Bilim salasynyń sarapshysy, Qazaq Expert Club múshesi Jazira Asanova halyqaralyq PISA-2025 zertteýiniń qorytyndylaryna taldaý jasady, dep habarlaidy dalanews.kz.
Qazaqstandyq oqýshylardyń matematika boiynsha nátijeleri tómendegen, al oqý saýattylyǵy sońǵy on jyldan astam ýaqyt boiy aitarlyqtai ózgermei keledi. Mundai qorytyndyny PISA-2025 halyqaralyq zertteýi kórsetti. Sonymen birge jaratylystaný ǵylymdary boiynsha oqýshylardyń nátijeleri oń dinamika tanytqan.
PISA-2025 neni kórsetti?
PISA (Programme for International Student Assessment) – Ekonomikalyq yntymaqtastyq jáne damý uiymy (EYDU) 2000 jyldan beri úsh jyl saiyn ótkizetin halyqaralyq zertteý. Ol 15 jastaǵy oqýshylardyń mektep baǵdarlamasyn qanshalyqty meńgergenin emes, bilimderin ómirde qoldaný qabiletin baǵalaidy. Zertteý aqparatty túsiný men baǵalaý, másele sheshý, derektermen jumys isteý jáne qorytyndy jasaý daǵdylaryn ólsheidi.
Qazaqstan PISA zertteýine 2009 jyldan beri qatysyp keledi. 2026 jylǵy 8 qyrkúiekte EYDU PISA-2025 nátijelerin jariialady. Zertteýge álemniń 91 eli men ekonomikasynan 760 myńnan astam oqýshy qatysqan. Qazaqstannan shamamen 22,7 myń oqýshy men 643 bilim berý uiymy qamtyldy.
Bul tsiklde negizgi nazar jaratylystaný ǵylymdaryna aýdaryldy. Sonymen qatar alǵash ret «Tsifrlyq álemde oqytý» baǵyty aiasynda esepteý arqyly másele sheshý qabileti de baǵalandy.
Qazaqstannyń ortasha kórsetkishi jaratylystanýdan 420 ball boldy. Bul EYDU boiynsha ortasha 482 balldan tómen. Matematikadan qazaqstandyq oqýshylar 414 ball jinasa, EYDU elderiniń ortasha nátijesi – 463 ball. Oqý saýattylyǵy boiynsha Qazaqstan 385 ball kórsetse, EYDU elderiniń ortasha kórsetkishi 461 balldy qurady. Esepteý arqyly másele sheshý baǵytynda Qazaqstan 449 ball jinady, al EYDU ortasha kórsetkishi – 500 ball.
Alaida sarapshynyń aitýynsha, ortasha ball jalpy jaǵdaidy tolyq kórsete almaidy. Mańyzdy kórsetkishterdiń biri – fýnktsionaldyq saýattylyqtyń kem degende bazalyq deńgeiine jetken oqýshylardyń úlesi. Qazaqstanda mundai oqýshylardyń úlesi jaratylystanýdan – 52%, matematikadan – 44%, al oqýdan nebári 36% boldy. Iaǵni 15 jastaǵy oqýshylardyń jartysyna jýyǵy jaratylystanýdan, jartysynan kóbi matematikadan jáne úshten ekige jýyǵy oqýdan bazalyq deńgeige jete almai otyr.
EYDU ádistemesi boiynsha PISA-daǵy shamamen 20 ball bir oqý jylyndaǵy ortasha ósimge sáikes keledi. Osy eseppen alǵanda Qazaqstan men EYDU ortasha kórsetkishi arasyndaǵy alshaqtyq matematikadan 2,5 jyldy, jaratylystanýdan 3,1 jyldy jáne oqýdan 3,8 jyldy quraidy. Al Singapýr men Qytaidyń jetekshi bilim berý aimaqtarymen salystyrǵanda aiyrmashylyq kei baǵyttar boiynsha 7-10 oqý jylyna teń.
Sonymen qatar sarapshy bul kórsetkishterdi qazaqstandyq oqýshylar birneshe synypqa qalyp qoidy dep túsinbeý kerektigin atap ótti. EYDU mundai aiyrmashylyqtardy oqý jyldaryna tikelei aýdarýǵa bolmaitynyn eskertedi. Degenmen kórsetkishter bilim berý júieleri arasyndaǵy qashyqtyqtyń kólemin jaqsy kórsetedi.
