Májilis depýtaty Nursultan Baitilesov «ziiandy» ónimderge mindetti tańbalaý engizýdi jáne olardyń mektepterde satylýyna tyiym salýdy usyndy. Qazaqstan Respýblikasy Densaýlyq saqtaý ministrliginiń derekterine sáikes, 2024 jyly alǵash ret «Semizdik» diagnozy 9 122 azamatqa qoiylǵan. Bul kórsetkish 2023 jylmen salystyrǵanda 3 paiyzǵa joǵary. Solardyń ishinde 27 paiyzy- 14 jasqa deiingi balalar. Búgin biz balalar densaýlyǵyna tikelei áser etetin mańyzdy taqyryp- semizdik týraly sóz qozǵaimyz. Suhbattasýshymyz- kóp jylǵy tájiribesi bar pediatr dáriger Pirmanova Gúlmira Mahmýddinqyzy.
- Gúlmira Mahmýddinqyzy, balalar arasynda semizdik máselesi nege jii kezdesip otyr?
- Óte oryndy suraq. Qazirgi tańda ómir súrý salty qatty ózgerdi. Balalar buryńǵydai dalada júgirip, kóp oinamaidy. Kópshiligi kúnniń kóp bóligin smartfon, planshet siiaqty qurylǵylarǵa qarap ótkizedi. Buǵan qosa, durys emes tamaqtaný da óz áserin tigizýde. Gazdy sýsyndar, fastfýd, táttiler- bári bala aǵzasyna aýyrlyq túsiredi. Semizdik- osyndai faktorlardyń nátijesi.
- Semizdik jai ǵana artyq salmaq pa, álde densaýlyqqa ziiany bar ma?
- Bul jai ǵana syrt kelbet máselesi emes. Semizdik bala aǵzasyndaǵy kóptegen júielerge ziian keltiredi. Júrek- qan tamyr aýrýlary, 2- tipti qant diabeti, tynys alý júiesiniń qiyndyqtary, baýyrda mai jinalýy- osynyń bári artyq salmaqtyń saldary bolýy múmkin. Qant diabeti (2-tip):
Artyq salmaq uiqybezdiń insýlin bólý qabiletine keri áser etedi. Nátijesinde balada qant deńgeii turaqsyzdanady. Simptomdary: shóldeý, jii dáretke shyǵý, tez sharshaý. Bul- ómir boiy baqylaýdy qajet etetin dert.
Júrek- qan tamyr aýrýlary
Maily taǵamdar men artyq salmaq júrekke kúsh túsiredi. Qan tamyrlary tarylady, qan ainalymy buzylady. Qaýip: jasóspirim kezden bastap joǵary qan qysymy, júrek soǵysynyń jiileýi paida bolady. Bul bolashaqta infarkt, insýltke ákelýi múmkin.
Maily baýyr aýrýy (steatoz)
Artyq mai eń aldymen baýyrda jinalady. Bul- syrttai baiqalmaityn, biraq óte qaýipti ózgeris. Ýaqyt óte kele baýyr qabynyp, tsirrozǵa deiin asqynýy múmkin.
Tynys alý júiesiniń buzylýy
Semizdikke beiim balalar uiyqtap jatqanda durys dem ala almaidy, keide tipti tynysy toqtap qalatyn jaǵdailar bolady (uiqy apnoesy).
Bul mi men júrekke ottegi jetpeýine ákelip, balanyń damýyna kedergi keltiredi.
Býyn men omyrtqa aýrýlary
Salmaqtyń shamadan tys kóp bolýy bala býyndaryna, ásirese tize men omyrtqaǵa aýyrtpalyq túsiredi. Bul – bala tez sharshaidy, durys júre almaidy, dene músini buzylady degen sóz.
Gormondyq buzylystar
Qyz balalarda- erte jynystyq jetilý, ul balalarda- testosteronnyń tómendeýi baiqalýy múmkin. Bul bala psihikasyna da áser etedi.
Sonymen qatar, semizdik psihologiialyq jaǵynan da qiyndyq týdyrady. Bala óz-ózine senimsiz bolyp ósedi, qatarlastarynan uialyp, tuiyqtalyp ketýi múmkin.
- Bul máseleni ata- analar qalai erte baiqai alady?
- Eń aldymen, balanyń boiyna qatysty salmaǵyn baqylap otyrý qajet. Arnaiy dene salmaǵy indeksi (DSI) degen kórsetkish bar. Eger ol qalypty shekten asyp ketse- bul alǵashqy belgi. Sonymen qatar, bala tez sharshap qalsa, entigetin bolsa, kóp terleitin bolsa- bul da signal. Eń durysy- balaǵa jylyna keminde bir ret jalpy tekserý (medosmotr) jasatyp turý.
- Semizdikti aldyn- alý úshin ne isteý kerek?
