بٸلٸم سالاسىنىڭ ساراپشىسى, Qazaq Expert Club مٷشەسٸ جازيرا اسانوۆا حالىقارالىق PISA-2025 زەرتتەۋٸنٸڭ قورىتىندىلارىنا تالداۋ جاسادى, دەپ حابارلايدى dalanews.kz.
قازاقستاندىق وقۋشىلاردىڭ ماتەماتيكا بويىنشا نەتيجەلەرٸ تٶمەندەگەن, ال وقۋ ساۋاتتىلىعى سوڭعى ون جىلدان استام ۋاقىت بويى ايتارلىقتاي ٶزگەرمەي كەلەدٸ. مۇنداي قورىتىندىنى PISA-2025 حالىقارالىق زەرتتەۋٸ كٶرسەتتٸ. سونىمەن بٸرگە جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى بويىنشا وقۋشىلاردىڭ نەتيجەلەرٸ وڭ ديناميكا تانىتقان.
PISA-2025 نەنٸ كٶرسەتتٸ?
PISA (Programme for International Student Assessment) – ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جەنە دامۋ ۇيىمى (ەىدۇ) 2000 جىلدان بەرٸ ٷش جىل سايىن ٶتكٸزەتٸن حالىقارالىق زەرتتەۋ. ول 15 جاستاعى وقۋشىلاردىڭ مەكتەپ باعدارلاماسىن قانشالىقتى مەڭگەرگەنٸن ەمەس, بٸلٸمدەرٸن ٶمٸردە قولدانۋ قابٸلەتٸن باعالايدى. زەرتتەۋ اقپاراتتى تٷسٸنۋ مەن باعالاۋ, مەسەلە شەشۋ, دەرەكتەرمەن جۇمىس ٸستەۋ جەنە قورىتىندى جاساۋ داعدىلارىن ٶلشەيدٸ.
قازاقستان PISA زەرتتەۋٸنە 2009 جىلدان بەرٸ قاتىسىپ كەلەدٸ. 2026 جىلعى 8 قىركٷيەكتە ەىدۇ PISA-2025 نەتيجەلەرٸن جارييالادى. زەرتتەۋگە ەلەمنٸڭ 91 ەلٸ مەن ەكونوميكاسىنان 760 مىڭنان استام وقۋشى قاتىسقان. قازاقستاننان شامامەن 22,7 مىڭ وقۋشى مەن 643 بٸلٸم بەرۋ ۇيىمى قامتىلدى.
بۇل تسيكلدە نەگٸزگٸ نازار جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنا اۋدارىلدى. سونىمەن قاتار العاش رەت «تسيفرلىق ەلەمدە وقىتۋ» باعىتى اياسىندا ەسەپتەۋ ارقىلى مەسەلە شەشۋ قابٸلەتٸ دە باعالاندى.
قازاقستاننىڭ ورتاشا كٶرسەتكٸشٸ جاراتىلىستانۋدان 420 بالل بولدى. بۇل ەىدۇ بويىنشا ورتاشا 482 باللدان تٶمەن. ماتەماتيكادان قازاقستاندىق وقۋشىلار 414 بالل جيناسا, ەىدۇ ەلدەرٸنٸڭ ورتاشا نەتيجەسٸ – 463 بالل. وقۋ ساۋاتتىلىعى بويىنشا قازاقستان 385 بالل كٶرسەتسە, ەىدۇ ەلدەرٸنٸڭ ورتاشا كٶرسەتكٸشٸ 461 باللدى قۇرادى. ەسەپتەۋ ارقىلى مەسەلە شەشۋ باعىتىندا قازاقستان 449 بالل جينادى, ال ەىدۇ ورتاشا كٶرسەتكٸشٸ – 500 بالل.
الايدا ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ورتاشا بالل جالپى جاعدايدى تولىق كٶرسەتە المايدى. ماڭىزدى كٶرسەتكٸشتەردٸڭ بٸرٸ – فۋنكتسيونالدىق ساۋاتتىلىقتىڭ كەم دەگەندە بازالىق دەڭگەيٸنە جەتكەن وقۋشىلاردىڭ ٷلەسٸ. قازاقستاندا مۇنداي وقۋشىلاردىڭ ٷلەسٸ جاراتىلىستانۋدان – 52%, ماتەماتيكادان – 44%, ال وقۋدان نەبەرٸ 36% بولدى. ياعني 15 جاستاعى وقۋشىلاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى جاراتىلىستانۋدان, جارتىسىنان كٶبٸ ماتەماتيكادان جەنە ٷشتەن ەكٸگە جۋىعى وقۋدان بازالىق دەڭگەيگە جەتە الماي وتىر.
