Qazaqstanda ınternet-alaıaqtyq kún ótken saıyn kúrdelenip, jańa ári qaýipti tásildermen kórinis tabýda. Keıingi jyldary krıptoalaıaqtyq, fıshıng, dropperlik shemalar men jalǵan siltemeler arqyly jasalatyn qylmystar jıilegen. Zańger Farhad Ábdiqadyrdyń aıtýynsha, mundaı quqyqbuzýshylyqtar Qylmystyq kodekstiń birneshe baby aıasynda qarastyrylǵanymen, olardy áshkereleý tájirıbede aıtarlyqtaı qıyndyq týdyrady. Bul týraly ol Dalanews.kz redaksıasyna bergen pikirinde málimdedi.
Qandaı baptarmen retteledi?
Zańgerdiń sózinshe, ınternet-alaıaqtyq eń aldymen QR Qylmystyq kodeksiniń 190-babymen (“Alaıaqtyq”) qarastyrylady.
“Bul bap alaıaqtyqtyń barlyq túrin, sonyń ishinde ınternet arqyly jasalǵan qylmystardy qamtıdy”, – deıdi zańger.
Sonymen qatar aqparattyq júıelerge zańsyz qol jetkizýge qatysty 205–213-baptar, onyń ishinde 211-bap (“aqparatqa zańsyz qol jetkizý”) qoldanylady.
“Kóp jaǵdaıda alaıaqtyq pen derekterdi zańsyz paıdalaný qatar júredi”, – deıdi ol.
Zańnamadaǵy jańa ózgerister
Keıingi jyldary zańnama ınternet-alaıaqtyqtyń jańa túrlerine beıimdele bastady.
“Krıptoalaıaqtyq, fıshıng jáne derekterdi urlaý naqty qylmys retinde aıqyndala tústi”, - deıdi zańger.
Sonymen qatar Qylmystyq kodekske jańa 232-1-bap engizilgen. Bul bap “dropperlikke” qatysty, ıaǵnı alaıaqtardyń ózge adamdardyń bank shottaryn paıdalanyp, zańsyz aqsha aýdarý shemalaryn uıymdastyrýyna baılanysty jaýapkershilikti qarastyrady.
Eń keń taraǵan alaıaqtyq túrleri
Zańgerdiń aıtýynsha, qazirgi kezde ınternet-alaıaqtyqtyń birneshe keń taralǵan túri bar.
“Sonyń ishinde fıshıng erekshe oryn alady. Alaıaqtar SMS, WhatsApp arqyly nemese jalǵan qońyraýlar shalyp, azamattardyń jeke derekterin alýǵa tyrysady”, – deıdi ol.
Sonymen qatar ózderin bank qyzmetkeri retinde tanystyryp, adamdardy aldaıtyn jaǵdaılar jıilegen.
“Olar qupıa kodtar men qarjylaı málimetterdi suraıdy”, – dep eskertti zańger.
Budan bólek, azamattardyń atyna onlaın-nesıe rásimdeý faktileri de kóbeıip otyr.
“Bul – keıingi jyldary jıilegen qaýipti shemalardyń biri”, – deıdi ol.
Sarapshynyń sózinshe, krıptovalúta men treıdıngke baılanysty jalǵan ınvestıtsıalyq jobalar da keń taralǵan.
“Alaıaqtar joǵary tabys ýáde etip, adamdardy qarjy salýǵa kóndiredi”, – deıdi zańger.
Sonymen qatar marketpleısterde, sonyń ishinde OLX sekildi platformalarda da aldaý faktileri jıi kezdesetinin alǵa tartty.
“Bul jerde taýardy kórmeı turyp aqsha aýdarý sıaqty táýekelder bar”, – dep túsindirdi ol.
Al dropperlik shemalarda qylmyskerler bóten adamdardyń bank shottaryn paıdalanady.
“Olar aqsha aýdarý operasıalaryn úshinshi tulǵalardyń atymen júrgizedi”, – deıdi zańger.
Qylmystyq jaýapkershilik qalaı qaralady?
Zań turǵysynan ınternet-alaıaqtyqtyń árbir túri Qylmystyq kodekstiń naqty baptary boıynsha saralanady. Zańger Farhad Ábdiqadyrdyń túsindirýinshe, mysaly, basqa adamnyń atyna onlaın-nesıe rásimdeý tek alaıaqtyq retinde ǵana emes, sonymen qatar aqparatqa zańsyz qol jetkizý baby boıynsha da qaralady. Onyń aıtýynsha, bóten adamnyń jeke derekterin paıdalaný – jazany aýyrlatatyn mán-jaı sanalady.
“Bul jaza kólemine tikeleı áser etedi”, – deıdi ol.
Sol sıaqty, fıshıng arqyly kod alý nemese azamattardy jalǵan siltemelerge kirgizý de alaıaqtyq áreket retinde baǵalanady. Mundaı jaǵdaıda is aqparattyq júıelerge zańsyz qol jetkizý babymen tolyqtyrylady. Al jalǵan ınvestısıalyq jobalar arqyly iri kólemde qarjy tartylǵan jaǵdaıda jaýapkershilik odan ári kúsheıedi.
"İri jáne asa iri mólsher bolǵan jaǵdaıda jaýapkershilik te aýyr bolady”, – deıdi ol.
