قازاقستاندا ينتەرنەت-الاياقتىق كۇن وتكەن سايىن كۇردەلەنىپ، جاڭا ءارى ءقاۋىپتى تاسىلدەرمەن كورىنىس تابۋدا. كەيىنگى جىلدارى كريپتوالاياقتىق، فيشينگ، دروپپەرلىك سحەمالار مەن جالعان سىلتەمەلەر ارقىلى جاسالاتىن قىلمىستار جيىلەگەن. زاڭگەر فارحاد ءابدىقادىردىڭ ايتۋىنشا، مۇنداي قۇقىقبۇزۋشىلىقتار قىلمىستىق كودەكستىڭ بىرنەشە بابى اياسىندا قاراستىرىلعانىمەن، ولاردى اشكەرەلەۋ تاجىريبەدە ايتارلىقتاي قيىندىق تۋدىرادى. بۇل تۋرالى ول Dalanews.kz رەداكسياسىنا بەرگەن پىكىرىندە مالىمدەدى.
قانداي باپتارمەن رەتتەلەدى؟
زاڭگەردىڭ سوزىنشە، ينتەرنەت-الاياقتىق ەڭ الدىمەن ق ر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 190-بابىمەن (“الاياقتىق”) قاراستىرىلادى.
“بۇل باپ الاياقتىقتىڭ بارلىق ءتۇرىن، سونىڭ ىشىندە ينتەرنەت ارقىلى جاسالعان قىلمىستاردى قامتيدى”، – دەيدى زاڭگەر.
سونىمەن قاتار اقپاراتتىق جۇيەلەرگە زاڭسىز قول جەتكىزۋگە قاتىستى 205–213-باپتار، ونىڭ ىشىندە 211-باپ (“اقپاراتقا زاڭسىز قول جەتكىزۋ”) قولدانىلادى.
“كوپ جاعدايدا الاياقتىق پەن دەرەكتەردى زاڭسىز پايدالانۋ قاتار جۇرەدى”، – دەيدى ول.
زاڭناماداعى جاڭا وزگەرىستەر
كەيىنگى جىلدارى زاڭناما ينتەرنەت-الاياقتىقتىڭ جاڭا تۇرلەرىنە بەيىمدەلە باستادى.
“كريپتوالاياقتىق، فيشينگ جانە دەرەكتەردى ۇرلاۋ ناقتى قىلمىس رەتىندە ايقىندالا ءتۇستى”، - دەيدى زاڭگەر.
سونىمەن قاتار قىلمىستىق كودەكسكە جاڭا 232-1-باپ ەنگىزىلگەن. بۇل باپ “دروپپەرلىككە” قاتىستى، ياعني الاياقتاردىڭ وزگە ادامداردىڭ بانك شوتتارىن پايدالانىپ، زاڭسىز اقشا اۋدارۋ سحەمالارىن ۇيىمداستىرۋىنا بايلانىستى جاۋاپكەرشىلىكتى قاراستىرادى.
ەڭ كەڭ تاراعان الاياقتىق تۇرلەرى
زاڭگەردىڭ ايتۋىنشا، قازىرگى كەزدە ينتەرنەت-الاياقتىقتىڭ بىرنەشە كەڭ تارالعان ءتۇرى بار.
“سونىڭ ىشىندە فيشينگ ەرەكشە ورىن الادى. الاياقتار سمس، WhatsApp ارقىلى نەمەسە جالعان قوڭىراۋلار شالىپ، ازاماتتاردىڭ جەكە دەرەكتەرىن الۋعا تىرىسادى”، – دەيدى ول.
سونىمەن قاتار وزدەرىن بانك قىزمەتكەرى رەتىندە تانىستىرىپ، ادامداردى الدايتىن جاعدايلار جيىلەگەن.
“ولار قۇپيا كودتار مەن قارجىلاي مالىمەتتەردى سۇرايدى”، – دەپ ەسكەرتتى زاڭگەر.
بۇدان بولەك، ازاماتتاردىڭ اتىنا ونلاين-نەسيە راسىمدەۋ فاكتىلەرى دە كوبەيىپ وتىر.
“بۇل – كەيىنگى جىلدارى جيىلەگەن ءقاۋىپتى سحەمالاردىڭ ءبىرى”، – دەيدى ول.
ساراپشىنىڭ سوزىنشە، كريپتوۆاليۋتا مەن ترەيدينگكە بايلانىستى جالعان ينۆەستيتسيالىق جوبالار دا كەڭ تارالعان.
“الاياقتار جوعارى تابىس ۋادە ەتىپ، ادامداردى قارجى سالۋعا كوندىرەدى”، – دەيدى زاڭگەر.