ەىدۇ ەدٸستەمەسٸ بويىنشا PISA-داعى شامامەن 20 بالل بٸر وقۋ جىلىنداعى ورتاشا ٶسٸمگە سەيكەس كەلەدٸ. وسى ەسەپپەن العاندا قازاقستان مەن ەىدۇ ورتاشا كٶرسەتكٸشٸ اراسىنداعى الشاقتىق ماتەماتيكادان 2,5 جىلدى, جاراتىلىستانۋدان 3,1 جىلدى جەنە وقۋدان 3,8 جىلدى قۇرايدى. ال سينگاپۋر مەن قىتايدىڭ جەتەكشٸ بٸلٸم بەرۋ ايماقتارىمەن سالىستىرعاندا ايىرماشىلىق كەي باعىتتار بويىنشا 7-10 وقۋ جىلىنا تەڭ.
سونىمەن قاتار ساراپشى بۇل كٶرسەتكٸشتەردٸ قازاقستاندىق وقۋشىلار بٸرنەشە سىنىپقا قالىپ قويدى دەپ تٷسٸنبەۋ كەرەكتٸگٸن اتاپ ٶتتٸ. ەىدۇ مۇنداي ايىرماشىلىقتاردى وقۋ جىلدارىنا تٸكەلەي اۋدارۋعا بولمايتىنىن ەسكەرتەدٸ. دەگەنمەن كٶرسەتكٸشتەر بٸلٸم بەرۋ جٷيەلەرٸ اراسىنداعى قاشىقتىقتىڭ كٶلەمٸن جاقسى كٶرسەتەدٸ.
سونداي-اق جارييالانعان ماتەريالداردا نازارباەۆ زيياتكەرلٸك مەكتەپتەرٸنٸڭ نەتيجەلەرٸ بٶلەك كٶرسەتٸلمەگەن. ولار جەكە ٸرٸكتەمە رەتٸندە قاتىسادى جەنە ۇلتتىق كٶرسەتكٸشكە ەنگٸزٸلمەيدٸ. NIS بويىنشا دەرەكتەر كەيٸنٸرەك جارييالانۋى مٷمكٸن.
قاي باعىتتا ٸلگەرٸلەۋ بار?
ساراپشى PISA-2025 نەتيجەلەرٸن ەلەمدٸك ٷردٸستەن بٶلەك قاراستىرۋعا بولمايتىنىن ايتادى. سەبەبٸ ەىدۇ ەلدەرٸنٸڭ ورتاشا كٶرسەتكٸشتەرٸ زەرتتەۋ تاريحىنداعى ەڭ تٶمەن دەڭگەيلەردٸڭ بٸرٸنە تٷسكەن. بٸر تسيكل ٸشٸندە وقۋ ساۋاتتىلىعى شامامەن 14 باللعا, ال ماتەماتيكا 9 باللعا تٶمەندەگەن.
قازاقستان ٷشٸن ەڭ ايقىن وڭ ٶزگەرٸس جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى بويىنشا بايقالدى. 2018 جىلى كٶرسەتكٸش 397 بالل بولسا, 2025 جىلى 420 باللعا جەتكەن. 2022 جىلعى 423 باللدىق نەتيجە دە نەگٸزٸنەن ساقتالعان.
ماتەماتيكا بويىنشا جاعداي كەرٸسٸنشە. ەگەر 2022 جىلى قازاقستان 425 بالل جيناسا, 2025 جىلى بۇل كٶرسەتكٸش 414 باللعا دەيٸن تٶمەندەگەن.
ال وقۋ ساۋاتتىلىعى ەڭ تۇراقتى پروبلەما بولىپ قالىپ وتىر. 2009 جىلى بۇل كٶرسەتكٸش 390 بالل بولسا, 2012 جىلى – 393, 2018 جىلى – 387, 2022 جىلى – 386 جەنە 2025 جىلى 385 باللدى قۇراعان. ياعني 16 جىل ٸشٸندە ايتارلىقتاي ٸلگەرٸلەۋ بايقالماعان.
ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, بۇل نەتيجەلەردٸ ەندٸ پاندەمييا نەمەسە قاشىقتان وقىتۋ كەزەڭٸمەن تٷسٸندٸرۋ جەتكٸلٸكسٸز. قازاقستانداعى نەگٸزگٸ تەۋەكەلدەر بۇرىننان بەلگٸلٸ: وقۋ ساۋاتتىلىعىنىڭ تٶمەندٸگٸ, بٸلٸمدٸ جاڭا جاعدايدا قولدانۋداعى قيىندىقتار جەنە جوعارى دەڭگەيگە جەتەتٸن وقۋشىلار سانىنىڭ ازدىعى. بٸراق بۇل مەسەلەلەردٸ شەشۋدە تۇراقتى ٶزگەرٸستەر ەلٸ بايقالماي وتىر.
