Freedom Inside '26

Saf, taza bolmysyn saqtaǵan Safekeń

Saf, taza bolmysyn saqtaǵan Safekeń

Jazýshy Safýan Sháimerdenovtyń týǵanyna 100 jyl!


 

Qazaq qalamgerleriniń arasynda óziniń shyǵarmashylyǵy men azamattyq pozitsiiasyna adal bolyp, qiyn sátte ult múddesi úshin tabandylyq tanytqan qalamgerler kóp bolǵan emes. Desek te, óziniń ustanymyn bárinen joǵary qoiyp, synalar shaqta azamattyq pozitsiiasynan ainymaǵan azamattar boldy. Solardyń biri hám biregeii jazýshy – Safýan Sháimerdenov. Qalamger Keńes ókimetiniń qylyshynan qan tamyp turǵan kezeńde alańǵa azattyqty ańsap shyqqan qazaq jastardy jaqtai sóilep, olarǵa arasha túskenin eshqashan umytpaimyz. Qiyn kezeńde jeke bastyń amandyǵynan buryn ult múddesin joǵary qoiǵan qalamgerdiń biyl 100 jyldyq mereitoiyn toilaiyq dep otyrmyz.

Safýan Sháimerdenov jaiyndaǵy jyly lebizder ár kezeńde aitylyp keledi. Al qalamgerdiń 100 jyldyq mereitoiy qarsańynda onyń shyǵarmashylyǵy men azamattyq pozitsiiasyna taǵy da úńilip, taǵylym túiý eshqashan kóptik etpesi anyq. Safýan Sháimerdenov týraly jáne ol kisiniń azamattyq bolmysy jaiynda tolǵaǵanda, búgingi bizdiń urpaqqa da, bizden keiin qazaq kóshin alǵa súireitin keler urpaqqa da taǵylym bolarlyq kóptegen qasieti tizbektelip, kóz aldyńyzǵa keledi.

Ómiri ónegege ainalǵan Safekeńdei jaisań jandar jaiynda qalam terbep, kókeide júrgen oidy ortaǵa salý adamǵa qashanda qýanysh sylaityny anyq. Saf, taza bolmysyn saqtap, myna dúnieniń qyzyldy-jasylyna boi aldyrmaǵan Safekeńniń ómir joly jastarǵa qashanda baǵdarsham retinde baǵyt kórsetip turady desek artyq aitqandyq bolmas edi.


Safýan aǵany taný úshin eń aldymen, onyń shyǵarmashylyǵyna tereń úńilý  kerek. Qalamgerdiń shyǵarmashylyǵymen tanysqan kez kelgen adam birinshi kezekte ol kisi estet, talǵampaz jazýshy ekenin baiqary haq. Safýan Sháimerdenov ádebiettiń tabaldyryǵyn uly janr – romanmen attaǵanynan, qalamgerdiń ádebietke úlken daiyndyqpen, asqan jaýapkershilikpen kelgenin baiqaýǵa bolady. Qalamger alǵashqy «Bolashaqqa jol» romanyn jariialap, ádebiet aidynynda jelken kótergende bar-joǵy 31 jastaǵy jigit edi. Osylaisha, aǵamyz 31 jasynda ádebietsúier qaýymnyń ystyq yqylasyna bólenip, otyz jasynda orda buzǵan-dy. Jazýshy bul romanyn stýdenttik jyldar qolǵa alyp, uzaq jyl jazǵannan keiin «Bolashaqqa jol» romany jastardy bolashaqqa jol silteitin baǵdarshamǵa ainaldy desek bolady.

