Bul — orys tiliniń órisi tarylyp, qoǵamnyń ózgerisine qarsy tura almaitynyn bilgendegi sońǵy yshqynystaǵy jaman «janaiqai».
«Iá, biz «bir shańyraqtyń astynda ómir súremiz deimiz», biraq oi-pikirimiz de, maqsat múddemiz de – eki basqa. Bul — óte qaýipti qubylys» — dep baǵa beredi bizdiń media-portalǵa bólektengen qazaqtyń bólekteý jazbasyna qatysty saiasattanýshy Dos Kóshim.
Bul — bizdiń shattanatyn kezimiz…
— Sońǵy ýaqytta Qazaq elinde tildik belgisine qarai, eki túrli álem qalyptasty. Bulardyń árqaisysy ózderiniń gazet-jýrnaldaryn oqidy, teledidardan ózderiniń habarlaryn kóredi. Elimizdegi saiasi-qoǵamdyq oqiǵalarǵa bulardyń beretin baǵalary da eki túrli. Men sońǵy úsh jylda 8 oblysta orystildi aýditoriiamen 94 kezdesý ótkizdim. Sondyqtan bul — naqty aiqyndalǵan fakti.
Býlat Tarnýevtiń maqalasy osy máselelerdiń tereńge ketkeniniń belgisi, kórsetkishi.
Biraq oǵan renjýdiń túk qajeti joq. Kerisinshe, bul shattanatyn kez. Óitkeni…
Sońǵy ýaqytta elimizdegi tildik jaǵdai ózgere bastady. Buryn orta mektepterde oqityn (90-jyldary) oqýshylardyń 65 paiyzy orys tilinde oqysa, biylǵy 1-synypqa barǵan baldyrǵandardyń 89 paiyzy qazaq mektepteriniń esigin ashypty. Demek, orys mektepteriniń birinshi synybyna 11 paiyz ǵana oqýshy barǵan. Osylaisha
orys tiliniń órisi tarylyp, qoǵamnyń ózgerisine qarsy tura almaitynyn bilgende Býlat Týrnaev sekildilerdiń osylaisha yshqynýy da zańdy qubylys dep bilemin.
Býlat inimniń sózderi bazardaǵy áielderdiń urysy siiaqty, sondyqtan naqty, dáleldi jaýap berý múmkin emes. Degenmen, shamam kelgenshe, Býlattyń árbir pikirine sai ózimniń oiymdy bildire ketsem deimin.
Bolat inim, qazaq úshin «shalaqazaq», «naǵyzqazaq» degen uǵym joq
Al sondai termindi shyǵarǵandar – ana tilin umytyp, orystildi bolyp ketken qazaqtar. Sol arqyly olar «qazaqtar bizderdi bólip tastaidy, kemsitedi» degen kózqaras qalyptastyrýǵa tyrysýda. Ana tilinen airylý – kez kelgen adam úshin úlken kemshilik, al óziniń otanynda otyryp, ana tilin bilmeý – shynynda da, ulttan bólektený, al óziniń memlekettik tilin bilmeý – nadandyqtyń belgisi. Alaida, ol – búgingi urpaqtyń kinási emes, sol ýaqyttaǵy ata-anańnyń tańdaýy – men ony jaqsy bilemin, sol sebepti qazaq tilin tolyq meńgermegen ne áli kúnge deiin úirene almai júrgen qazaqtarǵa túsinistikpen qaraimyn.
Ekinshiden, «orystildi, qalada turatyn shalaqazaqtar tazaqazaqtardan áldeqaida aqyldy… Qalalyq jerdegi qaltaly kásipkerdiń bári shalaqazaq. Biznestegi bailardyń arasynda «naǵyzqazaqtar» joq» degen sózderińmen kelise almaimyn. Bailyq – eshqashan aqyldyń belgisi bolmaǵan. Bizdiń qoǵamdaǵy bailyq aqyldy men taza adamdardyń qolynda deý de bos sóz.
Orystildi qazaqtardyń «bizneste» kóp bolýynyń sebebi tym qarapaiym – úlken «biznes» áli kúnge deiin orystildi, ekinshiden, ult máselesine basyn qatyrǵysy kelmeitin jandardyń, árine aqsha jasaýdan basqa joldary qalmaityn siiaqty…
Qazaqty nege mámbet deisiń?
Al «Memlekettik tildi meńgergeni úshin ǵana bul «mámbetter» bilikten oryn aldy» degen pikirińiz tipten syn kótermeidi.
