Almatyny qaq jaryp aǵyp jatqan Esentai ózeniniń boiyn jaǵalap, quldilap júre berseńiz, Qabanbai kóshesiniń boiyndaǵy záýlim úilerde sýretshilerdiń sheberhanasy bar. Sýretshiniń sheberhanasy – quthanasy. Aidai álemnen, tirshilikten qashyp ózi men óneri ǵana ońasha qalatyn sýretshi álemi syiyp turǵan quttai qujyra – sheberhana. Biraq, tirshilik ónerdi árkez ókeshelep qýyp otyrady. Sheberhana tabaldyryǵynda, eski esikke qystyrylyp qalǵan tirshiliktiń ishte jandy qarityn elesi qalqyp turady eken...
[caption id="attachment_15045" align="alignright" width="708"]
Sol kúni Almatynyń aspany tolassyz qar búrkip turdy. Sýretshini izdep, manaǵy aitqan jolmen tartyp otyrdym. Jettim. Sheberhana tórtinshi qabatta eken. Dálizge uqsas uzyn, eni keńdeý bólme. Kireberis oń qaptalǵa qaz-qatar qoiylǵan kartina. Qabyrǵalar toly árqalai ilingen sýret. Osylaisha, boiaýlar álemine ene berdik. Álem iesi, sýretshi – Nurbazar Qojin.
Ádette, salǵan jerden sóz bastap, suhbattasa ketý qiynnyń qiyny. Áýeli jaiǵastyq. Nurekeń shai qoidy. Shai ústinde az-kem ainalany sóz ettik.Birte-birte áńgimede arnasyn taýyp júre berdi.
[caption id="attachment_15054" align="alignleft" width="307"]
– Sýretshiler ulttyq taqyrypqa boi urǵandai. Sizdiń de sheberhanańyzdan ulttyq boiaýy qalyń, salt-dástúrdi, kóshpeli qazaq ómirin beinelengen kartinalar baiqap otyrmyn.
– Munyń bári tapsyrys. Turmys-tirshiliktiń qiynshylyǵyna orai báseńdegeni bolmasa, qazir el ishinde ulttyq boiaýy basym kartinalarǵa suranys jaqsy. El ózin izdep jatyr. Bul sonyń kórinisi. Al, tapsyryspen salynatyn kartina – óner emes. Mundai sýretterdi salý – qiiamet. Janyńdy jep, qinalyp otyryp salasyń. Amal joq, qý tirshilik ne istetkizbeidi?!
Tapsyrystyń da sońynan qýyp ketýge bolmaidy. Aqshaǵa arbalsań, óneriń adyra qalady.
Al, ózińdi tolǵandyrǵan, tolǵatyp júrgen dúnieńdi jazǵanda alabóten, rahat kúi keshesiń. Úiińe yńyldap án aityp, óte kóńildi qaitasyń. Óitkeni, jan qalaýyńdaǵy jumysty bir taban alǵa jyljyttyń. Shyǵarmashylyq protsesti úzgen joqsyń. Toqtap qalǵan joq. Tapsyrys bolsa, ýaqytyńdy alady, shyǵarmashylyǵyńa kedergi jasaidy. Eshbir sýretshi tapsyryspen jasalǵan dúniesin shyǵarmashylyq jumys dep eseptemeidi. Mundai kartinalardy bireý kórip qoimasa eken deidi. Shyn óner aqsha úshin emes, adam jan-dúniesiniń qalaýymen isteledi. Eger sýretshi tapsyryspen salynǵan kartinasyn óziniń jeke shyǵarmasy retinde tanystyrsa, ol – qasiret.
[caption id="attachment_15046" align="alignright" width="379"]
– Sonda qazirgi sýretshilerdiń jaǵdaiy qalai ózi?
– Sýretshi eshkim kerek bolmai qaldy. Óli men tiri me, ne kúide, beineleý óneriniń qazanynda ne qainap jatyr – báribir. Eger atyń shyǵyp, shetelge kórmelerge jii barsań, kartinalaryńa salyq tóle deidi. Al, jaishylyqta sýretshi eshkimge kerek emes. Sondyqtan, naryq zańymen óz kúnimizdi ózimiz kórip otyrmyz. Jańaǵy ulttyq taqyryptaǵy kartinalardyń da salynýynyń sebebi sol. Óitkeni, ol sýretterdiń satylý múmkindigi joǵary. Taza shyǵarmashylyq izdenister ol tek sýretshiniń ózi úshin ǵana.