سونىمەن قاتار ماركەتپلەيستەردە، سونىڭ ىشىندە ولX سەكىلدى پلاتفورمالاردا دا الداۋ فاكتىلەرى ءجيى كەزدەسەتىنىن العا تارتتى.
“بۇل جەردە تاۋاردى كورمەي تۇرىپ اقشا اۋدارۋ سياقتى تاۋەكەلدەر بار”، – دەپ ءتۇسىندىردى ول.
ال دروپپەرلىك سحەمالاردا قىلمىسكەرلەر بوتەن ادامداردىڭ بانك شوتتارىن پايدالانادى.
“ولار اقشا اۋدارۋ وپەراسيالارىن ءۇشىنشى تۇلعالاردىڭ اتىمەن جۇرگىزەدى”، – دەيدى زاڭگەر.
قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك قالاي قارالادى؟
زاڭ تۇرعىسىنان ينتەرنەت-الاياقتىقتىڭ ءاربىر ءتۇرى قىلمىستىق كودەكستىڭ ناقتى باپتارى بويىنشا سارالانادى. زاڭگەر فارحاد ءابدىقادىردىڭ تۇسىندىرۋىنشە، مىسالى، باسقا ادامنىڭ اتىنا ونلاين-نەسيە راسىمدەۋ تەك الاياقتىق رەتىندە عانا ەمەس، سونىمەن قاتار اقپاراتقا زاڭسىز قول جەتكىزۋ بابى بويىنشا دا قارالادى. ونىڭ ايتۋىنشا، بوتەن ادامنىڭ جەكە دەرەكتەرىن پايدالانۋ – جازانى اۋىرلاتاتىن ءمان-جاي سانالادى.
“بۇل جازا كولەمىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى”، – دەيدى ول.
سول سياقتى، فيشينگ ارقىلى كود الۋ نەمەسە ازاماتتاردى جالعان سىلتەمەلەرگە كىرگىزۋ دە الاياقتىق ارەكەت رەتىندە باعالانادى. مۇنداي جاعدايدا ءىس اقپاراتتىق جۇيەلەرگە زاڭسىز قول جەتكىزۋ بابىمەن تولىقتىرىلادى. ال جالعان ينۆەستيسيالىق جوبالار ارقىلى ءىرى كولەمدە قارجى تارتىلعان جاعدايدا جاۋاپكەرشىلىك ودان ءارى كۇشەيەدى.
"ءىرى جانە اسا ءىرى مولشەر بولعان جاعدايدا جاۋاپكەرشىلىك تە اۋىر بولادى”، – دەيدى ول.
شەتەلدەگى الاياقتاردى جاۋاپقا تارتۋ مۇمكىن بە؟
شەتەلدە جۇرگەن الاياقتاردى جاۋاپقا تارتۋ ماسەلەسى ءالى دە كۇردەلى كۇيىندە قالىپ وتىر. زاڭگەردىڭ ايتۋىنشا، مۇنداي ىستەردە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق شەشۋشى ءرول اتقارادى.
“ينتەرپول جانە وزگە دە حالىقارالىق مەحانيزمدەر بار. الايدا پراكتيكادا قيىندىقتار تۋىنداپ جاتادى. كوپتەگەن كولل-ورتالىق شەتەلدە ورنالاسقاندىقتان، قىلمىستاردىڭ اشىلۋ دەڭگەيى تومەن”، – دەيدى ول.
الاياقتىق قۇربانى بولساڭىز نە ىستەۋ كەرەك؟
الاياقتىق قۇربانى بولعان جاعدايدا ەڭ باستىسى – ۋاقىت جوعالتپاي ارەكەت ەتۋ. فارحاد ءابدىقادىردىڭ سوزىنشە، الدىمەن بانككە دەرەۋ حابارلاسىپ، شوتتى بۇعاتتاۋ قاجەت. بۇل قاراجاتتىڭ ءارى قاراي اۋدارىلىپ كەتۋىنىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ودان كەيىن مىندەتتى تۇردە پوليسياعا ارىز جازۋ كەرەك.
“بۇل قىلمىستىق ءىس قوزعاۋ ءۇشىن ماڭىزدى”، – دەيدى ول.
ونىڭ ايتۋىنشا، بانك قارجىلاي وپەراسيانى توقتاتسا، پوليسيا تەرگەۋ جۇرگىزەدى.
قانداي دالەلدەر قاجەت؟
الاياقتىق فاكتىسى بويىنشا دالەلدەر جيناۋ – ءىستىڭ اشىلۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن ماڭىزدى كەزەڭ. زاڭگەردىڭ سوزىنشە، جابىرلەنۋشى قولىنداعى بارلىق ايعاقتى ساقتاپ قالۋى ءتيىس.
