Osy jáne elimizde ótken Májilis pen jergilikti máslihattar sailaýyna qatysty ózge de oilaryn ekonomist, qoǵam belsendisi Muhtar Taijan Nartai Aralbaiulynyń Youtube arnasyna bergen suhbatynda aitty dep habarlaidy Dalanews.kz.
«Bizde ádil sailaý ótti» dep eshkim aita almaidy!
«Baiaǵy jartas sol jartas! Buryn qalai ótse sailaý, bul joly da solai ótti. Taza, adal ári ádil sailaý ótti dep eshkim aita almaidy. Keshegi jelidegi jaǵdailarǵa el kýá. Endi kóremiz, salǵan áýenderi qalai bolatynyn. Prezident qolǵa alǵan saiasi reformany jalǵastyramyz, Úkimet aýysady dep aityp jatyr.
Eger burynǵydai, Úkimet quramyndaǵy adamdar tek ornyn ǵana aýystyratyn bolsa, onda úmit joq. Al jańa adamdar barsa, onda jańashyldyqtyń lebi baiqalýy múmkin. Iá, jańa adamdar ǵana jańa dúnie jasai alady dep oilaimyn», – dedi Taijan Nartai Aralbaiulymen bolǵan suhbatta keńinen kósilýge daiyndala otyryp.
Biraq bul pikir saýal tastaýshyny qanaǵattandyra almady: «Qazaqstanda ádil sailaý ótkizý úshin ne kedergi, sonda» dep abyndy ol.
– Ádil sailaý ótkizýge bizdiń memleket, saiasi júie áli daiyn emes, birinshiden. Ekinshiden, halyq ádil sailaý ótkizýdi nyq talap etken joq. Bálkim, mundai talaptan sharshady ma, álde úmiti úzildi me, bilmeimin, biraq belgilisi, halyq ta saiabyr.
Iaǵni «Demokratiia kerek, ádil sailaý qajet» dep attandap, óz quqyǵyn talap etken 100 paiyz jurtty bizdiń elde áli kórgen emespin. Sailaý aiaqtalǵan soń Astanada, sodan soń Almatyda bir tóbe adam narazylyq bildirip, kóshege shyqty, biraq ol az. Mysaly, Astanada 1 million, Almatyda 2 million halyq dep alsaq, ony kóshege shyqqandar sanyna shaqsaq, árine óte az. Demek, bul qarasha halyq ta ashyq demokratiiaǵa daiyn emes degen sózdi tanytsa kerek.
– Al bilik nege ózgerýge daiyn emes?
– Bilik degen, – biznes. Iaǵni qazirgi júie. Ol arada memlekettiń aqshasy bar, latifýndister bar. Munai-gaz, basqa da bizde igeriletin shikizattar jyl saiyn belgili bir adamdarǵa milliardtaǵan aqsha ákelip jatyr. Sondyqtan mundai saiasi júieni eshkim ózgertkisi kelmeidi. Óitkeni ol kádimgi biznes.
«Aýyl» partiiasynyń Májiliske ótpeýi kópke tosynsyi boldy
– «Aýyl» men «Adal» saiasi partiialarynyń tiisti jeti paiyzdyq mejeni igere almai qalýy siz úshin tosynsyi boldy ma?
– Iá, solai dep aitýǵa bolady. Men, negizinen, halyq «Aýylǵa» kóp daýys beredi dep oilaǵanmyn. Óitkeni birinshiden, ol eń qarapaiym, ataýy jaǵynan da qazaqqa jaqyn partiia. Sondyqtan kóbirek daýys alsa, osy partiia alar–aý dep oilaǵanmyn. Al «Adal» jańadan qurylyp, kópke qatty tanyla qoimaǵandyqtan, ol kóp daýys jinai qoimas dep oiladym.
Latýfindisterdiń múddesin qorǵaityn adammen bir ústel basynda otyra almaimyn
– «Adaldyń» qataryna tanymal tulǵalar tartyldy: jýrnalister, zańgerler. Shynymen de, qyzyǵatyndai bul partiianyń qandai ereksheligi bar? Jalpy, Sizdi olar óz sapyna shaqyrǵan joq pa?