Jalpy adamdar shyn ónerden qashyq qoi, ony túsinbeidi. Sonyń ishinde biznesmen, ártúrli bastyqtar tipti de alshaq. Olarǵa sol, ata-babalarynyń, batyrlardyń beinesi salynǵan kartina kerek. Ony keńsesine, úiine, meiramhanasyna ilip qoiady, sony maqtanysh kóredi. Al, jeke shyǵarmashylyq jumysyńdy – taza óner týyndysyn satyp alatyn adamdar óte sirek. Sońǵy kezde tipti joq bolyp ketti. Bir kezderi kollektsionerler bolǵan. Solar sýretshilerdi aralap júrip, jumystaryn alatyn edi. Daǵdarys qysty ma eken, olar da kórinbei ketti.
– Qazaq beineleý ónerinde qazaqy realizm óziniń belgili bir deńgeiine jetti me?
– Jetti ǵoi. Jetkende qandai! Budan ári soza berýdiń mánisi joq. Ómir boiy Abylai handy, altybaqandy salyp ótpeisiń ǵoi. Ony bári salynǵan, ábden jazylǵan. Meniń she, endi jańa aǵymdar paida bolady. Máselen, eýropany alsaq, ol jaqta qazir neshe túrli jańa aǵymdar, baǵyttar bar. Olar álemdi, adamzatty tolǵantqan taqyryptardy salyp jatyr.
– Qazaqy realizm baǵyty bererin berip boldy dedińiz. Batystaǵy jańa baǵyttardy da aityp qaldyńyz. Qazirgi qazaq ómiri, qalalyq qazaq sýretshilerdiń taqyrybyna kirip jatyr ma?
– Kirýi kerek. Mindetti túrde! Sýretshi óz zamanyn, ózi ómir súrgen qoǵamnyń psihologiiasyn, tynysyn, beinesin óz stilinde jazyp ketýi tiis. Bolashaqta sol kartinalar baǵalanady. Ókinishke qarai, bul taqyrypqa salynatyn dúnielerge suranys joq. Kerisinshe, sol baiaǵy 19 ǵasyr beinelengen týyndylar ótimdi.
[caption id="attachment_15048" align="alignright" width="666"]
– Qazirgi zaman taqyrybyna salynǵan kartinalarǵa suranys joq deisiz. Demek, onyń nasihattalýy kemshin be?
– Nasihat máselesi qazirgi sýret óneriniń eń úlken problemalarynyń biri. Sýretshiler men ónertanýshylardyń arasynda eshqandai bailanys joq. Olar sýretshilerdi kitap shyǵaratyn kezde ǵana izdeidi. Al, sovet ókimeti tusynda ideologiia boldy. Ónerdiń barlyq túri sol ideologiia sheńberinde jumys istedi. Ár sýretshiniń sońynda bir ónertanýshy júretin edi. Sodan da sýretshiniń nasihaty kúshti boldy. Qazir sýretshilerdi qoiyp, jalpy tutas elde qandai da bir ideologiia bar ma ózi?! Kerek deseńiz, beineleý ónerindegi protsesterdi, sýretshilerdiń shyǵarmashylyq tynys-tirshiligin jazatyn, nasihattaityn birde bir baspasóz quraly joq.
Beineleý ónerin internette nasihattaýdy qolǵa alǵan durys. Kórmege 20-30 adam keledi. Saittan myńdaǵan adamdar kóredi.
Nasihat máselesine kelgende bizdiń beineleý óneri salasynda art-menedjment múldem damymaǵan. Bul da tusaý bolyp turǵan problemanyń biri.
Búgingi qoǵam shyn ónerdi kóńil kóteretin, oiyn-saýyq shoýlarmen shatastyryp aldy. Máselen, syqaqshyny óner adamy dep qabyldaityn dárejege jetti. Basqa elderde mundai úrdis joq. Reseidiń ózinde ondai adamdar ózderin «sahna sheberimin» dep tanystyrady. Bizde qalai, televizordy qosyp qalsań, «ónerde júrgenime bes jyl boldy» dep turady áldekim. Ónerde adam bes-on jyl júrmeidi, ónerge ómirińdi arnap, sonyń ózinde tanylmai kete barýyń múmkin. Óner ol - adamnyń júrip ótken ómir joly, jan-dúnieńmen tolǵatyp, jaryqqa shyǵarǵan týyndyń, ózińnen keiin de ómir súretin shyǵarmań.