- Bul jerde ata-ananyń róli óte mańyzdy. Birneshe qarapaiym keńes bere alamyn:
- Eń mańyzdy durys tamaqtaný tártibin úiretińiz. Maily, tátti, qýyrylǵan taǵamdardy shektep, kókónis, jemis- jidek, suly men tabiǵi taǵamdardy kóbeitińiz. Sebebi, durys tamaqtanbaý semizdiktiń basty sebebi. Balanyń aǵzasyna qajetti dárýmen men mineraldyń ornyna artyq kaloriia men ziiandy mailardy beredi. Mundai as máziri birtindep asqorytý júiesiniń buzylýyna, zat almasýdyń tómendeýine, ári qarai artyq salmaqtyń jinalýyna ákeledi.
- Belsendi ómir saltyna baýlyńyz. Balamen birge serýendeńiz, sport úiirmelerine berińiz.
- Ekran aldynda otyrý ýaqytyn shekteńiz. Gadjetterge kóp ýaqyt jumsamaýyna mán berińiz.
- Balamen ashyq sóilesińiz. Kúizeliske tússe, artyq tamaq jeýge beiim bolýy múmkin. Sol sebepti ishki jan dúniesine de kóńil bólý kerek.
- Úlgi bolyńyz. Ata-ana salaýatty ómir súrse, bala da sony qaitalaidy.
Aita ketetin bolsaq, Parlament depýtaty vitse- premer – Ulttyq ekonomika ministri Serik Jumanǵarinniń atyna saýal joldap, qazaqstandyqtar arasynda, ásirese balalardyń arasynda ziiandy, negizinen ýltraóńdelgen azyq- túlik ónimderin tutyný deńgeiiniń artyp kele jatqanyna alańdaýshylyq bildirdi.
Depýtattyń aitýynsha, Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymynyń (DDSU) málimetine sáikes, jyl saiyn dúnie júzinde shamamen 8 million adam durys tamaqtanbaýǵa tikelei bailanysty aýrýlardan kóz jumady.
- Eń alańdatarlyq másele- quramynda tazartylǵan qant, tuz, transmailar, hosh iistendirgishter men dám kúsheitishter bar ýltraóńdelgen ónimderdiń keń taralýy men olardyń qoljetimdiliginiń shekteýsiz bolýy,- dedi Baitilesov.
- Bul ónimder baǵasynyń tómendigi men qoljetimdiliginiń joǵarylyǵyna bailanysty dámdik táýeldilik qalyptastyrady, sozylmaly aýrýlardyń damýyna sebepshi bolady, alaida aǵza úshin eshqandai qorektik qundylyq bermeidi. Búginde mundai ónimder mektep ashanalarynda, oqý oryndarynyń mańyndaǵy dúkenderde, oqý oryndarynyń mańyndaǵy dúkenderde, onlain jetkizý servisteri arqyly esh kedergisiz satylyp jatyr,- dep atap ótti depýtat.
Depýtattyń aitýynsha, bul salada tiimdi retteý júiesi áli de bolsa durys qalyptaspaǵan. Buǵan qosa, áleýmettik jelilerdegi agressivti jarnama da máseleni ýshyqtara túsýde.
Halyq qalaýlysy halyqaralyq tájiribege toqtala otyryp, birqatar elderde osy baǵytta naqty qadamdar jasalǵanyn atap ótti.
Máselen,Chilide ziiandy ónimderge arnaiy tańbalaý belgisi engizilip, olardyń balalarǵa arnalǵan jarnamasyna tyiym salynǵan. Ulybritaniiada «qant salyǵy» engizilip, bul tátti sýsyndardy tutynýdy 30 paiyzǵa deiin azaitýǵa múmkindik bergen. Ońtústik Koreiada mektep mańynda jarnamaǵa tyiym salynǵan aimaqtar men ziiandy taǵamdardy satýǵa shekteýler qoiylǵan.
- Osy aitylǵandardy eskere otyryp, sizden kelesi usynystardy qarastyrýdy suraimyn:
Birinshiden, ziiandy ónimderge balalar men ata analar úshin túsinikti ári kózge birden túsetin arnaiy tańbalaý engizý;
Ekinshiden, ýltraóńdelgen ónimderdi (UPFs) mektepterde satýǵa tyiym salý, sondai aq olardy vendorlyq apparattarda, avtomattarda jáne mektep býfetterinde erkin satýǵa shekteý qoiý,- dedi Nursultan Baitilesov.
Eske salaiyq, byltyr Qazaqstanda «qant salyǵyn» engizý máselesi qyzý talqylanǵan bolatyn. 2024 jylǵy qańtar aiynda Senat depýtaty Bibigúl Jeksenbai elde ziiandy ónimderdiń taralýyn shekteýdi, sondai aq qanty kóp taǵamdar men energetikalyq sýsyndarǵa qosymsha salyq salý múmkindigin qarastyrýdy usynǵan edi.
