
Bank jaýapkershiligi qandai?
Zańger másele jaǵdaiǵa bailanysty ártúrli bolatynyn málimdedi.
“Eger bank kúmándi operatsiiany toqtatpasa nemese qaýipsizdik sharalaryn saqtamaǵan bolsa, jaýapkershilikke tartylady”, – deidi ol.
Alaida klienttiń ózi alaiaqtarǵa málimet berip qoiǵan jaǵdaida jaǵdai ózgeredi.
Alaida klienttiń ózi kodty berip qoiýy jaǵdaidy ózgertedi.
“Eger azamat SMS-kodty ózi bergen bolsa, bank kóbine jaýapkershilik arqalamaidy”, – deidi zańger.
Qalai qorǵanýǵa bolady?
Internet-alaiaqtyqtan qorǵaný úshin qarapaiym qaýipsizdik erejelerin saqtaý mańyzdy. Sarapshy negizgi qaǵidalardy atady.
“SMS-kodty eshkimge bermeý, ózin "bank qyzmetkeri” retinde tanystyratyndarǵa senbeý, tek resmi qosymshalardy paidalaný qajet”, – deidi ol.
Sonymen qatar jeke derekterdi de qorǵaý mańyzdy.
“ETsP jáne JSN málimetterin saqtap, kúmándi investitsiialarǵa aqsha salmaý kerek”, – deidi zańger.
Qai kezde birden dabyl qaǵý kerek?
Onyń sózinshe, keibir jaǵdailarda dereý áreket etý asa mańyzdy. Eger shotyńyzdan aqsha zańsyz aýdarylsa, sizdiń atyńyzǵa ruqsatsyz nesie rásimdelse nemese bank kartasyna kúmándi kirý áreketteri baiqalsa, ýaqyt joǵaltpai shara qoldaný qajet.
Sondai-aq SMS-kod suraý nemese qysym kórsetý jaǵdailary da qaýipti belgi bolyp sanalady.
“Mundai jaǵdaida ýaqyt joǵaltpai, birden bankke jáne politsiiaǵa júginý qajet”, – dep túiindedi zańger Farhad Ábdiqadyr.
Aita keteiik, buǵan deiin Instagram arqyly jasalǵan alaiaqtyqtan 121 adam zardap shegip, 9 mln teńgege jýyq shyǵyn kelgeni týraly jazǵan edik.
Qyzylorda oblysy prokýratýrasynyń málimetinshe, 31 jastaǵy azamat 2024 jyly jalǵan paraqsha ashyp, adamdarǵa "aqshany eselep qaitaramyn" dep ýáde bergen.
Ol jábirlenýshilerdiń qarajatyn 1XBETKZ býkmekerlik keńsesi men Wooppay Wallet arqyly iemdengen.
Nátijesinde respýblika boiynsha 121 azamat aldanyp, jalpy shyǵyn shamamen 9 mln teńgeni quraǵan.
2025 jylǵy 19 qarashadaǵy sot úkimimen kúdikti 3 jylǵa bas bostandyǵyn shekteý jazasyna sottalǵan.
Sot barysynda ol kinásin tolyq moiyndap, keltirilgen shyǵyndy ótegen. Osyǵan bailanysty oǵan bas bostandyǵynan aiyrý jazasy taǵaiyndalmaǵan.
Qazirgi ýaqytta sottalǵan probatsiialyq baqylaýda jazasyn ótep jatyr.