Safekeńniń alǵashqy tyrnaq aldy romanyn jan-jaqty taldaǵan ádebiet synshysy Sheriazdan Eleýkenov «Roman siýjeti michýrinshiler men antimichýrinshiler (genetikter) arasyndaǵy ǵylymi tartysqa qurylǵan. Birinshileri jeńip jaǵymdy, ekinshileri jeńilip jaǵymsyz kórinedi. Romannyń jastarǵa bereri mol. Obrazdyq júieniń tolqýy, ásirese shynshyldyǵy oqyrmandy birden baýrap alady. Safýan keiipkerlerin minezdeýde birińǵai aq, qara boiaýlardan boiyn aýlaq salǵan. Romanda jalpyǵa birdei qalyptan ainymaityn michýrinshiler men jańalyqqa, ózgeriske jany qumar antimichýrinshiler arasyndaǵy, jalpy qoǵam damýynyń yǵymen júretin maquldaýshylar men shyndyqty betke aitatyndar arasyndaǵy tartys arqyly jazýshy qoǵamdyq ómirdiń taýsylmaityn, keshe de bolǵan, búgin de ózekti, erteń de bolatyn ómirsheń taqyrybyn temirqazyq etip alǵan, Eń bastysy, adamdar arasyndaǵy psihologiialyq iirimder men tereń filosofiialyq oilarǵa barý arqyly da jazýshy jańashyldyǵymen kózge túsken» dep ádebiet synshysy óz baǵasyn bergen bolatyn.

Osylaisha, Safýan Sháimerdenov óziniń alǵashqy romany arqyly qazaq jastarynyń batyl bolýǵa, alǵa qoiǵan maqsat-muratyna qol jetkizýde tabandylyq tanytýǵa úndegenin atap aitýǵa bolady. Shyǵarma oqiǵasy ǵylymi adamdardyń ara qatynasyna qurylǵanyn eskersek, jazýshy osy arqyly qazaq jastardyń ǵylymi-tehnikalyq progreske umtylýdy, tys qalmaýdy úndegenin meńzegenin baiqaýǵa bolady. Onyń ústine, adamdar arasyndaǵy tartysty nomenklatýralyq bilik júiesindegi adamdar arqyly jetkizý múmkin emes edi. Osy turǵydan alǵanda, sol keńestik júie kezindegi adamdardyń bir-birine degen qarym-qatynasyn ǵylymi ortanyń ómirin basshylyqqa alyp jetkizýi utymdy sheshim bolǵanyn baiqaýǵa bolady.

Osylaisha, Safekeń óziniń kesek týyndysymen ádebiet áleminiń esigin aiqara ashty. Arada birshama ýaqyt ótkennen keiin «Bolashaqqa jol» romany «Inesh» degen atpen qaita basylyp, qalyń oqyrmanǵa taǵy da tez tarap ketken edi. Ǵylymǵa qulash urǵan stýdentter ómirin sýrettegen shyǵarma sol kezdegi qazaq ádebietiniń kózi tiri klassik jazýshylary – Muhtar Áýezov, Ǵabit Músirepov, Sábit Muqanov jáne bilikti ádebiet synshylary – Smet Keńesbaev, Beisenbai Kenjebaev syndy alyptar oń baǵalap, aq batalaryn bergen bolatyn.

Safýan Sháimerdenov alyptar tobynyń izin ala shyqqan bir shoǵyr juldyzdai qalamgerler sanatynan edi. Olar – Ábdijámil Nurpeiisov, Tahaýi Ahtanov, Táken Álimqulov, Zeinolla Qabdolov, Berdibek Soqpaqbaevtar bolatyn. Árqaisynyń esimi de, jazǵan shyǵarmalary da qazaq oqyrmanynyń jadyna óshpestei bolyp jazylyp qalǵan edi.

Safekeńniń jazýshylyq ereksheligi, ózindik stilin tamyrshydai tap basyp kórsetip ketken, óziniń ǵajaiyp jan dosy akademik-jazýshy Zeinolla Qabdolov edi. Zekeń jazbalarynda: «Safýan – mádenietti jazýshy. Ádebi týyndynyń quny baýraǵysh kúshi, estetikalyq quiar saǵasy – sulýlyq. Safýan ádebiettiń osy qasietin qapysyz meńgergen. Ol shyǵarmasynda sulýlyqqa jalań eliktetpeidi. Ol árqashan adamnyń ajaryn aqylyn, jan sulýlyǵyn sýretteidi. Safýannyń qai shyǵarmasyn alsaq ta, kún shyǵýy sekildi jyly, názik lirizmi tolyqsyp, tógilip turady. Qai shyǵarmasyn alsaq ta, onda taza, tunyq parasat bar. Bul onyń syrshyl sýretker ekenin tanytady» dep taiǵa tańba basqandai dál baǵa beriledi.


