Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen júzege asyp jatqan konstıtýsıalyq reformalar men memlekettik basqarýdy jańǵyrtý saıasatynyń ózeginde «Zań men tártip» qaǵıdaty tur. Memleket basshysy úshin bul ustanym — tek quqyqtyq norma emes, qoǵamdaǵy ádilettilik pen turaqtylyqty qamtamasyz etetin negizgi qundylyq. Azamattardyń bılikke degen senimi, reformalardyń ornyqtylyǵy, sıfrlandyrýdyń tıimdiligi men qaýipsizdigi tikeleı osy qaǵıdattyń naqty oryndalýyna baılanysty.
Saıasattanýshy Sharıp Ishmuhamedov Prezıdent kótergen basym baǵyttarǵa toqtalyp, quqyq ústemdigi, biryńǵaı zań standarty, kıberqaýipsizdik, derbes derekterdi qorǵaý jáne sıfrlyq basqarýdyń júıeli máselelerine qatysty saraptamalyq pikirin bildiredi.
– Keńeste «Zań men tártip» qaǵıdatyn Konstıtýsıada bekitý usynyldy. Bul reformalardyń turaqtylyǵy men azamattardyń senimi úshin nelikten mańyzdy?
Reformalardyń turaqtylyǵy azamattardyń senimine tikeleı baılanysty. Sondyqtan kez kelgen reforma qoǵamǵa túsinikti, ashyq ári qarapaıym tilmen jetkizilýi kerek. Bilim berý uıymdarynda qoǵamdyq birlestikter men buqaralyq aqparat quraldaryn keńinen tartý mańyzdy. Bul jerde jýrnalıserdiń róli erekshe, sebebi halyqqa aqparatty jetkizetin negizgi kópir — BAQ.
Qoǵamdyq keri baılanyssyz júrgizilgen reformalar ne beıtarap, ne teris qabyldanady. Al senim ashyqtyq, ádilettilik jáne bılik ınstıtýttarynyń, árbir sheneýniktiń eseptiligi arqyly qalyptasady. Qazirgi konstıtýsıalyq ózgerister dál osyndaı jańa júıeni qurýǵa baǵyttalǵan jáne bul Qazaqstan memlekettiliginiń uzaq merzimdi turaqtylyǵy úshin asa mańyzdy.
Meniń oıymsha, Qazaqstan memleketi azamattardyń bılikke, zańǵa jáne ádilettilikke degen seniminiń arqasynda saqtalyp otyr. Reformalardyń ornyqtylyǵy áleýmettik ádilettilikke, ashyqtyqqa jáne halyqtyń sheshim qabyldaý prosesine qatysýyna baılanysty. Ol úshin myqty ınstıtýttar — parlament, memlekettik apparat jáne jergilikti bılik qajet. Konstıtýsıalyq reformalar men sıfrlandyrý — bılikke degen senimdi nyǵaıtyp, eldiń progresıvti damýyn qamtamasyz etetin quraldar.
Bul — Prezıdent pen Úkimet aldynda turǵan óte kúrdeli ári jaýapty mindet. Ásirese bılikke jáne zańǵa senim deńgeıi tómen aımaqtarda bul másele ótkir tur. Shymkent pen elimizdiń ońtústik óńirlerindegi jaǵdaı sony aıqyn kórsetedi: kóshedegi tóbelester, kisi óltirý, urlyq-qarlyq. Munyń basty sebebi — zańdy aınalyp ótýge bolady, jaza jeńil nemese múlde bolmaıdy degen túsiniktiń qalyptasýy. Bul — azamattardyń memleketke degen seniminiń álsizdiginen týyndaıdy.
– Zańdy saqtaýdyń biryńǵaı standartyna basymdyq berildi. Ony kúndelikti tájirıbege aınaldyrý úshin qandaı basqarýshylyq ózgerister qajet?
