Mysyrdaǵy jaǵdaidan habardarsyzdar. 6 qazaqstandyq stýdent joǵalyp baryp tabyldy. Osynda oqýǵa ketken. Dini bilim alýǵa, arab tilin oqýǵa. Bulardy Mysyr politsiiasy ustap áketken. Ázir olardyń ne sebepti ustalǵany aitylǵan joq.
Osy jaǵdaidan keiin Din isteri komiteti oilandy. Qazaqstan azamattarynyń shetelde dini bilim alýyna qatań talaptar qoiylýy múmkin. Dini qyzmet týraly jańa zańnama jobasyna osyndai norma engizý usynylmaq eken. Kúni keshe Baqytjan Qulekeev aitty (Din isteri jáne azamattyq qoǵam ministriniń keńesshisi) muny.
Durys qoi, qalai oilaisyz? Aitalyq, álgi 6 stýdenttiń shetelge oqý ketkenin eshkim bilmeidi. Tiisinshe, ne istep, ne bitirip júrgeninen de habarsyzbyz. Al Mysyrdaǵy ahýal aýmaly-tókpeli. Terrorizmniń órship turǵany da belgili bul jaqta. Radikaldy aǵymdar men politsiia arasynda kúres kúsheiip tur.
TUZAQQA TÚSÝ OŃAI
Qazaqstan azamattarynyń shetelde dini bilim alýyn qatańdatý týraly zań qazirgi ýaqytta qanshalyqty ózekti? Nátijesi bola ma? Ekstremizmniń aldyn-alýǵa septese me? «Qala men Dalanyń» osy jáne ózge de saýaldaryna saiasattanýshy Sultanbek Sultanǵaliev (sýrette) jaýap berdi.
– Bul zań jastardy teris dini aǵymdardyń yqpalynan qorǵai ala ma, qalai oilaisyz?
– Shetelde dini bilim alýdy qatańdatý týraly zańdy baiaǵydan qolǵa alý kerek edi, negizinde. Iá, áli de kesh emes. Osy arqyly jastarymyzdy teris dini aǵymdardyń arbaýyna túsip qalýdan qutqaramyz degen úmit bar. Anyǵynda, tolyq dini bilim almaǵan adam mundai ideiamen jyldam ýlanady. Arbap alady olardy. Dini ekstremizmniń ideiasymen bir ýlansa, qaityp qutqarý qiyn. Sony túsiný kerek.
– Sonda bul ideianyń adamnyń sanasyn arbap alatyn qandai qudireti bar?
– Qudireti deisiz be? Másele sony qabyldaýda jatyr ǵoi. Dini bilimi jan-jaqty tolyqpaǵan, otanynda tájiribeli imamdar men dintanýshylardan jetkilikti deńgeide tálim almaǵan jas sheteldik oqý ornyna tapsyrdy delik. Bitti. Tuzaqqa túsýi ońai.
1) Saýd Arabiiasynda
2) Mysyrda
3) Katarda
4) Irakta
5) Túrkiiada
bir-birimen jaǵa jyrtysýǵa deiin baratyn túrli aǵymdar men islam mektepteri kóp. Olarǵa óz yqpalyn keńeitý úshin belgili bir memleketten keletin jastardy bylaisha aitqanda sanasyn ýlaý, ideiasyna sendirýi qajet.
Sosyn bularǵa naryq kerek. Ainalasyn taýysqan. Túgesken. Alysqa úńiledi. Bir kezdegi Keńes úkimetiniń quramynda bolǵan bes musylman el bar. Solar qyzyqtyrady bulardy. Maqsattary bizge ený kerek. Al onyń joly qandai? Árine, osy elderden ózderine oqýǵa kelgen jastardyń sanasyn jaýlaý...
OLARǴA AÝDITORIIa KEREK
Iá, sóziniń jany bar. «Musylman álemi aýmaly-tókpeli kezeńdi bastan ótkerýde» deidi Sultanǵaliev. Aitýynsha, mundai jaǵdaida ideologiiasy men ustanymdary bir-birine sai kelmeitin túrli toptardyń arasynda aýditoriia úshin talas kúsheiedi. Bul aradaǵy aýditoriia – jastar.