– Joq, shaqyrsa da men onda barmas edim. Árine, rebrending degen, – kózboiaýshylyq. Biz bul partiianyń artynda kim turǵanyn, ustanymdary qandai ekenin jaqsy bilemiz. Máselen, óz basym qarsymyn olarǵa, ásirese jer máselesine kelgende. Osy partiianyń múshesi, Almasbek Sadyrbaev burynnan «Atameken» ulttyq ekonomikalyq palatasynyń múshesi. Ol Qazaqstan azamattaryna jerge jekemenshik boiynsha jol ashýymyz kerek dep jatyr. Bir qaraǵanda, onda turǵan dáneme joq, durys talap sekildi kórinedi bul. Biraq, biz bilemiz ǵoi, ol naǵyz latifýndisterdiń (iri jer ielenýshilerdiń) múddesin qorǵaityn azamat. Mine, ol adam «Adal» partiiasy keńesiniń múshesi. Al men ondai adammen qalai bir uiymda bolamyn, bolmaimyn, keregi joq...
– Timýr Qulybaev osy partiianyń egesi degen pikirge qalai qaraisyz? Sol ras pa?
– Olai kesip aita almaimyn, óitkeni meniń qolymda dálelderim joq. Biraq Eldar Jumaǵaziev Timýr Qulybaev basshylyq etetin «Atameken» UKP basshysynyń birinshi orynbasary ekenin bilemiz, jańaǵy sóz etken Almasbek Sadyrbai da sol uiymda jumys istegen...
– Oligarhtardyń saiasatqa aralasýy qaýipti me?
– Negizinen, dúniejúzi boiynsha, ár partiianyń ar jaǵynda oligarhtar turady.Ýkrainada da solai, Amerikada da solai.
Jalpy, oligarhtardyń arasynda básekelestik bolýy kerek, iaǵni oligarhtar ártúrli bolýy tiis. Árqaisysynyń óz mediasy, basqa da quraldary bolsa, bilikke talas kezinde naǵyz qyzý báseke júredi. Al bizde ondai joq qoi. Bizde – monopolizm.
«Kommýnisterdiń» Májiliske ótýi óte ǵajap jaǵdai!
– Atyn ózgertip, sailaýǵa túsken Qazaqstan Kommýnistik partiiasynyń Májiliske ótkeni eldi shok qylyp jatqany belgili...
– Ony aitasyz, olar burynǵy kórsetkishten 2-3 paiyz artyq daýys aldy. Ol, shynymen de, óte ǵajap jaǵdai. Men ózim oǵan senbeimin. Aty ózgergenimen, zaty ózgergen joq. Ony bári biledi. Burynǵy adamdar sol arada áli otyr. Ishtei eshqandai ózgeris bolǵan joq, tek atyn ǵana ózgertkeni bolmasa.
– «Aq jol» partiiasy týraly ne deisiz?
– «Aq jol» sońǵy jyldary ultshyl ustanymdy berik ustana bastaǵan. Sondai yńǵai kórsetedi. Máselen, quramyna Qazybek Isa syndy ultshyl adamdy tartqan. Sońǵy jyldary Alashorda týraly birneshe kitap shyǵardy. Sol ideologiiaǵa jaqyndap bardy. Ekonomikalyq jaǵynan aityp otyrǵandary, bylai qarasaq, jaman emes. Sol sebepti bul partiia laiyqty daýys aldy, ol shyndyqqa jatady dep esepteimin.
Álbette, ony táýelsiz partiia dep aita almaimyz. Qazaqstanda birde-bir táýelsiz partiia joq. Degenmen bul burynnan kele jatqan, birneshe shaqyrylym boiynsha Májiliste tóbe kórsetken, tájiribeli partiia.
– Nur Otan partiiasy 71,97 daýysqa ie boldy. Qalai, kóńilge senim uialata ma?
– Nur Otan partiiasynyń 71,97 daýysqa ie bolýy, endi artyqtaý. Menińshe, olardyń taza jinaǵany – 40-45 paiyz bolyp qalady. Halyqtyń kóńil kúii qandai ekeni belgili, olar ótken 30 jylǵa razy emes.
Nur Otandy maqtaǵanymnyń sebebi bylai edi...