Qazaqstan Respýblıkasynda zańdy saqtaýdyń biryńǵaı standarty Konstıtýsıaǵa, zańdarǵa jáne azamattardyń teńdigin qamtamasyz etetin normatıvtik-quqyqtyq aktilerge negizdeledi. Bul qaǵıdat ár azamattyń áleýmettik nemese ekonomıkalyq jaǵdaıyna qaramastan quqyqtaryn qorǵaýǵa kepildik beredi.
Alaıda qazirgi Qazaqstan jaǵdaıynda bul mindetti júzege asyrý ońaı emes. Qoǵamda ekonomıkalyq, qarjylyq jáne sıfrlyq teńsizdik bar. Mundaı jaǵdaıda zańnyń biryńǵaı standartyn qamtamasyz etý óte kúrdeli.
Eń bastysy — árbir azamat ádilettilikke qol jetkize alatyn eń tómengi talaptardy bekitý. Bul sottarǵa, quqyq qorǵaý organdaryna jáne buqaralyq aqparat quraldaryna teń qoljetimdilikti qamtıdy. Áleýmettik qyzmetterdi alý da barlyq azamattar úshin birdeı bolýy tıis. Eger osy teńdik saqtalmasa, zańnyń biryńǵaı standartyn iske asyrý múmkin bolmaıdy.
Bul másele ásirese osal toptar úshin ózekti: múmkindigi shekteýli jandar, balalar jáne aýyldyq jerlerdegi turǵyndar. Sebebi ol óńirlerde sapaly ınternetke, advokattarǵa jáne áleýmettik qyzmetterge qoljetimdilik shekteýli.
– Kıberalaıaqtyq qylmystarynyń ashylý deńgeıi tómen. Eń jyldam nátıje beretin baǵyt qaısy?
Sıfrlandyrý — kúrdeli ári kópqyrly másele. Qazaqstan sıfrlandyrý deńgeıi boıynsha TMD men Ortalyq Azıada kóshbasshy elderdiń biri. BUU derekterine sáıkes, elimiz álemde sıfrlandyrý deńgeıi boıynsha 24-orynda, al onlaın-qyzmetter ındeksi boıynsha alǵashqy ondyqqa kiredi.
Egov jáne Egov Mobile arqyly memlekettik qyzmetterdiń shamamen 90 paıyzy qoljetimdi. Qazaqstan álemde óz sıfrlyq ındeksin ázirlegen ekinshi el atandy. Jasandy ıntellektini qoldaný deńgeıi de joǵary.
Alaıda profılaktıka, qarjylyq tizbekterdi baqylaý jáne vedomstvoaralyq úılestirý — bul taza tehnıkalyq ári basqarýshylyq másele. Munda biryńǵaı basqarý men úılesimdilik jetispeıdi. Ár mınıstrlik pen agenttiktiń óz erejeleri men resýrstary bar, bul júıeli jumysty qıyndatady.
Al qylmystardyń ashylýyna kelsek, negizgi másele — halyqtyń sıfrlyq saýattylyǵy jáne azamattardyń, bıznestiń, memlekettik organdardyń derbes derekterge degen jaýapkershiligi. Bul tikeleı derbes derekterdi qorǵaý máselesimen baılanysty.
– Derbes derekterdi qorǵaý basym baǵyt retinde ataldy. Memleket pen bıznes úshin qandaı sharalar mindetti bolýy tıis?
Eń aldymen júıeli talaptar men ınstıtýsıonaldyq ózgerister qajet. Sıfrlandyrý negizderin mektep pen joǵary oqý oryndarynyń baǵdarlamasyna engizý, sondaı-aq eresekterge arnalǵan oqytý kýrstaryn ázirleý mańyzdy.
Egov platformasy arqyly azamattarǵa derbes derekterdi qorǵaý boıynsha sertıfıkattar berýge bolady. Sonymen qatar ár uıym azamattan derekterdi jınaýǵa, saqtaýǵa jáne taratýǵa mindetti túrde kelisim alýy tıis.