Qalamger aǵamyzdyń osynshalyqty zor talant iesi bolyp qalyptasýyna onyń týǵan jeri, ósken ortasy bas sebepshi bolǵany anyq. Safýan Sháimerdenov qazaqtyń syrshyl aqyny Maǵjan, ulttyq uly jazýshylar Ǵabeń men Sábeń týǵan, aqqý qonǵan kólderi kózden ketpeitin, qaraǵaily-qaiyńdy Soltústik Qazaqstan óńirinde dúnie esigin ashqan. Adýyndy aqyn Ǵafý Qaiyrbekovtiń:

Attandyq áldeneshe on jylyńdy,

Sol jolda oi qalyńdap, boi búgildi.

Alpysta romandaryn arqalaǵan

Safýan Sháimerdenov sol búgingi

Báriniń ári inisi, ári aǵaiy,

Basylmas arystandai áli aiǵaiy.

Iilmes daýyńa da, daýylyńa da,

Soraiǵan soltústiktiń qaraǵaiy, – degen jyr joldary sondyqtan jazylǵan bolar.

Safekeńniń «Aǵalardyń aialy alaqany» dep atalatyn kitabyn paraqtaǵanda jazýshynyń balalyq shaǵynyń qalai ótip, azamat bolyp qalyptasýynan kóp maǵlumat alasyń. Aitalyq, jazýshynyń «Bir taba nan» áńgimesin oqyǵanda týǵan anasynan nebary segiz jasynda jetim qalyp, balalyq shaǵy aýyr ótkeni kózińe jasqa shylasa, keide ezýińe kúlki úiiredi. Safekeńniń óz ógei sheshesi Beiis týraly «Mezgil» hikaiasy, Shiiap muǵalimi haqynda «Qoltańba» áńgimesi, basqa da ómirden túigen shynaiy da shymyr shyǵarmalarynyń qai-qaisysynyń da taǵylymdyq máni zor. Ony aǵamyzdyń shyǵarmalaryn oqyp shyqqan adam ǵana uǵyna alady.

Jeltoqsannyń yzǵarynda Safekeńniń alańǵa shyqqan jastardy qorǵap, G.Kolbinge tike aitqan sózi onyń azamattyq pozitsiiasyna, ult múddesin bárinen de joǵary qoiatyn atpal azamat ekenin kórsetti. Abzal aǵanyń sol kezde Kolbinge taisalmai aitqan sózi qazaq jastaryna qýat bergeni anyq.

Sol kezde Safekeń bylai dep edi: «Qazaqta «qashqan jaýǵa qatyn da batyr» degen sóz bar. Soldattardyń temir kúregi men qaqaǵan aiazda sýyq sýmen atqylaǵanyna tótep bere almai, jan saýǵalap alańnan qashqan jastardy túnimen qýalap ustap, ol-ol ma, jastaý qazaq kórinse, bas salyp ustap qamap, olarǵa bilgenderińdi istegenderińizdi sol taiaqqa jyǵylǵan jastar, olardyń ata-analary, qala berdi, búkil qazaq halqy umyta ma? Óz uldaryna osynshama zábir kórsetken bizdiń eldiń Uly derjava bolǵany ras bolsa, onyń ulylyǵy qaida? Budan keiin biz endi kimge senemiz?» dep Safekeń Kolbinge tike aitqanda onyń qaisarlyǵyna qairan qalmaǵan adam bolmaǵany anyq.


Osylaisha Safýan Sháimerdenov óziniń ónegeli ǵumyrynda jan sulýlyǵy men parasaty, ultjandylyǵy men ulylyǵy, tektiligi men batyldyǵy qatar astasqan azamat bolǵanyn aiǵaqtap ketti. Endeshe, elimiz 100 jyldyǵyn toilaiyn dep otyrǵan Safýan aǵaǵa búgingi urpaq qandai qurmet kórsetse de laiyqty.

Qýanysh ERǴALI, jýrnalist.