قازاقستاندا ينتەرنەت-الاياقتىق ماسەلەسى جىل سايىن كۇردەلەنىپ، جاڭا فورمالارعا يە بولىپ جاتىر. كريپتوالاياقتىق، فيشينگ، دروپپەرلىك سحەمالار، جالعان سىلتەمەلەر – كەيىنگى جىلدارى كەڭ تاراعان قىلمىستاردىڭ قاتارىندا. زاڭگەر فارحاد ءابدىقادىر تالاي قازاقستاندىقتىڭ قالتاسىن قاققان قۇقىقبۇزۋشىلىقتار قىلمىستىق كودەكستىڭ بىرنەشە بابى بويىنشا قارالاتىنىن، الايدا ولاردى اشۋ تاجىريبەدە وڭاي ەمەس ەكەنىن جەتكىزدى. بۇل تۋرالى ول Dalanews.kz رەداكسياسىنا باياندادى.
قانداي باپتارمەن رەتتەلەدى؟
زاڭگەردىڭ سوزىنشە، ينتەرنەت-الاياقتىق ەڭ الدىمەن ق ر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 190-بابىمەن (“الاياقتىق”) قاراستىرىلادى.
“بۇل باپ الاياقتىقتىڭ بارلىق ءتۇرىن، سونىڭ ىشىندە ينتەرنەت ارقىلى جاسالعان قىلمىستاردى قامتيدى”، – دەيدى زاڭگەر.
سونىمەن قاتار اقپاراتتىق جۇيەلەرگە زاڭسىز قول جەتكىزۋگە قاتىستى 205–213-باپتار، ونىڭ ىشىندە 211-باپ (“اقپاراتقا زاڭسىز قول جەتكىزۋ”) قولدانىلادى.
“كوپ جاعدايدا الاياقتىق پەن دەرەكتەردى زاڭسىز پايدالانۋ قاتار جۇرەدى”، – دەيدى ول.
زاڭناماداعى جاڭا وزگەرىستەر
كەيىنگى جىلدارى زاڭناما ينتەرنەت-الاياقتىقتىڭ جاڭا تۇرلەرىنە بەيىمدەلە باستادى.
“كريپتوالاياقتىق، فيشينگ جانە دەرەكتەردى ۇرلاۋ ناقتى قىلمىس رەتىندە ايقىندالا ءتۇستى”، - دەيدى زاڭگەر.
ونىڭ ايتۋىنشا، جاڭا 232-1-باپ – “دروپپەرلىك” ەنگىزىلگەن.
“بۇل بوتەن ادامداردىڭ بانك شوتتارىن پايدالانىپ، اقشا اۋدارۋ سحەمالارىنا قاتىستى”، – دەپ قوستى ول.
ەڭ كەڭ تاراعان الاياقتىق تۇرلەرى
زاڭگەردىڭ ايتۋىنشا، قازىرگى كەزدە ينتەرنەت-الاياقتىقتىڭ بىرنەشە كەڭ تارالعان ءتۇرى بار.
“سونىڭ ىشىندە فيشينگ ەرەكشە ورىن الادى. الاياقتار سمس، WhatsApp ارقىلى نەمەسە جالعان قوڭىراۋلار شالىپ، ازاماتتاردىڭ جەكە دەرەكتەرىن الۋعا تىرىسادى”، – دەي ول.
سونىمەن قاتار وزدەرىن بانك قىزمەتكەرى رەتىندە تانىستىرىپ، ادامداردى الدايتىن جاعدايلار جيىلەگەن.
“ولار قۇپيا كودتار مەن قارجىلاي مالىمەتتەردى سۇرايدى”، – دەيدى زاڭگەر.
بۇدان بولەك، ازاماتتاردىڭ اتىنا ونلاين-نەسيە راسىمدەۋ فاكتىلەرى دە كوبەيىپ وتىر.
“بۇل – كەيىنگى جىلدارى جيىلەگەن ءقاۋىپتى سحەمالاردىڭ ءبىرى”، – دەيدى ول.
ساراپشىنىڭ سوزىنشە، كريپتوۆاليۋتا مەن ترەيدينگكە بايلانىستى جالعان ينۆەستيتسيالىق جوبالار دا كەڭ تارالعان.
“الاياقتار جوعارى تابىس ۋادە ەتىپ، ادامداردى قارجى سالۋعا كوندىرەدى”، – دەيدى زاڭگەر.
سونىمەن قاتار ماركەتپلەيستەردە، سونىڭ ىشىندە ولX سەكىلدى پلاتفورمالاردا دا الداۋ فاكتىلەرى ءجيى كەزدەسەتىنىن العا تارتتى.
“بۇل جەردە تاۋاردى كورمەي تۇرىپ اقشا اۋدارۋ سياقتى تاۋەكەلدەر بار”، – دەپ ءتۇسىندىردى ول.
ال دروپپەرلىك شەمالاردا قىلمىسكەرلەر بوتەن ادامداردىڭ بانك شوتتارىن پايدالانادى.
“ولار اقشا اۋدارۋ وپەراتسيالارىن ءۇشىنشى تۇلعالاردىڭ اتىمەن جۇرگىزەدى”، – دەيدى زاڭگەر.
قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك قالاي قارالادى؟
زاڭ تۇرعىسىنان ءاربىر ارەكەت ناقتى باپتارمەن سارالانادى.
“مىسالى، باسقا ادامنىڭ اتىنا ونلاين-نەسيە راسىمدەۋ 190-باپپەن قاتار 211-باپ بويىنشا دا قارالادى”، – دەيدى زاڭگەر.