– Ótken sailaýǵa qaraǵanda Nur Otan partiiasynyń úlesi 10 paiyzǵa kem. Bul bir nárseni bildire me?
– Menińshe, 10 paiyz degen de az. Ol 30-40 paiyz kem bolýy kerek edi...
– Sailaýǵa baryp daýys bergen soń jelide jazba jariialadyńyz. Ol arada Nur Otan týraly jaqsy pikir aitypsyz. Sonda ózińiz áli osy partiiadan úmit kútesiz be?
– Osyǵan deiin Májilistegi depýtattardyń 84-i Nur Otannan bolǵan. Al jańa tizimde solardyń tek 24-iniń aty-jóni kórsetilgen. Iaǵni kóbisi ketken. Men sol ketken adamdardyń tizimin qarap shyqtym.
Mysaly, Gúljan Qaraǵusova, Zaǵipa Balieva, Bojko, Qýanysh Sultanov ketti. Olar burynnan kele jatqan adamdar, tipti arasynda Kolbinge daýys bergenderi de bar.
Mine, osylar ketip, ornyn jańasy basqan. Al olar kimder? Qandai jolmen bolsa da Aidos Sarymnyń Májiliske barǵany tiimdi.
Mysaly, Aidos Sarymdy Qýanysh Sultanovpen salystyrǵanda, ol – progress. Taǵy da aitatyn bolsaq, Qanat Nurov degen azamat bar. Ózbekovpen salystyrǵanda ol da progress. Osylai-osylai jańa býyn Májiliske kelse, onda ol qandai partiia bolsa da úmit artýǵa bolady.
Men partiialar atynan debatqa túskenderdi syrttai baqylap otyrdym. Biraq olardyń eshqaisysy el ekonomikasynyń damýyna ne kedergi ekenin aita almady. Iaǵni kvazimemlekettik sektordy azaitý kerek ekendigin eshqandai partiia aitpady.
Qazirgi kvazimemlekettik sektor alda da osylai qala berse, bizdiń ekonomikamyz eshqashan damymaidy. Jumyssyzdyqty biz eshqashan jeńe almaimyz. Ol – shart. Biz Eýraziialyq ekonomikalyq odaqtan bas tartpasaq, óndirisimiz eshqashan damymaidy. Odan keiingi negizgi faktor – sot júiesi máselesin de eshkim qozǵamady. Táýelsiz, ashyq ári ádil sot júiesi bolmasa, onda ekonomikamyz kóterile almaidy, iaǵni mundaida qoǵamda ádilet bolmaidy, ekonomikada damý bolmaidy.
– «Adal» partiiasynyń tóraǵasy sailaýdyń aldyn ala qorytyndysy shyqqan soń Nur Otandy jeńisimen quttyqtady. Muny qalai túsinýge bolady?
– Ony bir ǵana sózben aitýǵa bolady. Taza jaǵympazdyq.
– Janbolat Mamai keshke deiin narazylyq bildirip, kóshede turamyz dedi...
– Ol jas, energiiasy mol jigit. Onyń áreketin túsinemin, ondai adamdar bizde bolýy tiis. Jas kezimde men de sondai bolǵanmyn. Jalpy, adam taǵdyry qandai bolsa, ult taǵdyry da sondai bolady. Eger adam jumys istegisi kelmese, sportpen shuǵyldanbasa, eliniń jaiyna bas aýyrtpasa, ómiri de solai súreń bolyp óte shyǵady. Ult ta solai. Belsendilik tanytpasa, el jaiyna bas aýyrtpasa, qajet kezde uiysyp, uiymdasa almasa, ulttyń taǵdyry da súreń sipatqa ie.
Meni shaqyrsa, ministr bolar edim
– Úkimet aýyssa, odan qandai úmit kútesiz?
– Úkimet aýysady. Mamin kete me álde qala ma, ol jaǵyn naqty aita almaimyn. Biraq Úkimetke jańa adamdar kerek. Mysaly, ol araǵa meni shaqyrsa, men barar edim. Óitkeni oǵan meniń boiymdaǵy kúshim, basymdaǵy bilimim de jetedi dep oilaimyn...
