2023 jylǵy 3 naýryzdan bastap Qazaqstan azamaty ózin bankrot dep tanityn quqyǵyn qoldana bastady. Sodan beri qansha azamat bul quqyǵyn tiimdi paidalana aldy? Al bankrottyq jariialaýǵa ruqsat etilmegen jaǵdailarǵa ne túrtki? Bul saýaldar jaýabyn Dalanews.kz saitynan oqyp-bile alasyzdar.
Bul rette úsh protsedýra usynylady: sottan tys bankrottyq, bankrottyqtyń sotpen tanylýy jáne tólem qabilettiligin qalpyna keltirý, dep jazady ranking.kz.
Bir jyldan keiin, 2024 jyldyń 19 maýsymynda zańǵa qosymsha túzetýler engizildi. Osylaisha Qazaqstan halqyna bankrottyq rásimi qoljetimdi bola tústi. Túzetýler engizilgen zań 2024 jyldyń 25 tamyzynan bastap kúshine endi.
Bul rásimderdi tek qaryz alýshynyń ózi ǵana ótinish bere alady, iaǵni nesie berýshiniń boryshkerge qatysty osy rásimderdi qoldanýǵa quqyǵy joq.
Sottan tys bankrottyq, bul rásimdi azamattar tek bankter, mikroqarjy uiymdary jáne kollektorlyq agenttikter aldyndaǵy boryshtar boiynsha kelesi sharttarǵa sáikes qoldana alady:
- bankter, mikroqarjy uiymdary jáne kollektorlar aldyndaǵy borysh 1 600 ailyq eseptik kórsetkishten aspaidy (ol degenimiz 2024 jyly 5 mln 907 myń teńge quraidy);
- qaryz 12 ai ishinde ótelmegen;
- múlik joq, onyń ishinde ortaq menshiktegi múlik joq;
- qaryzdar boiynsha bankpen retteý rásimi júrgizilgen;
- bankrottyq 7 jyl boiy qoldanylmaidy.
Sot bankrottyǵy, azamattar qaryzy 1 600 ailyq eseptik kórsetkishten astam (joǵaryda aitylǵan boiynsha 2024 jyly - 5 mln 907 myń teńge quraidy) jáne kreditorlar aldyndaǵy boryshtardyń barlyq túrleri boiynsha qoldana alady.
Sot bankrottyǵy rásiminiń maqsaty – bankrottyń múliktik massasy esebinen kreditorlardyń talaptaryn barynsha qanaǵattandyrý.
Tólem qabilettiligin qalpyna keltirý, iaǵni turaqty tabys bolǵan jaǵdaida sotta qaryzdardy bólip-bólip tóleý múmkindigin (5 jylǵa deiin) kózdeitin rásim.
Qalpyna keltirý jospary qarjy basqarýshysymen birlesip ázirlenedi jáne sotta bekitiledi.
2024 jylǵy 19 qazandaǵy jaǵdai boiynsha, elimizde barlyǵy 266 mlrd teńge somaǵa bankrot dep taný týraly 124,5 myń ótinish qabyldandy, bul rette onyń 75%-yna bankrottyq rásimin tirkeýden bas tartyldy (200,6 mlrd teńgege). Bankrottyqtan bas tartýdyń negizgi sebepteri - ótinish berýshiniń anyqtalǵan múlki, sondai-aq tólemniń merzim men somasyna sáikes kelmeýi.
Bankrottyqty taný 42,1 mlrd teńge somasyna ótinish bildirgen 17,5 myń adamǵa maquldandy. 4,8 mlrd teńge somasyna taǵy 3,7 myń ótinish áli de qarastyrylý barysynda. Bankrot dep taný týraly ótinishterdiń jartysynan kóbin 18-41 jas aralyǵyndaǵy 73,5 myń azamat qamtydy. 42-65 jas aralyǵyndaǵylar - 48,6 myń jáne 66-88 jas aralyǵyndaǵy - 2,5 myń adam.
Sondai-aq bankrot dep taný týraly 64,2 myń ótinishtiń iesi - er adamdar, al 60,3 myń ótinish áielderge tiesili.
Bankrot dep taný týraly barlyq ótinishterdiń úshten bir bóligi ońtústik óńirlerden, atap aitqanda Túrkistan (15,2 myń), Jambyl (9,8 myń) jáne Qyzylorda (9,1 myń) oblystarynan, sondai-aq Shymkentten (6,4 myń) kelip túsken. Ótinishterdiń edáýir bóligi Almaty oblysyna (14,8 myń), sondai-aq Almaty (10,5 myń) men Astanaǵa (8,6 myń) tiesili.
Jalpy, el boiynsha ótinish bergenderdiń tek 14%-y ǵana bankrot dep tanyldy, al óńirlik bóliniste maquldanǵan ótinishterdiń eń kóp úlesi Abai oblysyna sai keledi: 20,6%. Odan keiin Astana men Qostanai oblysy: ár óńir 17,8%-dan. Oń sheshim eń az shyǵarylǵan óńirlerge Ulytaý (6,7%), Túrkistan (8,3%) jáne Batys Qazaqstan (9,6%) oblystary jatady.
Azamattardy asyra nesielendirý máselesi Qazaqstan úkimetin qatty alańdatady. Ásirese, "jalaqyǵa deiingi zaimdardyń" óte joǵary syiaqy mólsherlemesi kózge erekshe túsýde. Mundai nesieni usynatyn mikro qarjylyq uiymdarǵa shekteýler engizilip te úlgerdi. Atap aitqanda, syiaqy mólsherlemesi men beriletin nesie somasyna qatysty.
Jyl basynan beri elimizdegi mikro qarjylyq uiymdar aldyndaǵy tólemi 90 kúnnen astam merzimge keshiktirilgen jeke tulǵalardyń (JK qospaǵanda) beresheginiń kólemi 1,5 eseden asaǵa ósip, 2024 jyldyń tamyz aiynyń sońynda 111,7 mlrd teńgege jetti. Tólemi 90 kúnnen asa merzimge keshiktirilgen shaǵyn nesielerdiń úlesi jyl basynan beri 6,6%-dan 9,5%-ǵa deiin ósken.