ونىڭ تۇسىندىرۋىنشە، بوتەن دەرەكتەردى پايدالانۋ اۋىرلاتاتىن ءمان-جاي بولىپ ەسەپتەلەدى.
“بۇل جازا كولەمىنە اسەر ەتەدى”، – دەيدى ول.
ال فيشينگ ارقىلى كود الۋ نەمەسە جالعان سىلتەمە جىبەرۋ دە الاياقتىق رەتىندە باعالانادى.
“مۇنداي ارەكەتتەر اقپاراتقا زاڭسىز قول جەتكىزۋ بابىمەن تولىقتىرىلادى”، – دەيدى زاڭگەر.
جالعان ينۆەستيتسيالىق جوبالار ءىرى كولەمدە جاسالسا، جازا كۇشەيەدى.
“ءىرى جانە اسا ءىرى مولشەر بولعان جاعدايدا جاۋاپكەرشىلىك تە اۋىر بولادى”، – دەيدى ول.
شەتەلدەگى الاياقتاردى جاۋاپقا تارتۋ مۇمكىن بە؟
فارحاد ءابدىقادىردىڭ ايتۋىنشا، مۇنداي جاعدايلاردا حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق قاجەت.
“ينتەرپول جانە وزگە دە حالىقارالىق مەحانيزمدەر بار”، – دەيدى زاڭگەر.
الايدا پراكتيكادا قيىندىقتار بار.
“كوپتەگەن كولل-ورتالىقتار شەتەلدە ورنالاسقاندىقتان، قىلمىستاردىڭ اشىلۋ دەڭگەيى تومەن”، – دەيدى ول.
الاياقتىق قۇربانى بولساڭىز نە ىستەۋ كەرەك؟
ساراپشى ەڭ الدىمەن بانككە حابارلاسۋ كەرەگىن ەسكەرتتى.
“ءبىرىنشى كەزەكتە بانككە جۇگىنۋ كەرەك. اقشانى توقتاتۋ ءۇشىن شوتتى بۇعاتتاۋ قاجەت"، – دەيدى زاڭگەر.
ودان كەيىن پوليسياعا ارىز جازۋ كەرەك.
“بۇل قىلمىستىق ءىس قوزعاۋ ءۇشىن ماڭىزدى”، – دەيدى ول.
قاي ورگانعا جۇگىنۋ كەرەك؟
زاڭگەر ارەكەت ەتۋ ءتارتىبىن ناقتى ءتۇسىندىردى.
“الدىمەن بانك، كەيىن پوليسياعا جۇگىنۋ قاجەت”، – دەيدى ول.
ونىڭ ايتۋىنشا، بانك قارجىلاي وپەراسيانى توقتاتسا، پوليسيا تەرگەۋ جۇرگىزەدى.
قانداي دالەلدەر قاجەت؟
جابىرلەنۋشى بارلىق دالەلدى ساقتاۋى ءتيىس.
“چاتتار، اۋديو جازبالار، اقشا اۋدارىمدارى، كارتا دەرەكتەرى جانە سايتتاردىڭ سكرينشوتتارى – بارلىعى ماڭىزدى”، – دەيدى زاڭگەر.
بانك جاۋاپكەرشىلىگى قانداي؟
بۇل ماسەلە ءار جاعدايعا بايلانىستى ءارتۇرلى.
“ەگەر بانك كۇماندى وپەراسيانى توقتاتپاسا نەمەسە قاۋىپسىزدىك شارالارىن ساقتاماعان بولسا، جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى”، – دەيدى ول.
الايدا كليەنتتىڭ ءوزى كودتى بەرىپ قويۋى جاعدايدى وزگەرتەدى.
“ەگەر ازامات سمس-كودتى ءوزى بەرگەن بولسا، بانك كوبىنە جاۋاپكەرشىلىك ارقالامايدى”، – دەيدى زاڭگەر.
قالاي قورعانۋعا بولادى؟
ساراپشى نەگىزگى ەرەجەلەردى اتادى.
“سمس-كودتى ەشكىمگە بەرمەۋ كەرەك، “بانك قىزمەتكەرى” دەگەنگە سەنبەۋ كەرەك، تەك رەسمي قوسىمشالاردى پايدالانۋ قاجەت”، – دەيدى ول.
سونىمەن قاتار جەكە دەرەكتەردى قورعاۋ ماڭىزدى.
“ەسپ جانە جسن مالىمەتتەرىن ساقتاپ، كۇماندى ينۆەستيتسيالارعا اقشا سالماۋ كەرەك”، – دەيدى زاڭگەر.
قاي كەزدە بىردەن دابىل قاعۋ كەرەك؟
زاڭگەردىڭ ايتۋىنشا، كەيبىر جاعدايلاردا دەرەۋ ارەكەت ەتۋ قاجەت.
“ەگەر اقشا اۋدارىلىپ كەتسە، ءسىزدىڭ اتىڭىزعا نەسيە راسىمدەلسە نەمەسە كارتاڭىزعا كۇماندى كىرۋ بولسا – بىردەن ارەكەت ەتۋ كەرەك”، – دەيدى ول.
سونداي-اق سمس-كود سۇراۋ نەمەسە قىسىم كورسەتۋ جاعدايلارى دا ءقاۋىپتى بەلگى.
“مۇنداي جاعدايدا ۋاقىت جوعالتپاي، بىردەن بانككە جانە پوليسياعا جۇگىنۋ قاجەت”، – دەپ تۇيىندەدى زاڭگەر فارحاد ءابدىقادىر.