“چاتتار، اۋديو جازبالار، اقشا اۋدارىمدارى، كارتا دەرەكتەرى جانە سايتتاردىڭ سكرينشوتتارى – بارلىعى ماڭىزدى”، – دەيدى زاڭگەر.
بانك جاۋاپكەرشىلىگى قانداي؟
زاڭگەر ماسەلە جاعدايعا بايلانىستى ءارتۇرلى بولاتىنىن مالىمدەدى.
“ەگەر بانك كۇماندى وپەراسيانى توقتاتپاسا نەمەسە قاۋىپسىزدىك شارالارىن ساقتاماعان بولسا، جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى”، – دەيدى ول.
الايدا كليەنتتىڭ ءوزى الاياقتارعا مالىمەت بەرىپ قويعان جاعدايدا جاعداي وزگەرەدى.
الايدا كليەنتتىڭ ءوزى كودتى بەرىپ قويۋى جاعدايدى وزگەرتەدى.
“ەگەر ازامات سمس-كودتى ءوزى بەرگەن بولسا، بانك كوبىنە جاۋاپكەرشىلىك ارقالامايدى”، – دەيدى زاڭگەر.
قالاي قورعانۋعا بولادى؟
ينتەرنەت-الاياقتىقتان قورعانۋ ءۇشىن قاراپايىم قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرىن ساقتاۋ ماڭىزدى. ساراپشى نەگىزگى قاعيدالاردى اتادى.
“سمس-كودتى ەشكىمگە بەرمەۋ، ءوزىن "بانك قىزمەتكەرى” رەتىندە تانىستىراتىندارعا سەنبەۋ، تەك رەسمي قوسىمشالاردى پايدالانۋ قاجەت”، – دەيدى ول.
سونىمەن قاتار جەكە دەرەكتەردى دە قورعاۋ ماڭىزدى.
“ەسپ جانە جسن مالىمەتتەرىن ساقتاپ، كۇماندى ينۆەستيتسيالارعا اقشا سالماۋ كەرەك”، – دەيدى زاڭگەر.
قاي كەزدە بىردەن دابىل قاعۋ كەرەك؟
ونىڭ سوزىنشە، كەيبىر جاعدايلاردا دەرەۋ ارەكەت ەتۋ اسا ماڭىزدى. ەگەر شوتىڭىزدان اقشا زاڭسىز اۋدارىلسا، ءسىزدىڭ اتىڭىزعا رۇقساتسىز نەسيە راسىمدەلسە نەمەسە بانك كارتاسىنا كۇماندى كىرۋ ارەكەتتەرى بايقالسا، ۋاقىت جوعالتپاي شارا قولدانۋ قاجەت.
سونداي-اق سمس-كود سۇراۋ نەمەسە قىسىم كورسەتۋ جاعدايلارى دا ءقاۋىپتى بەلگى بولىپ سانالادى.
“مۇنداي جاعدايدا ۋاقىت جوعالتپاي، بىردەن بانككە جانە پوليسياعا جۇگىنۋ قاجەت”، – دەپ تۇيىندەدى زاڭگەر فارحاد ءابدىقادىر.
ايتا كەتەيىك، بۇعان دەيىن Instagram ارقىلى جاسالعان الاياقتىقتان 121 ادام زارداپ شەگىپ، 9 ملن تەڭگەگە جۋىق شىعىن كەلگەنى تۋرالى جازعان ەدىك.
قىزىلوردا وبلىسى پروكۋراتۋراسىنىڭ مالىمەتىنشە، 31 جاستاعى ازامات 2024 جىلى جالعان پاراقشا اشىپ، ادامدارعا "اقشانى ەسەلەپ قايتارامىن" دەپ ۋادە بەرگەن.
ول جابىرلەنۋشىلەردىڭ قاراجاتىن 1XBETKZ بۋكمەكەرلىك كەڭسەسى مەن Wooppay Wallet ارقىلى يەمدەنگەن.
ناتيجەسىندە رەسپۋبليكا بويىنشا 121 ازامات الدانىپ، جالپى شىعىن شامامەن 9 ملن تەڭگەنى قۇراعان.
2025 جىلعى 19 قاراشاداعى سوت ۇكىمىمەن كۇدىكتى 3 جىلعا باس بوستاندىعىن شەكتەۋ جازاسىنا سوتتالعان.
سوت بارىسىندا ول كىناسىن تولىق مويىنداپ، كەلتىرىلگەن شىعىندى وتەگەن. وسىعان بايلانىستى وعان باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى تاعايىندالماعان.
قازىرگى ۋاقىتتا سوتتالعان پروباسيالىق باقىلاۋدا جازاسىن وتەپ جاتىر.
