Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen júzege asyp jatqan konstitýtsiialyq reformalar men memlekettik basqarýdy jańǵyrtý saiasatynyń ózeginde «Zań men tártip» qaǵidaty tur. Memleket basshysy úshin bul ustanym — tek quqyqtyq norma emes, qoǵamdaǵy ádilettilik pen turaqtylyqty qamtamasyz etetin negizgi qundylyq. Azamattardyń bilikke degen senimi, reformalardyń ornyqtylyǵy, tsifrlandyrýdyń tiimdiligi men qaýipsizdigi tikelei osy qaǵidattyń naqty oryndalýyna bailanysty.
Saiasattanýshy Sharip Ishmuhamedov Prezident kótergen basym baǵyttarǵa toqtalyp, quqyq ústemdigi, biryńǵai zań standarty, kiberqaýipsizdik, derbes derekterdi qorǵaý jáne tsifrlyq basqarýdyń júieli máselelerine qatysty saraptamalyq pikirin bildiredi.
– Keńeste «Zań men tártip» qaǵidatyn Konstitýtsiiada bekitý usynyldy. Bul reformalardyń turaqtylyǵy men azamattardyń senimi úshin nelikten mańyzdy?
Reformalardyń turaqtylyǵy azamattardyń senimine tikelei bailanysty. Sondyqtan kez kelgen reforma qoǵamǵa túsinikti, ashyq ári qarapaiym tilmen jetkizilýi kerek. Bilim berý uiymdarynda qoǵamdyq birlestikter men buqaralyq aqparat quraldaryn keńinen tartý mańyzdy. Bul jerde jýrnalisterdiń róli erekshe, sebebi halyqqa aqparatty jetkizetin negizgi kópir — BAQ.
Qoǵamdyq keri bailanyssyz júrgizilgen reformalar ne beitarap, ne teris qabyldanady. Al senim ashyqtyq, ádilettilik jáne bilik institýttarynyń, árbir sheneýniktiń eseptiligi arqyly qalyptasady. Qazirgi konstitýtsiialyq ózgerister dál osyndai jańa júieni qurýǵa baǵyttalǵan jáne bul Qazaqstan memlekettiliginiń uzaq merzimdi turaqtylyǵy úshin asa mańyzdy.
Meniń oiymsha, Qazaqstan memleketi azamattardyń bilikke, zańǵa jáne ádilettilikke degen seniminiń arqasynda saqtalyp otyr. Reformalardyń ornyqtylyǵy áleýmettik ádilettilikke, ashyqtyqqa jáne halyqtyń sheshim qabyldaý protsesine qatysýyna bailanysty. Ol úshin myqty institýttar — parlament, memlekettik apparat jáne jergilikti bilik qajet. Konstitýtsiialyq reformalar men tsifrlandyrý — bilikke degen senimdi nyǵaityp, eldiń progressivti damýyn qamtamasyz etetin quraldar.
Bul — Prezident pen Úkimet aldynda turǵan óte kúrdeli ári jaýapty mindet. Ásirese bilikke jáne zańǵa senim deńgeii tómen aimaqtarda bul másele ótkir tur. Shymkent pen elimizdiń ońtústik óńirlerindegi jaǵdai sony aiqyn kórsetedi: kóshedegi tóbelester, kisi óltirý, urlyq-qarlyq. Munyń basty sebebi — zańdy ainalyp ótýge bolady, jaza jeńil nemese múlde bolmaidy degen túsiniktiń qalyptasýy. Bul — azamattardyń memleketke degen seniminiń álsizdiginen týyndaidy.
– Zańdy saqtaýdyń biryńǵai standartyna basymdyq berildi. Ony kúndelikti tájiribege ainaldyrý úshin qandai basqarýshylyq ózgerister qajet?
Qazaqstan Respýblikasynda zańdy saqtaýdyń biryńǵai standarty Konstitýtsiiaǵa, zańdarǵa jáne azamattardyń teńdigin qamtamasyz etetin normativtik-quqyqtyq aktilerge negizdeledi. Bul qaǵidat ár azamattyń áleýmettik nemese ekonomikalyq jaǵdaiyna qaramastan quqyqtaryn qorǵaýǵa kepildik beredi.
Alaida qazirgi Qazaqstan jaǵdaiynda bul mindetti júzege asyrý ońai emes. Qoǵamda ekonomikalyq, qarjylyq jáne tsifrlyq teńsizdik bar. Mundai jaǵdaida zańnyń biryńǵai standartyn qamtamasyz etý óte kúrdeli.
Eń bastysy — árbir azamat ádilettilikke qol jetkize alatyn eń tómengi talaptardy bekitý. Bul sottarǵa, quqyq qorǵaý organdaryna jáne buqaralyq aqparat quraldaryna teń qoljetimdilikti qamtidy. Áleýmettik qyzmetterdi alý da barlyq azamattar úshin birdei bolýy tiis. Eger osy teńdik saqtalmasa, zańnyń biryńǵai standartyn iske asyrý múmkin bolmaidy.
Bul másele ásirese osal toptar úshin ózekti: múmkindigi shekteýli jandar, balalar jáne aýyldyq jerlerdegi turǵyndar. Sebebi ol óńirlerde sapaly internetke, advokattarǵa jáne áleýmettik qyzmetterge qoljetimdilik shekteýli.
– Kiberalaiaqtyq qylmystarynyń ashylý deńgeii tómen. Eń jyldam nátije beretin baǵyt qaisy?
Tsifrlandyrý — kúrdeli ári kópqyrly másele. Qazaqstan tsifrlandyrý deńgeii boiynsha TMD men Ortalyq Aziiada kóshbasshy elderdiń biri. BUU derekterine sáikes, elimiz álemde tsifrlandyrý deńgeii boiynsha 24-orynda, al onlain-qyzmetter indeksi boiynsha alǵashqy ondyqqa kiredi.