Sondai-aq jariialanǵan materialdarda Nazarbaev Ziiatkerlik mektepteriniń nátijeleri bólek kórsetilmegen. Olar jeke irikteme retinde qatysady jáne ulttyq kórsetkishke engizilmeidi. NIS boiynsha derekter keiinirek jariialanýy múmkin.
Qai baǵytta ilgerileý bar?
Sarapshy PISA-2025 nátijelerin álemdik úrdisten bólek qarastyrýǵa bolmaitynyn aitady. Sebebi EYDU elderiniń ortasha kórsetkishteri zertteý tarihyndaǵy eń tómen deńgeilerdiń birine túsken. Bir tsikl ishinde oqý saýattylyǵy shamamen 14 ballǵa, al matematika 9 ballǵa tómendegen.
Qazaqstan úshin eń aiqyn oń ózgeris jaratylystaný ǵylymdary boiynsha baiqaldy. 2018 jyly kórsetkish 397 ball bolsa, 2025 jyly 420 ballǵa jetken. 2022 jylǵy 423 balldyq nátije de negizinen saqtalǵan.
Matematika boiynsha jaǵdai kerisinshe. Eger 2022 jyly Qazaqstan 425 ball jinasa, 2025 jyly bul kórsetkish 414 ballǵa deiin tómendegen.
Al oqý saýattylyǵy eń turaqty problema bolyp qalyp otyr. 2009 jyly bul kórsetkish 390 ball bolsa, 2012 jyly – 393, 2018 jyly – 387, 2022 jyly – 386 jáne 2025 jyly 385 balldy quraǵan. Iaǵni 16 jyl ishinde aitarlyqtai ilgerileý baiqalmaǵan.
Sarapshynyń pikirinshe, bul nátijelerdi endi pandemiia nemese qashyqtan oqytý kezeńimen túsindirý jetkiliksiz. Qazaqstandaǵy negizgi táýekelder burynnan belgili: oqý saýattylyǵynyń tómendigi, bilimdi jańa jaǵdaida qoldanýdaǵy qiyndyqtar jáne joǵary deńgeige jetetin oqýshylar sanynyń azdyǵy. Biraq bul máselelerdi sheshýde turaqty ózgerister áli baiqalmai otyr.
Túrkiia men Ózbekstan tájiribesi
Álemdik kórsetkishterdiń tómendeýine qaramastan, keibir elder óz nátijelerin jaqsarta alǵan. Mysaly, Túrkiia PISA-2025 zertteýinde jaratylystanýdan 494 ball, matematikadan 462 ball jáne oqýdan 472 ball jinady. Bir tsikl ishinde eldiń nátijesi jaratylystanýdan 18 ballǵa, oqýdan 16 ballǵa jáne matematikadan 8 ballǵa artqan.
Ózbekstan da nazar aýdarýǵa turarlyq nátije kórsetti. El negizgi tsiklge alǵash ret 2022 jyly qatysqanymen, 2025 jyly jaratylystanýdan 438 ball jinap, Qazaqstannan 18 ballǵa joǵary kórsetkishke qol jetkizdi. Degenmen esepteý arqyly másele sheshý baǵytynda Qazaqstan alda keledi – 449 ballǵa qarsy 402 ball.
Sarapshynyń aitýynsha, bul salystyrýlar elderdi kezekti ret reitingteý úshin emes, bilim berý nátijelerin qysqa merzimde de jaqsartýǵa bolatynyn kórsetý úshin mańyzdy.
Oqý saýattylyǵy – búkil júieniń negizi
PISA oqý saýattylyǵyn tek til men ádebiet pánderiniń máselesi retinde qarastyrmaidy. Ol kúrdeli mátindi túsiný, negizgi oidy anyqtaý, derekkózderdi salystyrý, dálelderdi baǵalaý jáne jeke qorytyndy jasaý qabiletin ólsheidi.
Eger bul daǵdylar jetkilikti damymasa, másele barlyq pánderde kórinedi. Oqýshy matematikalyq formýlany bilýi múmkin, biraq tapsyrmanyń shartyn durys túsinbeýi yqtimal. Nemese ǵylymi faktini bilgenimen, grafikti túsindire almaýy múmkin.
Sondyqtan oqý saýattylyǵynyń bazalyq deńgeiine tek 36% oqýshynyń jetýi – oqýshylardyń jalpy oqý qabiletiniń kórsetkishi.