تٷركييا مەن ٶزبەكستان تەجٸريبەسٸ
ەلەمدٸك كٶرسەتكٸشتەردٸڭ تٶمەندەۋٸنە قاراماستان, كەيبٸر ەلدەر ٶز نەتيجەلەرٸن جاقسارتا العان. مىسالى, تٷركييا PISA-2025 زەرتتەۋٸندە جاراتىلىستانۋدان 494 بالل, ماتەماتيكادان 462 بالل جەنە وقۋدان 472 بالل جينادى. بٸر تسيكل ٸشٸندە ەلدٸڭ نەتيجەسٸ جاراتىلىستانۋدان 18 باللعا, وقۋدان 16 باللعا جەنە ماتەماتيكادان 8 باللعا ارتقان.
ٶزبەكستان دا نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق نەتيجە كٶرسەتتٸ. ەل نەگٸزگٸ تسيكلگە العاش رەت 2022 جىلى قاتىسقانىمەن, 2025 جىلى جاراتىلىستانۋدان 438 بالل جيناپ, قازاقستاننان 18 باللعا جوعارى كٶرسەتكٸشكە قول جەتكٸزدٸ. دەگەنمەن ەسەپتەۋ ارقىلى مەسەلە شەشۋ باعىتىندا قازاقستان الدا كەلەدٸ – 449 باللعا قارسى 402 بالل.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل سالىستىرۋلار ەلدەردٸ كەزەكتٸ رەت رەيتينگتەۋ ٷشٸن ەمەس, بٸلٸم بەرۋ نەتيجەلەرٸن قىسقا مەرزٸمدە دە جاقسارتۋعا بولاتىنىن كٶرسەتۋ ٷشٸن ماڭىزدى.
وقۋ ساۋاتتىلىعى – بٷكٸل جٷيەنٸڭ نەگٸزٸ
PISA وقۋ ساۋاتتىلىعىن تەك تٸل مەن ەدەبيەت پەندەرٸنٸڭ مەسەلەسٸ رەتٸندە قاراستىرمايدى. ول كٷردەلٸ مەتٸندٸ تٷسٸنۋ, نەگٸزگٸ ويدى انىقتاۋ, دەرەككٶزدەردٸ سالىستىرۋ, دەلەلدەردٸ باعالاۋ جەنە جەكە قورىتىندى جاساۋ قابٸلەتٸن ٶلشەيدٸ.
ەگەر بۇل داعدىلار جەتكٸلٸكتٸ دامىماسا, مەسەلە بارلىق پەندەردە كٶرٸنەدٸ. وقۋشى ماتەماتيكالىق فورمۋلانى بٸلۋٸ مٷمكٸن, بٸراق تاپسىرمانىڭ شارتىن دۇرىس تٷسٸنبەۋٸ ىقتيمال. نەمەسە عىلىمي فاكتٸنٸ بٸلگەنٸمەن, گرافيكتٸ تٷسٸندٸرە الماۋى مٷمكٸن.
سوندىقتان وقۋ ساۋاتتىلىعىنىڭ بازالىق دەڭگەيٸنە تەك 36% وقۋشىنىڭ جەتۋٸ – وقۋشىلاردىڭ جالپى وقۋ قابٸلەتٸنٸڭ كٶرسەتكٸشٸ.
بۇدان بٶلەك, قازاقستاندا جوعارى نەتيجەگە قول جەتكٸزەتٸن وقۋشىلاردىڭ ٷلەسٸ دە ٶتە از. وقۋ مەن جاراتىلىستانۋ باعىتتارى بويىنشا مۇنداي وقۋشىلار ٸس جٷزٸندە جوق, ال ماتەماتيكادا ولاردىڭ ٷلەسٸ شامامەن 1%-دى عانا قۇرايدى.
ساباق ساپاسى ماڭىزدى بولا تٷستٸ
PISA-2025 قازاقستاندا وقىتۋ جاعدايلارىنىڭ بٸرقاتار كٶرسەتكٸشتەرٸ جاقسارعانىن تٸركەدٸ. مۇعالٸم جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ, وقۋ ماتەريالدارىنىڭ تاپشىلىعى نەمەسە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانىڭ ەلسٸزدٸگٸ مەسەلەلەرٸ ازايعان.
وقۋشىلاردىڭ ٶزدەرٸ دە مۇعالٸمدەردٸڭ قولداۋىن جوعارى باعالاعان. مىسالى, 85%-ى جاراتىلىستانۋ پەنٸ مۇعالٸمٸ ەر بالانىڭ وقۋىنا قىزىعۋشىلىق تانىتاتىنىن ايتقان. 86%-ى مۇعالٸم تٷسٸنگەنگە دەيٸن تٷسٸندٸرەتٸنٸن, ال 88%-ى قاجەت بولعان جاعدايدا قوسىمشا كٶمەك كٶرسەتەتٸنٸن جەتكٸزگەن.
ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, ەندٸ نەتيجەلەردٸ تەك رەسۋرستاردىڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸمەن تٷسٸندٸرۋ جەتكٸلٸكسٸز. نەگٸزگٸ مەسەلە ساباق بارىسىندا ناقتى نە بولىپ جاتقانىنا بايلانىستى.
جاساندى ينتەللەكت جەنە تسيفرلىق ورتا
قازاقستاندىق وقۋشىلار مەكتەپتە تسيفرلىق قۇرىلعىلاردى ەىدۇ ەلدەرٸندەگٸ قۇرداستارىنا قاراعاندا كٶبٸرەك پايدالانادى. ولار وقۋ ٷشٸن كٷنٸنە ورتا ەسەپپەن 2,2 ساعات قۇرىلعىلار قولدانادى. ەىدۇ بويىنشا بۇل كٶرسەتكٸش 1,7 ساعات.
جاساندى ينتەللەكت وقۋ پروتسەسٸنٸڭ كٷندەلٸكتٸ بٶلٸگٸنە اينالعان. قازاقستاندىق وقۋشىلاردىڭ 47%-ى وقۋ بارىسىندا چات-بوتتاردى اپتاسىنا كەمٸندە بٸر رەت پايدالانادى. بۇل ەىدۇ ەلدەرٸنٸڭ ورتاشا كٶرسەتكٸشٸمەن شامالاس. سونىمەن قاتار وقۋشىلاردىڭ 80%-ى ساباقتا جاساندى ينتەللەكت جاساعان اقپاراتتىڭ ساپاسىن باعالاۋعا مەجبٷر بولاتىنىن ايتقان.
الايدا ساراپشى تەحنولوگييانى پايدالانۋ جيٸلٸگٸنەن بۇرىن ونىڭ قالاي قولدانىلاتىنى ماڭىزدى ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. ەگەر جاساندى ينتەللەكت بالاما شەشٸم تابۋعا, دەلەلدەردٸ تەكسەرۋگە نەمەسە كەرٸ بايلانىس الۋعا كٶمەكتەسسە, ول وقىتۋدى كٷشەيتە الادى. ال ەگەر ول وقۋشىنىڭ ٶز بەتٸنشە وقۋىن الماستىرسا, قاجەتتٸ داعدىلاردىڭ قالىپتاسۋىنا كەدەرگٸ كەلتٸرۋٸ مٷمكٸن.
بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنە قانداي ٶزگەرٸستەر قاجەت?
ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, PISA-2025 نەتيجەلەرٸ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنٸڭ كەلەسٸ كەزەڭٸ مەكتەپتەرگە قوسىمشا رەسۋرس بٶلۋدەن گٶرٸ, سول رەسۋرستاردىڭ قالاي پايدالانىلاتىنىنا نازار اۋدارۋى كەرەكتٸگٸن كٶرسەتتٸ. ەڭ الدىمەن بارلىق پەندەر بويىنشا ماعىنالىق جەنە اناليتيكالىق وقۋ داعدىلارىن دامىتۋ قاجەت. وقۋشىلار كٷردەلٸ مەتٸندەرمەن, گرافيكتەرمەن, بٸرنەشە دەرەككٶزبەن جۇمىس ٸستەۋدٸ جەنە ويىن كەڭ كٶلەمدە جازباشا جەتكٸزۋدٸ مەڭگەرۋٸ تيٸس.
سونىمەن قاتار مەكتەپتەردٸڭ جابدىقتالۋىن عانا ەمەس, بٸلٸم بەرۋ نەتيجەسٸن دە باعالاۋ ماڭىزدى. مۇعالٸمدەردٸڭ دياگنوستيكالىق قۇزىرەتتەرٸن كٷشەيتۋ, بٸلٸمدەگٸ ولقىلىقتاردى ەرتە انىقتاۋ جەنە تسيفرلىق ورتادا تٷسٸنٸكتٸ ەرەجەلەر قالىپتاستىرۋ قاجەت.
ساراپشىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, بٸلٸم بەرۋ ساياساتىنىڭ كەلەسٸ كەزەڭٸ مەكتەپتٸڭ نە العانىنا ەمەس, بالانىڭ قانداي داعدىلاردى مەڭگەرگەنٸنە باعىتتالۋى كەرەك. اتاپ ايتقاندا, كٷردەلٸ مەتٸندٸ وقۋ, تالداۋ, دەرەكتەرمەن جۇمىس ٸستەۋ, بٸلٸمدٸ قولدانۋ, شەشٸم ٸزدەۋ جەنە اقپاراتتى سىني باعالاۋ قابٸلەتتەرٸن دامىتۋ باستى ماقساتقا اينالۋى تيٸس.
