مەجٸلٸس دەپۋتاتى نۇرسۇلتان بايتٸلەسوۆ «زيياندى» ٶنٸمدەرگە مٸندەتتٸ تاڭبالاۋ ەنگٸزۋدٸ جەنە ولاردىڭ مەكتەپتەردە ساتىلۋىنا تىيىم سالۋدى ۇسىندى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ دەرەكتەرٸنە سەيكەس, 2024 جىلى العاش رەت «سەمٸزدٸك» دياگنوزى 9 122 ازاماتقا قويىلعان. بۇل كٶرسەتكٸش 2023 جىلمەن سالىستىرعاندا 3 پايىزعا جوعارى. سولاردىڭ ٸشٸندە 27 پايىزى- 14 جاسقا دەيٸنگٸ بالالار. بٷگٸن بٸز بالالار دەنساۋلىعىنا تٸكەلەي ەسەر ەتەتٸن ماڭىزدى تاقىرىپ- سەمٸزدٸك تۋرالى سٶز قوزعايمىز. سۇحباتتاسۋشىمىز- كٶپ جىلعى تەجٸريبەسٸ بار پەدياتر دەرٸگەر پيرمانوۆا گٷلميرا ماحمۋددينقىزى.
- گٷلميرا ماحمۋددينقىزى, بالالار اراسىندا سەمٸزدٸك مەسەلەسٸ نەگە جيٸ كەزدەسٸپ وتىر?
- ٶتە ورىندى سۇراق. قازٸرگٸ تاڭدا ٶمٸر سٷرۋ سالتى قاتتى ٶزگەردٸ. بالالار بۇرىڭعىداي دالادا جٷگٸرٸپ, كٶپ وينامايدى. كٶپشٸلٸگٸ كٷننٸڭ كٶپ بٶلٸگٸن سمارتفون, پلانشەت سيياقتى قۇرىلعىلارعا قاراپ ٶتكٸزەدٸ. بۇعان قوسا, دۇرىس ەمەس تاماقتانۋ دا ٶز ەسەرٸن تيگٸزۋدە. گازدى سۋسىندار, فاستفۋد, تەتتٸلەر- بەرٸ بالا اعزاسىنا اۋىرلىق تٷسٸرەدٸ. سەمٸزدٸك- وسىنداي فاكتورلاردىڭ نەتيجەسٸ.
- سەمٸزدٸك جاي عانا ارتىق سالماق پا, ەلدە دەنساۋلىققا زييانى بار ما?
- بۇل جاي عانا سىرت كەلبەت مەسەلەسٸ ەمەس. سەمٸزدٸك بالا اعزاسىنداعى كٶپتەگەن جٷيەلەرگە زييان كەلتٸرەدٸ. جٷرەك- قان تامىر اۋرۋلارى, 2- تيپتٸ قانت ديابەتٸ, تىنىس الۋ جٷيەسٸنٸڭ قيىندىقتارى, باۋىردا ماي جينالۋى- وسىنىڭ بەرٸ ارتىق سالماقتىڭ سالدارى بولۋى مٷمكٸن. قانت ديابەتٸ (2-تيپ):
ارتىق سالماق ۇيقىبەزدٸڭ ينسۋلين بٶلۋ قابٸلەتٸنە كەرٸ ەسەر ەتەدٸ. نەتيجەسٸندە بالادا قانت دەڭگەيٸ تۇراقسىزدانادى. سيمپتومدارى: شٶلدەۋ, جيٸ دەرەتكە شىعۋ, تەز شارشاۋ. بۇل- ٶمٸر بويى باقىلاۋدى قاجەت ەتەتٸن دەرت.
جٷرەك- قان تامىر اۋرۋلارى
مايلى تاعامدار مەن ارتىق سالماق جٷرەككە كٷش تٷسٸرەدٸ. قان تامىرلارى تارىلادى, قان اينالىمى بۇزىلادى. قاۋٸپ: جاسٶسپٸرٸم كەزدەن باستاپ جوعارى قان قىسىمى, جٷرەك سوعىسىنىڭ جيٸلەۋٸ پايدا بولادى. بۇل بولاشاقتا ينفاركت, ينسۋلتكە ەكەلۋٸ مٷمكٸن.
مايلى باۋىر اۋرۋى (ستەاتوز)
ارتىق ماي ەڭ الدىمەن باۋىردا جينالادى. بۇل- سىرتتاي بايقالمايتىن, بٸراق ٶتە قاۋٸپتٸ ٶزگەرٸس. ۋاقىت ٶتە كەلە باۋىر قابىنىپ, تسيرروزعا دەيٸن اسقىنۋى مٷمكٸن.
تىنىس الۋ جٷيەسٸنٸڭ بۇزىلۋى
سەمٸزدٸككە بەيٸم بالالار ۇيىقتاپ جاتقاندا دۇرىس دەم الا المايدى, كەيدە تٸپتٸ تىنىسى توقتاپ قالاتىن جاعدايلار بولادى (ۇيقى اپنوەسى).
