Energetika ministrliginiń janar-jaǵarmai materialdary naryǵyn yryqtandyrý týraly, iaǵni ótken aptanyń sońynda aitylǵan benzinmen soliarkaǵa memlekettiń shekti baǵalardy belgileýden bas tartýy týraly sheshimi JJM kontrabandasyna qarsy kúres retinde onyń qazaqstandyq naryqtan belgili bir naryqqa aýysýy máselesindegi jaǵdaidy ózgertýi tiis, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Sebebi Qazaqstannan benzin men soliarkany zańsyz áketýdiń basty sebebi, olardyń ishki naryqtaǵy tapshylyǵyna únemi alyp keletin baǵa aiyrmasy bolyp sanalady.
Qazaqstanda 2023 jyldan bastap elimizdiń aýmaǵy arqyly tranzitpen ótetin óz avtomobilderiniń baktaryn sheteldik azamattardyń toltyrýyn qospaǵanda, JJM avtokólikpen áketýge tyiym salý qoldanysta bolyp, ár alty ai saiyn uzartylady. Bul tyiymnyń bastamashysy bolyp sanalatyn Energetika ministrligi onyń engizilýin áli de AI-92 markaly benzindi, sondai-aq dizel otynyn tutynýdyń únemi artyp kele jatqandyǵymen negizdeidi. Sonymen qatar bul ishki suranystyń ósýi esebinen ǵana ulǵaimaidy: quqyq qorǵaý organdarynyń aqparaty boiynsha, kórshi naryqtarǵa «jabyn taýarlary» túrindegi «sur» eksporttyń jáne JJM aǵyndarynyń aisaiynǵy kólemi 10-nan 45 myń tonnaǵa deiin jetedi, bul baǵa aiyrmashylyǵymen bailanysty, Qazaqstanda JJM baǵasy kórshiles elderge qaraǵanda shamamen 17%-dan 166%-ǵa deiin tómen.
Nátijesinde ótken jyldyń 10 aiynda 2024 jyldyń qarashasyna qarai Qazaqstandaǵy avtobenzinderdiń aǵymdaǵy qory 453-ten 295 myń tonnaǵa deiin, dizel otyny 554-ten 279 myń tonnaǵa deiin tómendedi. Energetika ministrliginiń málimetinshe, Qazaqstanda benzinniń ishki tutynýy jylyna 5,1 mln tonnany, iaǵni aiyna 425 myń tonnany quraidy, dizel otynyn jylyna 5,6 mln tonnadan nemese aiyna 467 myń tonnadan sál artyq tutynady. Iaǵni 2024 jylǵy qarashada eldegi qazan jáne qarasha arasyndaǵy JJM-niń aýyspaly qaldyqtary ishki ailyq qajettilikti oryndamai, ótken jyldyń qarasha aiynda Energetika ministrligi Qazaqstan Respýblikasynyń Úkimeti men Resei Federatsiiasynyń Úkimeti arasyndaǵy qazaqstandyq JMQS-qa Resei munai ónimderin bajsyz jetkizý salasyndaǵy Kelisimniń qoldanylýyn qaita bastaǵany kezdeisoqtyq emes.
Bul jerde qazaqstandyq munai óńdeý zaýyttary ishki naryqtyń qajettiligin ótemeidi degen sóz emes, benzin óndirisi boiynsha 2023 jyly artyq (óndirilgen 5,3 mln tonna), dizel otyny boiynsha sol jyly óndiristiń tutynýdan artta qalýy bar, biraq az degenniń ózinde onyń mólsheri 400 myń tonnaǵa jetedi. Ótken jyl ishindegi derekter áli de belgili bolmasa da, 2024 jyldyń 11 aiynda úsh qazaqstandyq munai óńdeý zaýyty 4,88 mln tonna benzin (2023 jyldyń uqsas kezeńimen salystyrǵanda 2,1%-ǵa ósti) jáne 4,9 mln tonna soliarka óndirgeni, bul 2023 jyldyń qańtar qarashasynan 4,3%-ǵa artyq ekeni belgili. Iaǵni ishki óndiris ishki tutynýdan ozyq qarqynmen ósýde, biraq biz áli de Reseige bajsyz JJM alýǵa májbúrmiz, óitkeni aǵyndaraiyna 10-nan 45 myń tonnaǵa deiin, iaǵni jylyna 120-dan 540 myń tonnaǵa deiin artyp otyr, bul — optimistik baǵalaý.
Keibir sarapshy muny anyqtalǵan, iaǵni toqtatylǵan kontrabandanyń kólemi dep sanaidy, ony is júzinde ekige, tipti úshke kóbeitýge bolady.