[caption id="attachment_15056" align="alignright" width="228"]
Sovet ókimeti taraǵan soń, sol tustaǵy ideologiianyń inertsiiasy kóptegen sýretshilerdi toqsanynshy jyldardyń ortasyna deiin alyp keldi. Oǵan deiin de, odan keiinde ónerdegi qiyndyqqa shydas bermei kóptegen sýretshiler basqa kásippen ainalysyp ketti. Qiynshylyqqa qaramastan shyǵarmashylyq jumysyn óltirmei, birdi birge áreń jalǵap júrip ónerin saqtap qalǵandar da bar.
– Sondai el sansyrap, jurt shai-tuzyn áreń aiyrǵan zamanda Sizdi ónerde alyp qalǵan qandai kúsh?
– Men esh jerde bir kún de jumys istemegen janmyn. Sýretshilikti tastap, basqa kásipke ketemin degen oi men de bolǵan emes. Ishki senimime súiendim. Ár jylǵa úmit artyp, ózińdi jubatasyń. Qansha qiyn bolsa da kóndik. Qazir de qoǵamnyń deńgeiin, talǵamyn kóresiń. Odan túńilmeisiń, kerisinshe, qairaidy, qamshylaidy.
– Sol jyldarda da sýretshilerge dem beretin, qarajat tabýǵa múmkin týdyratyn kórmeler ótip turǵan shyǵar?
– «Jiger» degen festival boldy. 1995-2000 jyldary aralyǵynda ótip turdy. Soǵan jyl saiyn qatysyp turdym. Al, qazir sýretshiniń óz jumystaryn kórsetetin kórme de joq. Kórme tek ataýly mereke, toilarǵa arnalyp qana uiymdastyrylady. Kórmeniń ózi naýqanshyldyqqa ainalǵan. Ol jerde ónerdiń isi de joq.
Sýretshilerdiń ishinde kórme úshin jumys isteitinder de bar. Alaida, kez kelgen sýretshini bir-eki kartinasyna qarap, onyń sýretshilik bolmysyn anyqtai almaisyń. Ony kórý úshin ondaǵan kartinalaryn kórip baryp, sýretshiniń mashyǵyn, stilin, izdenisin, baǵytyn ańdap, baiqaýǵa bolady.
Úkimet tarapynan jylyna eki ret, kóktemde jáne kúzde arnaiy sýretshilerdiń taza shyǵarmashalyq jumystary shyǵarylatyn kórme ótkizip tursa. Osynyń ózi beineleý ónerine úlken serpilis alyp keler edi. Sýretshilerge dem berip, izdeniske jol ashar edi.
– Jeke kórme ótkizýdiń jaiy qalai?
– Demeýshi taýyp, ótkizseń eń durysy sol – jeke kórme. Sýretshilerdi, ónertanýshylardy shaqyrasyń. Ol tipti paida ákelmese de, stimýl beredi. Seniń shyǵarmashylyq protsesińnen habardar etedi: qandai kezeńde, nendei izdenisterge barǵan, qanshalyqty ósý bar degen saýaldarǵa jaýap alasyń. Mundai kórmege biren-saran bolmasa, qarapaiym jurt kelmeidi. Bul – júiesizdikten. Bar júieniń ózi quryp ketti. Ónerdi yntalandyrýshy kúsh joq. Ondai kúsh sýretshilerdiń boiynda da az, halyqta eki bastan joq. Sebebi, sanany turmys bilep ketti.Qoǵamnyń kúii, qazirgi beineleý óneriniń jaǵdai solai boldy eken dep toqtap qalýǵa bolmaidy. Jaza berý kerek. Shyn óner túptiń túbinde jarqyrap shyǵady. Óitkeni, zaman bir ornynda turmaidy. Bizdińhalyqtyń ónerdiń asylyn kesh izdeitin minezi bar ǵoi.
[caption id="attachment_15049" align="alignright" width="336"]
– Sonda beineleý ónerin óltirmei ustap turǵan qandai kúsh? Jaraidy, úmit delik.
– Sýretshiniń boiyndaǵy qanmen keletin týabitti qasieti shyǵar. Jáne onyń energiiasy óte kóp. Ony baltalap alyp tastai almaisyń. Sýretshi óz ónerimen tutasyp ketedi de, bir bútin álemge ainalady. Odan eshqashan kete almaisyń. Talai jyl oqyp, keiin sýretshilikti tastap basqa salaǵa ketkenderdiń ózi bul ónerdi jaqsy kóredi. «Endi jazam, jazaiyn dep júrmin» deidi. Biraq, endi qaityp jaza almaidy ǵoi. Óitkeni, ónerden alystap ketti. Sen ónerden bir qadam alystasań, óner senen eki qadam alshaqtaidy. Tańnyń atysy, kúnniń batysy, jatsań da tursań da ónermen ómir súrmeseń, bári beker bolady. Tiip-qashý – óner emes. Orystyń Krylov degen sýretshi «Ónerdi jarty kúshpen kótere almaisyń, oǵan bar kúshińdi salýyń kerek» dep aitqan eken. Osy shyn sóz. Ónerge bar kúshińdi, ýaqytyńdy berip, ómirińdi arnamasań, ol saǵan ashylmai ketýi ǵajap emes. Óner kúndelikti protsesten turady. Al, odan ketip qalyp, qaita kelip jalǵaimyn deý – jalǵan.