بۇل مي مەن جٷرەككە وتتەگٸ جەتپەۋٸنە ەكەلٸپ, بالانىڭ دامۋىنا كەدەرگٸ كەلتٸرەدٸ.
بۋىن مەن ومىرتقا اۋرۋلارى
سالماقتىڭ شامادان تىس كٶپ بولۋى بالا بۋىندارىنا, ەسٸرەسە تٸزە مەن ومىرتقاعا اۋىرتپالىق تٷسٸرەدٸ. بۇل – بالا تەز شارشايدى, دۇرىس جٷرە المايدى, دەنە مٷسٸنٸ بۇزىلادى دەگەن سٶز.
گورموندىق بۇزىلىستار
قىز بالالاردا- ەرتە جىنىستىق جەتٸلۋ, ۇل بالالاردا- تەستوستەروننىڭ تٶمەندەۋٸ بايقالۋى مٷمكٸن. بۇل بالا پسيحيكاسىنا دا ەسەر ەتەدٸ.
سونىمەن قاتار, سەمٸزدٸك پسيحولوگييالىق جاعىنان دا قيىندىق تۋدىرادى. بالا ٶز-ٶزٸنە سەنٸمسٸز بولىپ ٶسەدٸ, قاتارلاستارىنان ۇيالىپ, تۇيىقتالىپ كەتۋٸ مٷمكٸن.
- بۇل مەسەلەنٸ اتا- انالار قالاي ەرتە بايقاي الادى?
- ەڭ الدىمەن, بالانىڭ بويىنا قاتىستى سالماعىن باقىلاپ وتىرۋ قاجەت. ارنايى دەنە سالماعى يندەكسٸ (دسي) دەگەن كٶرسەتكٸش بار. ەگەر ول قالىپتى شەكتەن اسىپ كەتسە- بۇل العاشقى بەلگٸ. سونىمەن قاتار, بالا تەز شارشاپ قالسا, ەنتٸگەتٸن بولسا, كٶپ تەرلەيتٸن بولسا- بۇل دا سيگنال. ەڭ دۇرىسى- بالاعا جىلىنا كەمٸندە بٸر رەت جالپى تەكسەرۋ (مەدوسموتر) جاساتىپ تۇرۋ.
- سەمٸزدٸكتٸ الدىن- الۋ ٷشٸن نە ٸستەۋ كەرەك?
- بۇل جەردە اتا-انانىڭ رٶلٸ ٶتە ماڭىزدى. بٸرنەشە قاراپايىم كەڭەس بەرە الامىن:
- ەڭ ماڭىزدى دۇرىس تاماقتانۋ تەرتٸبٸن ٷيرەتٸڭٸز. مايلى, تەتتٸ, قۋىرىلعان تاعامداردى شەكتەپ, كٶكٶنٸس, جەمٸس- جيدەك, سۇلى مەن تابيعي تاعامداردى كٶبەيتٸڭٸز. سەبەبٸ, دۇرىس تاماقتانباۋ سەمٸزدٸكتٸڭ باستى سەبەبٸ. بالانىڭ اعزاسىنا قاجەتتٸ دەرۋمەن مەن مينەرالدىڭ ورنىنا ارتىق كالورييا مەن زيياندى مايلاردى بەرەدٸ. مۇنداي اس مەزٸرٸ بٸرتٸندەپ اسقورىتۋ جٷيەسٸنٸڭ بۇزىلۋىنا, زات الماسۋدىڭ تٶمەندەۋٸنە, ەرٸ قاراي ارتىق سالماقتىڭ جينالۋىنا ەكەلەدٸ.
- بەلسەندٸ ٶمٸر سالتىنا باۋلىڭىز. بالامەن بٸرگە سەرۋەندەڭٸز, سپورت ٷيٸرمەلەرٸنە بەرٸڭٸز.
- ەكران الدىندا وتىرۋ ۋاقىتىن شەكتەڭٸز. گادجەتتەرگە كٶپ ۋاقىت جۇمساماۋىنا مەن بەرٸڭٸز.
- بالامەن اشىق سٶيلەسٸڭٸز. كٷيزەلٸسكە تٷسسە, ارتىق تاماق جەۋگە بەيٸم بولۋى مٷمكٸن. سول سەبەپتٸ ٸشكٸ جان دٷنيەسٸنە دە كٶڭٸل بٶلۋ كەرەك.
- ٷلگٸ بولىڭىز. اتا-انا سالاۋاتتى ٶمٸر سٷرسە, بالا دا سونى قايتالايدى.
ايتا كەتەتٸن بولساق, پارلامەنت دەپۋتاتى ۆيتسە- پرەمەر – ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترٸ سەرٸك جۇمانعاريننٸڭ اتىنا ساۋال جولداپ, قازاقستاندىقتار اراسىندا, ەسٸرەسە بالالاردىڭ اراسىندا زيياندى, نەگٸزٸنەن ۋلتراٶڭدەلگەن ازىق- تٷلٸك ٶنٸمدەرٸن تۇتىنۋ دەڭگەيٸنٸڭ ارتىپ كەلە جاتقانىنا الاڭداۋشىلىق بٸلدٸردٸ.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ (ددسۇ) مەلٸمەتٸنە سەيكەس, جىل سايىن دٷنيە جٷزٸندە شامامەن 8 ميلليون ادام دۇرىس تاماقتانباۋعا تٸكەلەي بايلانىستى اۋرۋلاردان كٶز جۇمادى.
