قازاقستاندا ينتەرنەت-الاياقتىق كٷن ٶتكەن سايىن كٷردەلەنٸپ, جاڭا ەرٸ قاۋٸپتٸ تەسٸلدەرمەن كٶرٸنٸس تابۋدا. كەيٸنگٸ جىلدارى كريپتوالاياقتىق, فيشينگ, دروپپەرلٸك سحەمالار مەن جالعان سٸلتەمەلەر ارقىلى جاسالاتىن قىلمىستار جيٸلەگەن. زاڭگەر فارحاد ەبدٸقادىردىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي قۇقىقبۇزۋشىلىقتار قىلمىستىق كودەكستٸڭ بٸرنەشە بابى اياسىندا قاراستىرىلعانىمەن, ولاردى ەشكەرەلەۋ تەجٸريبەدە ايتارلىقتاي قيىندىق تۋدىرادى. بۇل تۋرالى ول Dalanews.kz رەداكتسيياسىنا بەرگەن پٸكٸرٸندە مەلٸمدەدٸ.
قانداي باپتارمەن رەتتەلەدٸ?
زاڭگەردٸڭ سٶزٸنشە, ينتەرنەت-الاياقتىق ەڭ الدىمەن قر قىلمىستىق كودەكسٸنٸڭ 190-بابىمەن (“الاياقتىق”) قاراستىرىلادى.
“بۇل باپ الاياقتىقتىڭ بارلىق تٷرٸن, سونىڭ ٸشٸندە ينتەرنەت ارقىلى جاسالعان قىلمىستاردى قامتيدى”, – دەيدٸ زاڭگەر.
سونىمەن قاتار اقپاراتتىق جٷيەلەرگە زاڭسىز قول جەتكٸزۋگە قاتىستى 205–213-باپتار, ونىڭ ٸشٸندە 211-باپ (“اقپاراتقا زاڭسىز قول جەتكٸزۋ”) قولدانىلادى.
“كٶپ جاعدايدا الاياقتىق پەن دەرەكتەردٸ زاڭسىز پايدالانۋ قاتار جٷرەدٸ”, – دەيدٸ ول.
زاڭناماداعى جاڭا ٶزگەرٸستەر
كەيٸنگٸ جىلدارى زاڭناما ينتەرنەت-الاياقتىقتىڭ جاڭا تٷرلەرٸنە بەيٸمدەلە باستادى.
“كريپتوالاياقتىق, فيشينگ جەنە دەرەكتەردٸ ۇرلاۋ ناقتى قىلمىس رەتٸندە ايقىندالا تٷستٸ”, - دەيدٸ زاڭگەر.
سونىمەن قاتار قىلمىستىق كودەكسكە جاڭا 232-1-باپ ەنگٸزٸلگەن. بۇل باپ “دروپپەرلٸككە” قاتىستى, ياعني الاياقتاردىڭ ٶزگە ادامداردىڭ بانك شوتتارىن پايدالانىپ, زاڭسىز اقشا اۋدارۋ سحەمالارىن ۇيىمداستىرۋىنا بايلانىستى جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ قاراستىرادى.
ەڭ كەڭ تاراعان الاياقتىق تٷرلەرٸ
زاڭگەردٸڭ ايتۋىنشا, قازٸرگٸ كەزدە ينتەرنەت-الاياقتىقتىڭ بٸرنەشە كەڭ تارالعان تٷرٸ بار.
“سونىڭ ٸشٸندە فيشينگ ەرەكشە ورىن الادى. الاياقتار سمس, WhatsApp ارقىلى نەمەسە جالعان قوڭىراۋلار شالىپ, ازاماتتاردىڭ جەكە دەرەكتەرٸن الۋعا تىرىسادى”, – دەيدٸ ول.
سونىمەن قاتار ٶزدەرٸن بانك قىزمەتكەرٸ رەتٸندە تانىستىرىپ, ادامداردى الدايتىن جاعدايلار جيٸلەگەن.
“ولار قۇپييا كودتار مەن قارجىلاي مەلٸمەتتەردٸ سۇرايدى”, – دەپ ەسكەرتتٸ زاڭگەر.
بۇدان بٶلەك, ازاماتتاردىڭ اتىنا ونلاين-نەسيە رەسٸمدەۋ فاكتٸلەرٸ دە كٶبەيٸپ وتىر.
“بۇل – كەيٸنگٸ جىلدارى جيٸلەگەن قاۋٸپتٸ سحەمالاردىڭ بٸرٸ”, – دەيدٸ ول.
ساراپشىنىڭ سٶزٸنشە, كريپتوۆاليۋتا مەن ترەيدينگكە بايلانىستى جالعان ينۆەستيتسييالىق جوبالار دا كەڭ تارالعان.
“الاياقتار جوعارى تابىس ۋەدە ەتٸپ, ادامداردى قارجى سالۋعا كٶندٸرەدٸ”, – دەيدٸ زاڭگەر.