Memlekettik qyzmetkerlerdiń ishinde orys tilin bilmeitin bir de bir adam joq. Kerisinshe, qazaq tilin kógertpei otyrǵan solar.
Ekinshiden, dúniejúziniń barlyq elderinde memlekettik qyzmetkerlerdiń memlekettik tildi bilýi – talassyz mindet, qajettilik bolyp tabylady. Árine memlekettik qyzmetkerlerdiń barlyǵy, onyń ishinde Prezidenttiń ózi memlekettik tildi meńgergeni úshin bilikten oryn alady.
Aitpaqshy, qazaqty mámbet deisiń.
«Mámbet» degende kóz aldyma aqyldy da bilimdi, zilsiz kúlkisi men balalyq ashyqtyǵy, darhan kóńili arqyly naǵyz ziialylyqtyń úlgisin kórsetken Gerold Belger esime túsedi. Saǵan onyń «men qazaqtyń birinshi «mámbetimin» dep bastalatyn maqalasyn oqýǵa keńes beremin.
«Mámbet» bolý úshin ondaǵan kitap jazyp, kem degende úsh tildi ózińniń ana tilińdei bilý kerek. Ol úshin aqyl men parasat, azamattyq ustanym kerek. Sondyqtan Sen «mámbet» bola almaisyń ba dep qorqamyn. Baiqaisyń ba, eki tildik álem bir sózdiń ózin eki túrli qabyldaityn deńgeige jetipti.
Biz eshkimge tiispeimiz!
«Qazaqstannyń osynshalyqty quldyraýyna naǵyzqazaqtar kináli. Qazaqstandy qazirgi kúige túsirgen aqymaq ári jalqaý naǵyzqazaqtar. Tehnikalyq ári ǵylymi terminderdi túsinýge jol ashatyn orys tilin úirenbeýiniń ózi olardyń qanshalyqty aqymaq ekenin kórsetedi» degen pikirlermen jartylai kelisemin.
Eger «naǵyzqazaqtar» degenińiz ultshyldar men ziialy qaýym bolsa, búgingi ekonomikaly-áleýmettik jaǵdaiǵa bizdiń qatysymyz joq. Menińshe, eldi osyndai jaǵdaiǵa jetkizgender – seniń túsinigińdegi «shalaqazaqtar» siiaqty.
Orys mektebin bitirgender shetel asady, qazaq mektebin bitirgenderden maman shyqpaidy deýin de kezekti dálelsiz, bos sózder (biylǵy altyn medal alǵandardyń 99 paiyzy qazaq mektebin bitirgender).
Shetelde oqityn stýdentterdiń kópshiligi – qazaq mektebin bitirgender de, Reseide oqityndardyń 99 paiyzy – orys mektebin bitirgender. Reseidiń oqý oryndaryn Angliia men AQSh-tyń joǵarǵy oqý oryndarymen salystyrmai-aq qoiaiyq.
«Soǵan qaramai, bizge tiisedi» degen sózińe kelise almaimyn. Biz eshkimge tiispeimiz.
Túsinemin, orys tilin ǵana biletin qazaqtar ózderin yńǵaisyz sezinedi, basqa qazaqtar ózderine syni kózqaraspen qaraidy dep oilaityn da bolar.
Sondyqtan «qoryqqan buryn judyryqtar» degendei, bizdiń aitpaǵan sózderimizdi aitty, oilamaǵan oiymyzdy oilady dep túsinedi. Úlken qatelik.
Aitpaqshy, qazaqtardyń 90 paiyzy orystildi ekenin umytpaiyq. Sondyqtan, eger «shalaqazaq» degen sóz orys tilin biletin adamdarǵa arnalsa, bizder de sonyń ishindemiz. Qazaqsha bilim alyp, qazaq mektepterin bitirgen jandardyń barlyǵy – qostildi (bilingv) adamdar, bul bizdiń senderden artyqshylyǵymyz.
Sóz sońynda, ózderin «shalaqazaqtar» dep ataityn jandarǵa (Shalaqazaqtar, bilip júrińder, naǵyzqazaqtar bizdiń baýyrlarymyz emes») , onyń ishinde Býlat inime aitatyn sózim bireý-aq BILIP JÚRIŃDER, SENDER BIZDIŃ BAÝYRYMYZSYŃDAR.
Mende saǵan degen aiaýshylyq sezimnen basqa eshteńe joq.
Dos KÓShIM, saiasattanýshy
DEREKKÓZ: kaz.365info.kz