Sonymen qatar dizel otynyna saralanǵan tarifterdi engizý arqyly kontrabandany toqtatý áreketteri (Qazaqstan rezidentteri úshin 295 teńgemen, basqa memleketterdiń azamattary úshin JMQS-ta litrine 450 teńge) sátsiz aiaqtaldy: birinshiden, osy normanyń saqtalýyna 4 myńnan asa monitoring júrgizildi. Ekinshiden, Qazaqstan azamattary shekaralas elderge JJM kontrabandasy men «sur» importyna yńǵailanýda. Respýblikanyń shekarashylary men kedenshileri kórshi elderge baratyn barlyq joldy jabý da bastapqyda múmkin emes ekenine kóz jetkizdi, sondyqtan Úkimet kontrabanda ekonomikalyq turǵydan maǵynasyz bolatyn naryqqa áser etýsharalaryna júginýi tiis. Al ol úshin qazaqstandyq JJM naryǵy kontrabandashylar úshin nege sonshalyqty tartymdy ekenin túsiný qajet: bul jerde eki sebep bar — irgeles memleketterdiń naryqtaryndaǵy ishki óndiristiń tapshylyǵy, olardyń naryqtarynda Qazaqstannan negizgi aǵym júrip jatyr jáne olardyń naryǵy men bizdiń elimizdiń naryǵyndaǵy baǵa aiyrmashylyǵy bar.
Birinshi sebep Resei úshin múldem ózekti emes, onda 2023 jyly sáikesinshe 36 mln jáne 51 mln tonna tutyný kezinde 44 mln tonna benzin jáne 88,2 mln tonna dizel otyny óndirildi, iaǵni Reseidegi ishki óndiris artyq, al qazaqstandyq naryqtan ol jaqqa aǵyn óz janar-jaǵarmaiynyń jetispeýshiliginen múldem bolmaidy. Ózbekstan 2023 jyly 1,4 mln tonna benzin óndirdi, bul 200 myńǵa, onyń ishki tutyný kólemi litrden az, iaǵni bul naryqta tapshylyq bar, biraq kórshi naryqta óz otynynyń jetispeýshiliginen ǵana ónerkásiptik aýqymda «sorǵyny» uiymdastyrýdyń qajeti joq.
Qyrǵyzstan bul turǵyda importqa (jáne kontrabandaǵa) eń muqtaj kórshi naryq bolyp sanalady: munai ónimderine jyl saiynǵy qajettilik 1,4 mln tonna deńgeiinde bolǵan kezde oǵan degen suranys negizinen importpen jabylady, óitkeni munda dizel otyny jylyna 150 myń tonnadan az, al benzin — 30 myń tonnaǵa jýyq óndiriledi. Iaǵni ishki óndiris osy eldiń ishki qajettilikteriniń jetinshi bóligin ǵana qamtidy jáne ol únemi kórshi naryqtardan aǵyndardy qajet etedi. Endi ekinshi sebebin qarastyraiyq: qazaqstandyq Energetika ministrliginiń resmi dereginshe, ótken jyldyń qyrkúiegindegi jaǵdai boiynsha Qazaqstanda AI-92 «júris» benzininiń bir litriniń quny litrine 205 teńge, dizel otyny — 295 teńge, Reseide teńgemen eseptegende — 282 jáne 350, tiisinshe Qyrǵyzstanda — 381 jáne 425, Ózbekstanda — 493 jáne 550. Mundai baǵa alshaqtyǵy kezinde barlyq kórshi memleketter qazaqstandyq arzan JJM kontrabandasymen ainalysatyny anyq, biraq qazaqstandyq naryqty yryqtandyrý Resei baǵytyndaǵy kontrabandany múldem alyp tastaýǵa múmkindik beredi, óitkeni Qazaqstanda baǵalar naryqtyq deńgeige kóterilgen kezde onyń jai ǵana maǵynasy bolmaidy.
Ózbekstanǵa kontrabandanyń kólemi (qazirgi ýaqytta osy úsh baǵyttyń eń azy) eger baǵany yryqtandyrý kezinde ózin-ózi rettemese, onda Astana tarapynan erekshe ákimshilik qysym jasamai-aq kúrt tómendeidi: marjanyń tómendeýi kez kelgen biznestiń, sonyń ishinde zańsyz biznestiń de qysqarýyna jáne tipti ózin-ózi joiýǵa alyp keledi. Qyrǵyzstan, árine, onyń ishki óndirisi eldiń qajettilikterin kem degende úshten ekisine jaba bastaǵanǵa deiin Qazaqstannan JJM-niń «sur» importyn tutynýshy bolyp qala beredi, biraq birinshiden, benzin men dizel otyny qunynyń ósýi bul elge zańsyz jetkizilimderdi azaitady, ekinshiden, aǵyndar joiylǵan kezde Reseige Ózbekstan baǵytyndaǵy kólemderiniń bir mezgilde qysqarýymen qazaqstandyq kúsh qurylymdary basqa eki ýchaskede bosatylǵan kúshterdi Qyrǵyzstanmen shekaraǵa aýystyrýǵa múmkindik alady. Bul shekaradaǵy kóbirek «sańylaýlardy» jabý arqyly osy baǵytta kontrabandaǵa qarsy kúrestiń tiimdiligin arttyra alady. Osylaisha, JJM naryǵyn yryqtandyrý - bul qazirgi ýaqytta ishki naryqta avtomobil otynynyń jetispeý qaýpi únemi týyndaityn Qazaqstannyń problemalaryn sheshýdiń jalǵyz kilti.