– Qazaqstan azamattarynyń shetelde dini bilim alýyn qatańdatý týraly zańdy qabyldaý bizdegi musylman qaýymdastyǵy úshin mańyzdy. Ony jat ideialardan, qaýipti ideologiialardyn qorǵaý kerekpiz ǵoi. Bul zań elimizge oi-sanasy ýlanǵan jastar arqyly enetin ekstremistik ideialardyń kózin biteýi qajet.
Mynany túsinýimiz kerek. Dini ekstremizmdi Dini basqarmanyń nemese imamdar ýaǵyzdarynyń kómegimen jeńe almaimyz. Bul keshendi másele jáne keshendi sharalar qabyldaýdy qajet etedi.
– Keshendi másele deisiz. Alǵashqy qadamdy neden bastaý kerek sonda?
– Mektepterden. Bilim sapasyn kóterýge tiispiz. Bul arada asyǵys-úsigis qabyldanǵan reformalar týraly aityp otyrǵan joqpyn. Ekinshi másele, aýyl turǵyndarynyń ál-aýqatyn kóterý kerek. Úshinshisi, árine jastar. Olar búgini men bolashaǵyna senimdi bolýy tiis. Kareralyq baspaldaqpen joǵary órlei alaryna, áleýmettik turǵydan ósip-jetilerine kepildik berýi kerek, bilik. Toq eterin aitqanda turmys túzelýi tiis. Sol kezde ekstremizm de ózimen-ózi joiylady.
– Elimizde dini bilim alyp jatqandardyń sany qansha? Habardarsyz ba?
– Men bilsem dál qazirgi kúni Qazaqstandaǵy dini oqý oryndarynda 2500-den asa adam bilim alýda. Kúni keshe ministr Nurlan Ermekbaev syrtta oqityndardyń sanyn aitqan. Álemniń 13 elinde 323 qazaqstandyq dini bilim alady eken. Osy arada bir túitkil bar. Shetelge ketetinderdiń keibireýi ol jaqqa óz erkimen attanǵan. Dini basqarmadan bolmasa Din ister ministrliginen ruqsat ta suramaǵan. Bul adamdy ne bitirip júrgenin qalai baqylaisyń?
Iá, bizdegi imamdar men dintanýshylar bulardyń birazymen jeke dara áńgimelesken eken. Nátijesinde birqatary oilanyp elge qaitqan. Alaida eger shetelge oqýǵa attanǵandardy qatań baqylaý bolsa munyń aldyn alýǵa da bolar edi.
TARAZY BASYN TEŃ USTAÝ QAJET
Iá, ras aitady. Degenmen, qazir zaman basqa ǵoi. Táýelsizdik aldyq. Imamdarymyzdyń sany artqan. Sapasy da ósken. Dini saýatymyz da 90-shy jyldarǵa qaraǵanda kóp tolysty. Endeshe jastarymyzdy sheteldik JOO-laryna dini bilim alýǵa jiberýdiń qajettiligi bar ma qazirgi kúni? Buǵan qatysty Sultanǵaliev ne deidi?
– Bul jaiynda men de oilanǵanmyn. Qajettilik joq dep kesip aitýǵa bolmas. Durys aitasyz, 90 jyldary elimizde dini baǵytta sapaly bilim beretin oqý oryndary bolǵan joq. Búgindeelimizde 9 medrese men kolledj, eki birdei ýniversitet bar (Almatydaǵy «Nur Múbárak» jáne Túrkistandaǵy Iassaýi ýniversieti).
Bulardyń din mamandaryn daiarlap kele jatqanyna biraz ýaqyt boldy. Degenmen elimizdegi din mamandaryna biliktiligin jetildirýge kedergi keltirgen jón emes dep bilem, óz basym. Muny Nurlan Ermekbaev ta túsinip otyr.
Qazaqstan azamattarynyń shetelde dini bilim alýyn qatańdatý týraly zańda «shetelde oqýǵa aldymen Qazaqstanda dini bilim alǵan azamattarǵa ǵana ruqsat etiledi» degen tarmaq bar. Osy durys. Ministrlik, Dini basqarmanyń ruqsatymen oqýǵa ketken adamda jaýapkershilik bolady.
Daiyndaǵan, Dýman BYQAI
