Qazaqstanda ınternet-alaıaqtyq máselesi jyl saıyn kúrdelenip, jańa formalarǵa ıe bolyp jatyr. Krıptoalaıaqtyq, fıshıng, dropperlik shemalar, jalǵan siltemeler – keıingi jyldary keń taraǵan qylmystardyń qatarynda. Zańger Farhad Ábdiqadyr talaı qazaqstandyqtyń qaltasyn qaqqan quqyqbuzýshylyqtar Qylmystyq kodekstiń birneshe baby boıynsha qaralatynyn, alaıda olardy ashý tájirıbede ońaı emes ekenin jetkizdi. Bul týraly ol Dalanews.kz redaksıasyna baıandady.

Qandaı baptarmen retteledi?

Zańgerdiń sózinshe, ınternet-alaıaqtyq eń aldymen QR Qylmystyq kodeksiniń 190-babymen (“Alaıaqtyq”) qarastyrylady.

“Bul bap alaıaqtyqtyń barlyq túrin, sonyń ishinde ınternet arqyly jasalǵan qylmystardy qamtıdy”, – deıdi zańger.

Sonymen qatar aqparattyq júıelerge zańsyz qol jetkizýge qatysty 205–213-baptar, onyń ishinde 211-bap (“aqparatqa zańsyz qol jetkizý”) qoldanylady.

“Kóp jaǵdaıda alaıaqtyq pen derekterdi zańsyz paıdalaný qatar júredi”, – deıdi ol.

Zańnamadaǵy jańa ózgerister

Keıingi jyldary zańnama ınternet-alaıaqtyqtyń jańa túrlerine beıimdele bastady.

“Krıptoalaıaqtyq, fıshıng jáne derekterdi urlaý naqty qylmys retinde aıqyndala tústi”, - deıdi zańger.

Onyń aıtýynsha, jańa 232-1-bap – “dropperlik” engizilgen.

“Bul bóten adamdardyń bank shottaryn paıdalanyp, aqsha aýdarý shemalaryna qatysty”, – dep qosty ol.

Eń keń taraǵan alaıaqtyq túrleri

Zańgerdiń aıtýynsha, qazirgi kezde ınternet-alaıaqtyqtyń birneshe keń taralǵan túri bar.

“Sonyń ishinde fıshıng erekshe oryn alady. Alaıaqtar SMS, WhatsApp arqyly nemese jalǵan qońyraýlar shalyp, azamattardyń jeke derekterin alýǵa tyrysady”, – deı ol.

Sonymen qatar ózderin bank qyzmetkeri retinde tanystyryp, adamdardy aldaıtyn jaǵdaılar jıilegen.

“Olar qupıa kodtar men qarjylaı málimetterdi suraıdy”, – deıdi zańger.

Budan bólek, azamattardyń atyna onlaın-nesıe rásimdeý faktileri de kóbeıip otyr.

“Bul – keıingi jyldary jıilegen qaýipti shemalardyń biri”, – deıdi ol.

Sarapshynyń sózinshe, krıptovalúta men treıdıngke baılanysty jalǵan ınvestıtsıalyq jobalar da keń taralǵan.

“Alaıaqtar joǵary tabys ýáde etip, adamdardy qarjy salýǵa kóndiredi”, – deıdi zańger.

Sonymen qatar marketpleısterde, sonyń ishinde OLX sekildi platformalarda da aldaý faktileri jıi kezdesetinin alǵa tartty.

“Bul jerde taýardy kórmeı turyp aqsha aýdarý sıaqty táýekelder bar”, – dep túsindirdi ol.

Al dropperlik shemalarda qylmyskerler bóten adamdardyń bank shottaryn paıdalanady.

“Olar aqsha aýdarý operatsıalaryn úshinshi tulǵalardyń atymen júrgizedi”, – deıdi zańger.

Qylmystyq jaýapkershilik qalaı qaralady?

Zań turǵysynan árbir áreket naqty baptarmen saralanady.

“Mysaly, basqa adamnyń atyna onlaın-nesıe rásimdeý 190-bappen qatar 211-bap boıynsha da qaralady”, – deıdi zańger.