Budan bólek, Qazaqstanda joǵary nátijege qol jetkizetin oqýshylardyń úlesi de óte az. Oqý men jaratylystaný baǵyttary boiynsha mundai oqýshylar is júzinde joq, al matematikada olardyń úlesi shamamen 1%-dy ǵana quraidy.
Sabaq sapasy mańyzdy bola tústi
PISA-2025 Qazaqstanda oqytý jaǵdailarynyń birqatar kórsetkishteri jaqsarǵanyn tirkedi. Muǵalim jetispeýshiligi, oqý materialdarynyń tapshylyǵy nemese materialdyq-tehnikalyq bazanyń álsizdigi máseleleri azaiǵan.
Oqýshylardyń ózderi de muǵalimderdiń qoldaýyn joǵary baǵalaǵan. Mysaly, 85%-y jaratylystaný páni muǵalimi ár balanyń oqýyna qyzyǵýshylyq tanytatynyn aitqan. 86%-y muǵalim túsingenge deiin túsindiretinin, al 88%-y qajet bolǵan jaǵdaida qosymsha kómek kórsetetinin jetkizgen.
Sarapshynyń pikirinshe, endi nátijelerdi tek resýrstardyń jetispeýshiligimen túsindirý jetkiliksiz. Negizgi másele sabaq barysynda naqty ne bolyp jatqanyna bailanysty.
Jasandy intellekt jáne tsifrlyq orta
Qazaqstandyq oqýshylar mektepte tsifrlyq qurylǵylardy EYDU elderindegi qurdastaryna qaraǵanda kóbirek paidalanady. Olar oqý úshin kúnine orta eseppen 2,2 saǵat qurylǵylar qoldanady. EYDU boiynsha bul kórsetkish 1,7 saǵat.
Jasandy intellekt oqý protsesiniń kúndelikti bóligine ainalǵan. Qazaqstandyq oqýshylardyń 47%-y oqý barysynda chat-bottardy aptasyna keminde bir ret paidalanady. Bul EYDU elderiniń ortasha kórsetkishimen shamalas. Sonymen qatar oqýshylardyń 80%-y sabaqta jasandy intellekt jasaǵan aqparattyń sapasyn baǵalaýǵa májbúr bolatynyn aitqan.
Alaida sarapshy tehnologiiany paidalaný jiiliginen buryn onyń qalai qoldanylatyny mańyzdy ekenin atap ótti. Eger jasandy intellekt balama sheshim tabýǵa, dálelderdi tekserýge nemese keri bailanys alýǵa kómektesse, ol oqytýdy kúsheite alady. Al eger ol oqýshynyń óz betinshe oqýyn almastyrsa, qajetti daǵdylardyń qalyptasýyna kedergi keltirýi múmkin.
Bilim berý júiesine qandai ózgerister qajet?
Sarapshynyń pikirinshe, PISA-2025 nátijeleri bilim berý júiesiniń kelesi kezeńi mektepterge qosymsha resýrs bólýden góri, sol resýrstardyń qalai paidalanylatynyna nazar aýdarýy kerektigin kórsetti. Eń aldymen barlyq pánder boiynsha maǵynalyq jáne analitikalyq oqý daǵdylaryn damytý qajet. Oqýshylar kúrdeli mátindermen, grafiktermen, birneshe derekkózben jumys isteýdi jáne oiyn keń kólemde jazbasha jetkizýdi meńgerýi tiis.
Sonymen qatar mektepterdiń jabdyqtalýyn ǵana emes, bilim berý nátijesin de baǵalaý mańyzdy. Muǵalimderdiń diagnostikalyq quzyretterin kúsheitý, bilimdegi olqylyqtardy erte anyqtaý jáne tsifrlyq ortada túsinikti erejeler qalyptastyrý qajet.
Sarapshynyń qorytyndysy boiynsha, bilim berý saiasatynyń kelesi kezeńi mekteptiń ne alǵanyna emes, balanyń qandai daǵdylardy meńgergenine baǵyttalýy kerek. Atap aitqanda, kúrdeli mátindi oqý, taldaý, derektermen jumys isteý, bilimdi qoldaný, sheshim izdeý jáne aqparatty syni baǵalaý qabiletterin damytý basty maqsatqa ainalýy tiis.