سونىمەن قاتار ماركەتپلەيستەردە, سونىڭ ٸشٸندە ولX سەكٸلدٸ پلاتفورمالاردا دا الداۋ فاكتٸلەرٸ جيٸ كەزدەسەتٸنٸن العا تارتتى.
“بۇل جەردە تاۋاردى كٶرمەي تۇرىپ اقشا اۋدارۋ سيياقتى تەۋەكەلدەر بار”, – دەپ تٷسٸندٸردٸ ول.
ال دروپپەرلٸك سحەمالاردا قىلمىسكەرلەر بٶتەن ادامداردىڭ بانك شوتتارىن پايدالانادى.
“ولار اقشا اۋدارۋ وپەراتسييالارىن ٷشٸنشٸ تۇلعالاردىڭ اتىمەن جٷرگٸزەدٸ”, – دەيدٸ زاڭگەر.
قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸك قالاي قارالادى?
زاڭ تۇرعىسىنان ينتەرنەت-الاياقتىقتىڭ ەربٸر تٷرٸ قىلمىستىق كودەكستٸڭ ناقتى باپتارى بويىنشا سارالانادى. زاڭگەر فارحاد ەبدٸقادىردىڭ تٷسٸندٸرۋٸنشە, مىسالى, باسقا ادامنىڭ اتىنا ونلاين-نەسيە رەسٸمدەۋ تەك الاياقتىق رەتٸندە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار اقپاراتقا زاڭسىز قول جەتكٸزۋ بابى بويىنشا دا قارالادى. ونىڭ ايتۋىنشا, بٶتەن ادامنىڭ جەكە دەرەكتەرٸن پايدالانۋ – جازانى اۋىرلاتاتىن مەن-جاي سانالادى.
“بۇل جازا كٶلەمٸنە تٸكەلەي ەسەر ەتەدٸ”, – دەيدٸ ول.
سول سيياقتى, فيشينگ ارقىلى كود الۋ نەمەسە ازاماتتاردى جالعان سٸلتەمەلەرگە كٸرگٸزۋ دە الاياقتىق ەرەكەت رەتٸندە باعالانادى. مۇنداي جاعدايدا ٸس اقپاراتتىق جٷيەلەرگە زاڭسىز قول جەتكٸزۋ بابىمەن تولىقتىرىلادى. ال جالعان ينۆەستيتسييالىق جوبالار ارقىلى ٸرٸ كٶلەمدە قارجى تارتىلعان جاعدايدا جاۋاپكەرشٸلٸك ودان ەرٸ كٷشەيەدٸ.
"ٸرٸ جەنە اسا ٸرٸ مٶلشەر بولعان جاعدايدا جاۋاپكەرشٸلٸك تە اۋىر بولادى”, – دەيدٸ ول.
شەتەلدەگٸ الاياقتاردى جاۋاپقا تارتۋ مٷمكٸن بە?
شەتەلدە جٷرگەن الاياقتاردى جاۋاپقا تارتۋ مەسەلەسٸ ەلٸ دە كٷردەلٸ كٷيٸندە قالىپ وتىر. زاڭگەردٸڭ ايتۋىنشا, مۇنداي ٸستەردە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق شەشۋشٸ رٶل اتقارادى.
“ينتەرپول جەنە ٶزگە دە حالىقارالىق مەحانيزمدەر بار. الايدا پراكتيكادا قيىندىقتار تۋىنداپ جاتادى. كٶپتەگەن كولل-ورتالىق شەتەلدە ورنالاسقاندىقتان, قىلمىستاردىڭ اشىلۋ دەڭگەيٸ تٶمەن”, – دەيدٸ ول.
الاياقتىق قۇربانى بولساڭىز نە ٸستەۋ كەرەك?
الاياقتىق قۇربانى بولعان جاعدايدا ەڭ باستىسى – ۋاقىت جوعالتپاي ەرەكەت ەتۋ. فارحاد ەبدٸقادىردىڭ سٶزٸنشە, الدىمەن بانككە دەرەۋ حابارلاسىپ, شوتتى بۇعاتتاۋ قاجەت. بۇل قاراجاتتىڭ ەرٸ قاراي اۋدارىلىپ كەتۋٸنٸڭ الدىن الۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ودان كەيٸن مٸندەتتٸ تٷردە پوليتسيياعا ارىز جازۋ كەرەك.
“بۇل قىلمىستىق ٸس قوزعاۋ ٷشٸن ماڭىزدى”, – دەيدٸ ول.
ونىڭ ايتۋىنشا, بانك قارجىلاي وپەراتسييانى توقتاتسا, پوليتسييا تەرگەۋ جٷرگٸزەدٸ.
قانداي دەلەلدەر قاجەت?
الاياقتىق فاكتٸسٸ بويىنشا دەلەلدەر جيناۋ – ٸستٸڭ اشىلۋىنا تٸكەلەي ەسەر ەتەتٸن ماڭىزدى كەزەڭ. زاڭگەردٸڭ سٶزٸنشە, جەبٸرلەنۋشٸ قولىنداعى بارلىق ايعاقتى ساقتاپ قالۋى تيٸس.
