Qysqa merzimde aýǵan territoriiasyn túgeldei qolyna qaratqan “Taliban” elde óz tártibin ornatyp, Islam ámirligin quratynyn málimdep úlgerdi. Tálipter Kabýlge taqaǵan tusta, prezident Ashraf Ǵani edel-jedel jinaldy da elden taiyp turdy. Amerika Kabýl áýejaiyn qorǵaýǵa alyp,
AQSh-pen bailanysy bar degenderdi evakýatsiialaýda.
“Al Resei elshiligin tálipter qaraýyldaýda. Máskeý “Talibanmen” aýyz jalasýy ábden múmkin. Táliptermen til tabyssa, bir bilgeni bar…”, – deidi Ivan myrza.
Sarapshy “Taliban” ókilderiniń túneýkúngi málimdemesine kúmánmen qaraidy. Olardyń radikaldy ustanymnan taimaǵanyna senimdi. Aýǵanstanda tolyq ornyǵyp alǵanǵa deiin osylai túlkibulańǵa salyp, siz ben bizdi aldaýsyrata turmaq.
“Zaiyrly” aýǵandar tálipterdiń topalańyn umyta qoiǵan joq. Bas saýǵalaýǵa májbúr bolǵan júzdegen, myńdaǵan adam “Taliban” biliginiń tiraniia ornataryna kúmándanbaidy. Aýǵanstandaǵy qazirgi jaǵdaidy solardan surańyz. Tálipterdiń tanymy 20 jyl burynǵy deńgeide qalǵan, ózgermedi”, – deidi saiasattanýshy.
Biraq bul Qytai, Resei sekildi elderdi tolǵandyrmaidy. Halyqtyń pikirimen sanaspaityn avtokrat derjavalarǵa “Taliban” biliginiń tásili tańsyq emes. Beijiń men Kreml táliptermen talaidan beri kelissóz júrgizýde. Syrt kózge adam taǵdyry, áiel quqyǵy, sóz bostandyǵy sekildi taqyryptarǵa alańdaǵan syńai tanytqanmen, shyn máninde túkirgeni bar. Sói degen Preobrajenskii Resei men “Taliban” qozǵalysynyń arasynda qandai kelissóz júrgenin tarqatyp aitypty.
“Kreml úshin Aýǵanstandaǵy adam quqyǵy men sóz bostandyǵynyń aiaqqa taptalýy tragediia emes. AQSh biligi eldi tolyq tastap shyqqaly, Kreml táliptermen til tabysyp úlgerdi.
Ilgeridegi máselelerge kóz juma qaraitynyn aityp, eki jaqqa da tiimdi bolarlyq “áriptestikti” bastap ketýge ýaǵdalasty. Aýǵanstan aýmaǵynda qazba bailyq kóp. Resei úshin bul aimaq Úndistanǵa esik ashatyn, tranzittik dáliz. Orta Aziiany “otarlap” alǵan reseilik kásipkerler úshin jańa ári iri naryq.
Esirtki saýdasy da burynǵyǵa qaraǵanda qyzady. Aýǵan halqynyń Amerikanyń sandyǵynda jatqan 10 mlrd dollarǵa jeteqabyl qarajatyn AQSh biligi tálipterdiń qolyna ustata salmasy anyq. Demek, olar eskirti saýdasymen “jan saqtaidy”. Tálipterdiń esirki jasaityn zerthanalardy otqa orap jatqany týraly aqparatty óz basym estimedim.
“Talibannyń” kelissózge kónetin yńǵai tanytýy kózaldaý”, – deidi sarapshy.
Onyń atap ótkenindei bul tálipterdiń adam quqyn saqtap, “zaiyrly” aýǵandardy qýdalamasyn bildirmeidi.
“Taliban” qazirgi avtoritarly júielerdiń oiyn erejesin jetik meńgergen. Tálipter Kreml men Beijińnen kórgenin isteidi.