- ەڭ الاڭداتارلىق مەسەلە- قۇرامىندا تازارتىلعان قانت, تۇز, ترانسمايلار, حوش يٸستەندٸرگٸشتەر مەن دەم كٷشەيتٸشتەر بار ۋلتراٶڭدەلگەن ٶنٸمدەردٸڭ كەڭ تارالۋى مەن ولاردىڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸنٸڭ شەكتەۋسٸز بولۋى,- دەدٸ بايتٸلەسوۆ.
- بۇل ٶنٸمدەر باعاسىنىڭ تٶمەندٸگٸ مەن قولجەتٸمدٸلٸگٸنٸڭ جوعارىلىعىنا بايلانىستى دەمدٸك تەۋەلدٸلٸك قالىپتاستىرادى, سوزىلمالى اۋرۋلاردىڭ دامۋىنا سەبەپشٸ بولادى, الايدا اعزا ٷشٸن ەشقانداي قورەكتٸك قۇندىلىق بەرمەيدٸ. بٷگٸندە مۇنداي ٶنٸمدەر مەكتەپ اسحانالارىندا, وقۋ ورىندارىنىڭ ماڭىنداعى دٷكەندەردە, وقۋ ورىندارىنىڭ ماڭىنداعى دٷكەندەردە, ونلاين جەتكٸزۋ سەرۆيستەرٸ ارقىلى ەش كەدەرگٸسٸز ساتىلىپ جاتىر,- دەپ اتاپ ٶتتٸ دەپۋتات.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, بۇل سالادا تيٸمدٸ رەتتەۋ جٷيەسٸ ەلٸ دە بولسا دۇرىس قالىپتاسپاعان. بۇعان قوسا, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردەگٸ اگرەسسيۆتٸ جارناما دا مەسەلەنٸ ۋشىقتارا تٷسۋدە.
حالىق قالاۋلىسى حالىقارالىق تەجٸريبەگە توقتالا وتىرىپ, بٸرقاتار ەلدەردە وسى باعىتتا ناقتى قادامدار جاسالعانىن اتاپ ٶتتٸ.
مەسەلەن,چيليدە زيياندى ٶنٸمدەرگە ارنايى تاڭبالاۋ بەلگٸسٸ ەنگٸزٸلٸپ, ولاردىڭ بالالارعا ارنالعان جارناماسىنا تىيىم سالىنعان. ۇلىبريتانييادا «قانت سالىعى» ەنگٸزٸلٸپ, بۇل تەتتٸ سۋسىنداردى تۇتىنۋدى 30 پايىزعا دەيٸن ازايتۋعا مٷمكٸندٸك بەرگەن. وڭتٷستٸك كورەيادا مەكتەپ ماڭىندا جارناماعا تىيىم سالىنعان ايماقتار مەن زيياندى تاعامداردى ساتۋعا شەكتەۋلەر قويىلعان.
- وسى ايتىلعانداردى ەسكەرە وتىرىپ, سٸزدەن كەلەسٸ ۇسىنىستاردى قاراستىرۋدى سۇرايمىن:
بٸرٸنشٸدەن, زيياندى ٶنٸمدەرگە بالالار مەن اتا انالار ٷشٸن تٷسٸنٸكتٸ ەرٸ كٶزگە بٸردەن تٷسەتٸن ارنايى تاڭبالاۋ ەنگٸزۋ;
ەكٸنشٸدەن, ۋلتراٶڭدەلگەن ٶنٸمدەردٸ (UPFs) مەكتەپتەردە ساتۋعا تىيىم سالۋ, سونداي اق ولاردى ۆەندورلىق اپپاراتتاردا, اۆتوماتتاردا جەنە مەكتەپ بۋفەتتەرٸندە ەركٸن ساتۋعا شەكتەۋ قويۋ,- دەدٸ نۇرسۇلتان بايتٸلەسوۆ.
ەسكە سالايىق, بىلتىر قازاقستاندا «قانت سالىعىن» ەنگٸزۋ مەسەلەسٸ قىزۋ تالقىلانعان بولاتىن. 2024 جىلعى قاڭتار ايىندا سەنات دەپۋتاتى بيبٸگٷل جەكسەنباي ەلدە زيياندى ٶنٸمدەردٸڭ تارالۋىن شەكتەۋدٸ, سونداي اق قانتى كٶپ تاعامدار مەن ەنەرگەتيكالىق سۋسىندارعا قوسىمشا سالىق سالۋ مٷمكٸندٸگٸن قاراستىرۋدى ۇسىنعان ەدٸ.