“چاتتار, اۋديو جازبالار, اقشا اۋدارىمدارى, كارتا دەرەكتەرٸ جەنە سايتتاردىڭ سكرينشوتتارى – بارلىعى ماڭىزدى”, – دەيدٸ زاڭگەر.
بانك جاۋاپكەرشٸلٸگٸ قانداي?
زاڭگەر مەسەلە جاعدايعا بايلانىستى ەرتٷرلٸ بولاتىنىن مەلٸمدەدٸ.
“ەگەر بانك كٷمەندٸ وپەراتسييانى توقتاتپاسا نەمەسە قاۋٸپسٸزدٸك شارالارىن ساقتاماعان بولسا, جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلادى”, – دەيدٸ ول.
الايدا كليەنتتٸڭ ٶزٸ الاياقتارعا مەلٸمەت بەرٸپ قويعان جاعدايدا جاعداي ٶزگەرەدٸ.
الايدا كليەنتتٸڭ ٶزٸ كودتى بەرٸپ قويۋى جاعدايدى ٶزگەرتەدٸ.
“ەگەر ازامات سمس-كودتى ٶزٸ بەرگەن بولسا, بانك كٶبٸنە جاۋاپكەرشٸلٸك ارقالامايدى”, – دەيدٸ زاڭگەر.
قالاي قورعانۋعا بولادى?
ينتەرنەت-الاياقتىقتان قورعانۋ ٷشٸن قاراپايىم قاۋٸپسٸزدٸك ەرەجەلەرٸن ساقتاۋ ماڭىزدى. ساراپشى نەگٸزگٸ قاعيدالاردى اتادى.
“سمس-كودتى ەشكٸمگە بەرمەۋ, ٶزٸن "بانك قىزمەتكەرٸ” رەتٸندە تانىستىراتىندارعا سەنبەۋ, تەك رەسمي قوسىمشالاردى پايدالانۋ قاجەت”, – دەيدٸ ول.
سونىمەن قاتار جەكە دەرەكتەردٸ دە قورعاۋ ماڭىزدى.
“ەتسپ جەنە جسن مەلٸمەتتەرٸن ساقتاپ, كٷمەندٸ ينۆەستيتسييالارعا اقشا سالماۋ كەرەك”, – دەيدٸ زاڭگەر.
قاي كەزدە بٸردەن دابىل قاعۋ كەرەك?
ونىڭ سٶزٸنشە, كەيبٸر جاعدايلاردا دەرەۋ ەرەكەت ەتۋ اسا ماڭىزدى. ەگەر شوتىڭىزدان اقشا زاڭسىز اۋدارىلسا, سٸزدٸڭ اتىڭىزعا رۇقساتسىز نەسيە رەسٸمدەلسە نەمەسە بانك كارتاسىنا كٷمەندٸ كٸرۋ ەرەكەتتەرٸ بايقالسا, ۋاقىت جوعالتپاي شارا قولدانۋ قاجەت.
سونداي-اق سمس-كود سۇراۋ نەمەسە قىسىم كٶرسەتۋ جاعدايلارى دا قاۋٸپتٸ بەلگٸ بولىپ سانالادى.
“مۇنداي جاعدايدا ۋاقىت جوعالتپاي, بٸردەن بانككە جەنە پوليتسيياعا جٷگٸنۋ قاجەت”, – دەپ تٷيٸندەدٸ زاڭگەر فارحاد ەبدٸقادىر.
ايتا كەتەيٸك, بۇعان دەيٸن Instagram ارقىلى جاسالعان الاياقتىقتان 121 ادام زارداپ شەگٸپ, 9 ملن تەڭگەگە جۋىق شىعىن كەلگەنٸ تۋرالى جازعان ەدٸك.
قىزىلوردا وبلىسى پروكۋراتۋراسىنىڭ مەلٸمەتٸنشە, 31 جاستاعى ازامات 2024 جىلى جالعان پاراقشا اشىپ, ادامدارعا "اقشانى ەسەلەپ قايتارامىن" دەپ ۋەدە بەرگەن.
ول جەبٸرلەنۋشٸلەردٸڭ قاراجاتىن 1XBETKZ بۋكمەكەرلٸك كەڭسەسٸ مەن Wooppay Wallet ارقىلى يەمدەنگەن.
نەتيجەسٸندە رەسپۋبليكا بويىنشا 121 ازامات الدانىپ, جالپى شىعىن شامامەن 9 ملن تەڭگەنٸ قۇراعان.
2025 جىلعى 19 قاراشاداعى سوت ٷكٸمٸمەن كٷدٸكتٸ 3 جىلعا باس بوستاندىعىن شەكتەۋ جازاسىنا سوتتالعان.
سوت بارىسىندا ول كٸنەسٸن تولىق مويىنداپ, كەلتٸرٸلگەن شىعىندى ٶتەگەن. وسىعان بايلانىستى وعان باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى تاعايىندالماعان.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا سوتتالعان پروباتسييالىق باقىلاۋدا جازاسىن ٶتەپ جاتىر.