…
Máskeý Orta Aziianyń tálipterden taisalatynyn kórip-bilip otyr. Aimaq elderi osydan 20 jyl burynǵy aýǵan shekarasynan tóngen qaýip-qaterdi umyta qoiǵan joq. Pýtin biligi muny utymdy paidalanbaq.
6 tamyzda Túrkmenstanda bas qosqan bestiktiń májilisinde aýǵan máselesi sóz bolǵan, bul jait Pýtinge birinshi kezekte jetken.
“ODKB-dan qairan joq. Qarabaq soǵysy sonyń kórinisi. Aýǵanstanmen shektesetin Orta Aziia elderiniń shekarasyn Resei áskeri kúzetkende ǵana tálipterdiń tábetin tejeýge bolady. Kreml propagandasy ázir osy ideianyń tóńireginde úgit-nasihat júrgizýde.
Shekarany kúzetýdi reseilik áskerilerge tabystaý úlken táýekelge barýmen teń. Pýtin biligi budan keiin Orta Aziia aýmaǵynda Reseidiń jańa áskeri bazalaryn ashý týraly áńgimeni qaita mazdatady. Munyń sebebin aimaqtyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýmen túsindiredi. Sóitip Máskeýdiń aimaqtaǵy yqpalyn odan saiyn arttyrýdy kózdep otyr. Pýtinniń maqsaty osy!
Orta Aziiaǵa qaitpek kerek? Olar Qytaidyń kómegin qabyldamaidy. Qoǵam qarsy. AQSh pen Batystyń áskeri bazalaryn ornalastyraiyn dese, Máskeý men Beijińniń qabaǵynan qaimyǵady. Aimaq elderiniń manevr jasaityn múmkindigi joq…”, – Preobrajenskii.
Onyń tuspaldaýynsha “Talibannyń” aýǵan biligine kelýi Reseidiń Orta Aziiadaǵy yqpalyn kúsheite túsedi. Kreml “Talibannan” qaimyqqan aimaqtyń Reseidiń qushaǵyna kelip tyǵylar sátin kútip otyr.
…
“Álbette, tálipter Kremlge qaýip tóndirmeidi dep oilaý, qatelik, – deidi sarapshy. Onyń saldary ýaqyt óte bilinedi. Orta Aziiadaǵy avtoritarly jáne diktatorlyq júieden halyq ábden qajyǵan, olar úshin qolyna qarýy almasy aidan anyq. Aýǵanstandy “táliptendirý” protsesi tabysty júrse, Resei “Talibanmen” til tabysqanyna áli-aq ókinedi.
Tálipter ornatqaly otyrǵan Islam ámirliginiń aqparattyq agitatsiiasy Kreml propagandasynan asyp tússe tańqalmańyz. Mundai jaǵdaida “Taliban” Orta Aziiany ásker engizbei-aq “otarlaidy”. Islamnyń radikaldy baǵyty Orta Aziianyń óz ishinen júzdegen, myńdaǵan, on myńdaǵan jaqtas tabýy múmkin”.
Sarapshynyń tuspaldaýynsha ol kezde Kremldiń Orta Aziiaǵa qatysty “uly jospary” jaiyna qalady.
Resei 90-jyldaǵy sheshen daǵdarysyna uqsas jaǵdaimen betpe-bet kelip, partizan stilinde soǵysatyn terroristerdi aýlaýǵa májbúr bolady, ári aimaqtaǵy turaqtylyqty saqtaý úshin milliardtaǵan qarjy quiýyna týra keledi.
“Lańkestermen kúres Pýtinniń júregine tigen is. Olarmen soqtyǵysqandy qalamaidy. Islam ámirligin qurǵaly otyrǵan “Talibannyń” saiasaty júzege aspasa júz myńdaǵan aýǵan Orta Aziiaǵa aǵylady. Olardyń keýdesinen keri itere almaisyz. Bul da Kremlge salmaq…”, – deidi saiasattanýshy.
Ázirlegen, Dýman BYQAI