Onyń túsindirýinshe, bóten derekterdi paıdalaný aýyrlatatyn mán-jaı bolyp esepteledi.

“Bul jaza kólemine áser etedi”, – deıdi ol.

Al fıshıng arqyly kod alý nemese jalǵan silteme jiberý de alaıaqtyq retinde baǵalanady.

“Mundaı áreketter aqparatqa zańsyz qol jetkizý babymen tolyqtyrylady”, – deıdi zańger.

Jalǵan ınvestıtsıalyq jobalar iri kólemde jasalsa, jaza kúsheıedi.

“İri jáne asa iri mólsher bolǵan jaǵdaıda jaýapkershilik te aýyr bolady”, – deıdi ol.

Sheteldegi alaıaqtardy jaýapqa tartý múmkin be?

Farhad Ábdiqadyrdyń aıtýynsha, mundaı jaǵdaılarda halyqaralyq yntymaqtastyq qajet.

“Interpol jáne ózge de halyqaralyq mehanızmder bar”, – deıdi zańger.

Alaıda praktıkada qıyndyqtar bar.

“Kóptegen koll-ortalyqtar shetelde ornalasqandyqtan, qylmystardyń ashylý deńgeıi tómen”, – deıdi ol.

Alaıaqtyq qurbany bolsańyz ne isteý kerek?

Sarapshy eń aldymen bankke habarlasý keregin eskertti.

“Birinshi kezekte bankke júginý kerek. Aqshany toqtatý úshin shotty buǵattaý qajet", – deıdi zańger.

Odan keıin polısıaǵa  aryz jazý kerek.

“Bul qylmystyq is qozǵaý úshin mańyzdy”, – deıdi ol.

Qaı organǵa júginý kerek?

Zańger áreket etý tártibin naqty túsindirdi.

“Aldymen bank, keıin polısıaǵa júginý qajet”, – deıdi ol.

Onyń aıtýynsha, bank qarjylaı operasıany toqtatsa, polısıa tergeý júrgizedi.

Qandaı dálelder qajet?

Jábirlenýshi barlyq dáleldi  saqtaýy tıis.

“Chattar, aýdıo jazbalar, aqsha aýdarymdary, karta derekteri jáne saıttardyń skrınshottary – barlyǵy mańyzdy”, – deıdi zańger.

Bank jaýapkershiligi qandaı?

Bul másele ár jaǵdaıǵa baılanysty ártúrli.

“Eger bank kúmándi operasıany toqtatpasa nemese qaýipsizdik sharalaryn saqtamaǵan bolsa, jaýapkershilikke tartylady”, – deıdi ol.

Alaıda klıenttiń ózi kodty berip qoıýy jaǵdaıdy ózgertedi.

“Eger azamat SMS-kodty ózi bergen bolsa, bank kóbine jaýapkershilik arqalamaıdy”, – deıdi zańger.

Qalaı qorǵanýǵa bolady?

Sarapshy negizgi erejelerdi atady.

“SMS-kodty eshkimge bermeý kerek, “bank qyzmetkeri” degenge senbeý kerek, tek resmı qosymshalardy paıdalaný qajet”, – deıdi ol.

Sonymen qatar jeke derekterdi qorǵaý mańyzdy.

“ESP jáne JSN málimetterin saqtap, kúmándi ınvestıtsıalarǵa aqsha salmaý kerek”, – deıdi zańger.

Qaı kezde birden dabyl qaǵý kerek?

Zańgerdiń aıtýynsha, keıbir  jaǵdaılarda dereý áreket etý qajet.

“Eger aqsha aýdarylyp ketse, sizdiń atyńyzǵa nesıe rásimdelse nemese kartańyzǵa kúmándi kirý bolsa – birden áreket etý kerek”, – deıdi ol.

Sondaı-aq SMS-kod suraý nemese qysym kórsetý jaǵdaılary da qaýipti belgi.

“Mundaı jaǵdaıda ýaqyt joǵaltpaı, birden bankke jáne polısıaǵa júginý qajet”, – dep túıindedi zańger Farhad Ábdiqadyr.