Árbir memlekettik organ men bıznes qurylymda derbes derekterge jaýapty tulǵa taǵaıyndalyp, qoljetimdilikti shekteý tártibi bekitilýi kerek. Artyq málimetterdi talap etý tájirıbesinen bas tartý qajet. Mindetti túrde derekterdi shıfrlaý jáne rezervtik kóshirý engizilýi tıis.
Jeke derekter tek Qazaqstan aýmaǵynda saqtalýy kerek. Qaýipsizdigi joǵary bir nemese eki derekter ortalyǵyn — qazaqstandyq «sılıkon alqabyn» qurý oryndy bolar edi.
– Sıfrlyq sheshimderdiń bytyrańqylyǵy synǵa alyndy. Biryńǵaı sıfrlyq júıeni qalaı qurýǵa bolady?
Negizgi másele — memlekettik organdardyń bir-birinen bólek áreket etýi. Ár mınıstrlik pen departament jeke jumys isteıdi, kadrlar jıi aýysady, al sheneýnikterdiń sıfrlyq saýattylyǵy ártúrli deńgeıde.
Sonymen qatar basqarý sheshimderi baıaý qabyldanady, sebebi derekter bir júıege biriktirilmegen. Biryńǵaı sıfrlyq júıe naqty nátıje berýi úshin kadrlyq turaqtylyq, jaýapkershilikti naqty bólý jáne memlekettik apparattyń sıfrlyq quzyrettiligin arttyrý qajet.
– Mıgrasıany tolyq sıfrlandyrý qaýipsizdikti qalaı arttyryp, adal sheteldikter úshin rásimderdi jeńildetedi?
Ár azamat pen halyq toptaryn sıfrlandyrý máselesi óte mańyzdy bolyp otyr. Qazirgi tańda biz keıbir toptardyń áreketi belgisiz ekenin kórip otyrmyz: olar ne isteıdi, qandaı maqsattary bar – bul týraly aqparat joq. Mundaı jaǵdaı radıkaldaný men destrýktıvti áreketterge tartylý táýekelderin týdyrady. Jaqsysy, eń aldymen mıgranttar, eńbekshi gastarbaıterler, sheteldik stýdentter men týrıserden bastaldy. Olardyń qyzmetin sıfrlandyrý jáne salyq esebin zańdastyrý arqyly osy aǵymdardy baqylaýǵa alý, salyqtyq baza men tólemderdi arttyrý, sondaı-aq quqyq qorǵaý organdaryna olardyń qaıda ekeni men ne istep jatqany týraly aqparat alý múmkindigi paıda bolady.
Alaıda, osyndaı baqylaýdan tys qalǵan halyq toptary áli de kóp. Ásirese, ınternet pen áleýmettik jeliler arqyly radıkaldy jáne destrýktıvti ıdeıalardyń yqpalyna tez ushyraıtyn jastarǵa qatysty bul másele ózekti. Sıfrlandyrý eń aldymen jas urpaqqa baǵyttalýy kerek, sebebi dál osy top aqparattyq keńistikpen belsendi árekettesedi.
Eger bul másele nazardan tys qalsa, memleket baqylaýynan tys qalatyn urpaq qalyptasýy múmkin. Mundaı adamdardy esepke alý, baqylaý júrgizý jáne obektıvti málimetter alý qıyn bolady.
Qazirgi eresek halyq, sovettik dáýirde tárbıelengen adamdar, dástúrli qundylyqtardy biledi, zańdy saqtaý qajettigin jáne buzǵan jaǵdaıda týyndaıtyn saldarlardy – aıyppul, jaýapkershilik, jazany túsinedi. Qazirgi jastar bul tájirıbege ıe emes. Nátıjesinde, dástúrli qundylyqtardan tys qalyptasqan urpaq ósip keledi.
Bul tikeleı qylmys deńgeıiniń ósýi men sıfrlyq keńistikte qylmystyq toptardyń qalyptasý táýekelderimen baılanysty.