Sheteldegi alaıaqtardy jaýapqa tartý múmkin be?
Shetelde júrgen alaıaqtardy jaýapqa tartý máselesi áli de kúrdeli kúıinde qalyp otyr. Zańgerdiń aıtýynsha, mundaı isterde halyqaralyq yntymaqtastyq sheshýshi ról atqarady.
“Interpol jáne ózge de halyqaralyq mehanızmder bar. Alaıda praktıkada qıyndyqtar týyndap jatady. Kóptegen koll-ortalyq shetelde ornalasqandyqtan, qylmystardyń ashylý deńgeıi tómen”, – deıdi ol.
Alaıaqtyq qurbany bolsańyz ne isteý kerek?
Alaıaqtyq qurbany bolǵan jaǵdaıda eń bastysy – ýaqyt joǵaltpaı áreket etý. Farhad Ábdiqadyrdyń sózinshe, aldymen bankke dereý habarlasyp, shotty buǵattaý qajet. Bul qarajattyń ári qaraı aýdarylyp ketýiniń aldyn alýǵa múmkindik beredi. Odan keıin mindetti túrde polısıaǵa aryz jazý kerek.
“Bul qylmystyq is qozǵaý úshin mańyzdy”, – deıdi ol.
Onyń aıtýynsha, bank qarjylaı operasıany toqtatsa, polısıa tergeý júrgizedi.
Qandaı dálelder qajet?
Alaıaqtyq faktisi boıynsha dálelder jınaý – istiń ashylýyna tikeleı áser etetin mańyzdy kezeń. Zańgerdiń sózinshe, jábirlenýshi qolyndaǵy barlyq aıǵaqty saqtap qalýy tıis.
“Chattar, aýdıo jazbalar, aqsha aýdarymdary, karta derekteri jáne saıttardyń skrınshottary – barlyǵy mańyzdy”, – deıdi zańger.
Bank jaýapkershiligi qandaı?
Zańger másele jaǵdaıǵa baılanysty ártúrli bolatynyn málimdedi.
“Eger bank kúmándi operasıany toqtatpasa nemese qaýipsizdik sharalaryn saqtamaǵan bolsa, jaýapkershilikke tartylady”, – deıdi ol.
Alaıda klıenttiń ózi alaıaqtarǵa málimet berip qoıǵan jaǵdaıda jaǵdaı ózgeredi.
Alaıda klıenttiń ózi kodty berip qoıýy jaǵdaıdy ózgertedi.
“Eger azamat SMS-kodty ózi bergen bolsa, bank kóbine jaýapkershilik arqalamaıdy”, – deıdi zańger.
Qalaı qorǵanýǵa bolady?
Internet-alaıaqtyqtan qorǵaný úshin qarapaıym qaýipsizdik erejelerin saqtaý mańyzdy. Sarapshy negizgi qaǵıdalardy atady.
“SMS-kodty eshkimge bermeý, ózin "bank qyzmetkeri” retinde tanystyratyndarǵa senbeý, tek resmı qosymshalardy paıdalaný qajet”, – deıdi ol.
Sonymen qatar jeke derekterdi de qorǵaý mańyzdy.
“ESP jáne JSN málimetterin saqtap, kúmándi ınvestıtsıalarǵa aqsha salmaý kerek”, – deıdi zańger.
Qaı kezde birden dabyl qaǵý kerek?
Onyń sózinshe, keıbir jaǵdaılarda dereý áreket etý asa mańyzdy. Eger shotyńyzdan aqsha zańsyz aýdarylsa, sizdiń atyńyzǵa ruqsatsyz nesıe rásimdelse nemese bank kartasyna kúmándi kirý áreketteri baıqalsa, ýaqyt joǵaltpaı shara qoldaný qajet.
Sondaı-aq SMS-kod suraý nemese qysym kórsetý jaǵdaılary da qaýipti belgi bolyp sanalady.
“Mundaı jaǵdaıda ýaqyt joǵaltpaı, birden bankke jáne polısıaǵa júginý qajet”, – dep túıindedi zańger Farhad Ábdiqadyr.
Aıta keteıik, buǵan deıin Instagram arqyly jasalǵan alaıaqtyqtan 121 adam zardap shegip, 9 mln teńgege jýyq shyǵyn kelgeni týraly jazǵan edik.
Qyzylorda oblysy prokýratýrasynyń málimetinshe, 31 jastaǵy azamat 2024 jyly jalǵan paraqsha ashyp, adamdarǵa "aqshany eselep qaıtaramyn" dep ýáde bergen.
Ol jábirlenýshilerdiń qarajatyn 1XBETKZ býkmekerlik keńsesi men Wooppay Wallet arqyly ıemdengen.
Nátıjesinde respýblıka boıynsha 121 azamat aldanyp, jalpy shyǵyn shamamen 9 mln teńgeni quraǵan.
2025 jylǵy 19 qarashadaǵy sot úkimimen kúdikti 3 jylǵa bas bostandyǵyn shekteý jazasyna sottalǵan.
Sot barysynda ol kinásin tolyq moıyndap, keltirilgen shyǵyndy ótegen. Osyǵan baılanysty oǵan bas bostandyǵynan aıyrý jazasy taǵaıyndalmaǵan.
Qazirgi ýaqytta sottalǵan probasıalyq baqylaýda jazasyn ótep jatyr.