Egov jáne Egov Mobile arqyly memlekettik qyzmetterdiń shamamen 90 paiyzy qoljetimdi. Qazaqstan álemde óz tsifrlyq indeksin ázirlegen ekinshi el atandy. Jasandy intellektini qoldaný deńgeii de joǵary.
Alaida profilaktika, qarjylyq tizbekterdi baqylaý jáne vedomstvoaralyq úilestirý — bul taza tehnikalyq ári basqarýshylyq másele. Munda biryńǵai basqarý men úilesimdilik jetispeidi. Ár ministrlik pen agenttiktiń óz erejeleri men resýrstary bar, bul júieli jumysty qiyndatady.
Al qylmystardyń ashylýyna kelsek, negizgi másele — halyqtyń tsifrlyq saýattylyǵy jáne azamattardyń, biznestiń, memlekettik organdardyń derbes derekterge degen jaýapkershiligi. Bul tikelei derbes derekterdi qorǵaý máselesimen bailanysty.
– Derbes derekterdi qorǵaý basym baǵyt retinde ataldy. Memleket pen biznes úshin qandai sharalar mindetti bolýy tiis?
Eń aldymen júieli talaptar men institýtsionaldyq ózgerister qajet. Tsifrlandyrý negizderin mektep pen joǵary oqý oryndarynyń baǵdarlamasyna engizý, sondai-aq eresekterge arnalǵan oqytý kýrstaryn ázirleý mańyzdy.
Egov platformasy arqyly azamattarǵa derbes derekterdi qorǵaý boiynsha sertifikattar berýge bolady. Sonymen qatar ár uiym azamattan derekterdi jinaýǵa, saqtaýǵa jáne taratýǵa mindetti túrde kelisim alýy tiis.
Árbir memlekettik organ men biznes qurylymda derbes derekterge jaýapty tulǵa taǵaiyndalyp, qoljetimdilikti shekteý tártibi bekitilýi kerek. Artyq málimetterdi talap etý tájiribesinen bas tartý qajet. Mindetti túrde derekterdi shifrlaý jáne rezervtik kóshirý engizilýi tiis.
Jeke derekter tek Qazaqstan aýmaǵynda saqtalýy kerek. Qaýipsizdigi joǵary bir nemese eki derekter ortalyǵyn — qazaqstandyq «silikon alqabyn» qurý oryndy bolar edi.
– Tsifrlyq sheshimderdiń bytyrańqylyǵy synǵa alyndy. Biryńǵai tsifrlyq júieni qalai qurýǵa bolady?
Negizgi másele — memlekettik organdardyń bir-birinen bólek áreket etýi. Ár ministrlik pen departament jeke jumys isteidi, kadrlar jii aýysady, al sheneýnikterdiń tsifrlyq saýattylyǵy ártúrli deńgeide.
Sonymen qatar basqarý sheshimderi baiaý qabyldanady, sebebi derekter bir júiege biriktirilmegen. Biryńǵai tsifrlyq júie naqty nátije berýi úshin kadrlyq turaqtylyq, jaýapkershilikti naqty bólý jáne memlekettik apparattyń tsifrlyq quzyrettiligin arttyrý qajet.
– Migratsiiany tolyq tsifrlandyrý qaýipsizdikti qalai arttyryp, adal sheteldikter úshin rásimderdi jeńildetedi?
Ár azamat pen halyq toptaryn tsifrlandyrý máselesi óte mańyzdy bolyp otyr. Qazirgi tańda biz keibir toptardyń áreketi belgisiz ekenin kórip otyrmyz: olar ne isteidi, qandai maqsattary bar – bul týraly aqparat joq. Mundai jaǵdai radikaldaný men destrýktivti áreketterge tartylý táýekelderin týdyrady. Jaqsysy, eń aldymen migranttar, eńbekshi gastarbaiterler, sheteldik stýdentter men týristerden bastaldy. Olardyń qyzmetin tsifrlandyrý jáne salyq esebin zańdastyrý arqyly osy aǵymdardy baqylaýǵa alý, salyqtyq baza men tólemderdi arttyrý, sondai-aq quqyq qorǵaý organdaryna olardyń qaida ekeni men ne istep jatqany týraly aqparat alý múmkindigi paida bolady.
Alaida, osyndai baqylaýdan tys qalǵan halyq toptary áli de kóp. Ásirese, internet pen áleýmettik jeliler arqyly radikaldy jáne destrýktivti ideialardyń yqpalyna tez ushyraityn jastarǵa qatysty bul másele ózekti. Tsifrlandyrý eń aldymen jas urpaqqa baǵyttalýy kerek, sebebi dál osy top aqparattyq keńistikpen belsendi árekettesedi.
Eger bul másele nazardan tys qalsa, memleket baqylaýynan tys qalatyn urpaq qalyptasýy múmkin. Mundai adamdardy esepke alý, baqylaý júrgizý jáne obektivti málimetter alý qiyn bolady.
Qazirgi eresek halyq, sovettik dáýirde tárbielengen adamdar, dástúrli qundylyqtardy biledi, zańdy saqtaý qajettigin jáne buzǵan jaǵdaida týyndaityn saldarlardy – aiyppul, jaýapkershilik, jazany túsinedi. Qazirgi jastar bul tájiribege ie emes. Nátijesinde, dástúrli qundylyqtardan tys qalyptasqan urpaq ósip keledi.
Bul tikelei qylmys deńgeiiniń ósýi men tsifrlyq keńistikte qylmystyq toptardyń qalyptasý táýekelderimen bailanysty.