– Syrt qaraǵanda, sýretshi óz álemi men tirshiliktiń ortasyndaǵy jan. Osy eki ortada júrý qanshalyqty qiyn, qanshalyqty aýyr?
– Turmystyq dúnie sýretshiniń shashyn aǵartady. Mysaly, týǵan-týyspen, aralas-quralas adamdarmen de jóndi áńgimelese almaisyń, sóziń jaraspaidy. Olardyń aitaityny: kim qandai kólik aldy, kim qaita isteidi, kim aqshany jaqsy tabady – sol. Ondai da muńaiyp qaitasyń.
Áiteýir ónerdiń qai salasy bolmasyn, meili aqyn, meili mýzykant, meili kompozitor solarmen aralassań, áńgimelesip, serpilip qalasyń. Áńgimeń jarasady. Qaitken de ónerge qatysy bar, habary bar. Ónerdi jaqsy kóredi.
– Áńgimeń jarasady degennen shyǵady. Sovet zamanynda ónerdiń ár salasy mamandarynyń ózara adami, shyǵarmashylyq bailanysy kúshti boldy. Sol orta ónerge dem berip, uly týyndylar shyqty. Al, qazir óner ortasy qandai?
– Ol kezde N.Tilendiev, A.Áshimov taǵy basqa óner adamdary, akterler, kompozitorlar sýretshilerdiń kórmesinen qalmaityn. Aqyndar sýretshilerdiń sheberhanasyna jii keletin. Rýhani jaqyndyq óte jaqsy boldy.Qazir ondai bailanys joq, nege ekenin bilmeimin, ýaqyttyń aǵymy sondai ma, álde ár adam basymen qaiǵy bolyp ketti me?!
– Onyń ústine búgingi ónerde júrgenderdiń ózderiniń ónerge degen shyn mahabbattary solǵyndaý bolýynyń da áseri bar shyǵar.
– Ol da bar. Shyn ónerge degen ishki talpynys alasaryp ketkendei. Ónerge mahabbat shynaiy emes. Bárin aqshamen ólsheitin, bazardaǵydai jaǵdai beleń aldy. Bul da óz kezeginde túrli ónerdiń ishki bailanysyn buzdy, ortasyn qojyratyp jiberdi. Adamdy áleýmettik deńgeiine, ataq-dańqyna qarai baǵalaý úrdiske ainaldy.
Ónerge shyn berilgen sýretshiler de bolǵan. Olar ashtan ólse de, ónerdi kommertsiiaǵa salmaǵan. Negizinde, óner adamǵa emes, adam óner qyzmet etedi.
[caption id="attachment_15050" align="alignright" width="686"]
– Al, eger halyqtyń áleýmettik jaǵdai jaqsaryp, turmysy táýirlese, ónerge degen kózaqarasy ózgeredi dep oilaisyz ba?
– Ózgeredi. Naǵyz ónerge degen suranys paida bolady. Máselen, eýropa halqynyń turmysy jaqsy. Sáikesinshe, olardyń ónerdi baǵalaýy, túsinýi erekshe. Londonǵa barǵan saparymda mynadai jaǵdaiǵa kýá boldym: biz barǵan kórme zaldarynyń birinde bastaýysh mektep oqýshylaryn muǵalimderi ertip ákelip, sol jerde túsindirip, sabaq ótip jatty. Balalar prezidentin, premer ministrin bilmese de, óz eliniń sýretshilerin jatqa biledi eken. Bilik aýyspaly: keledi, ketedi. Al, óner máńgi. Solaisha, óz ulttyq qundylyqtaryn mektep qabyrǵasynan balalarynyń miyna quiyp ósiredi. Bizde mektep bitirgen balanyń ózi beineleý óneri degenniń ne ekenin bilmeidi. Mine, bilim júiesiniń siqy.
– Kartinalaryńyz sheberhananyń bir buryshynda jinalyp tur eken. Sýretshiler odaǵyda sýretshilerdiń jumystaryn jinaityn qor joq pa?
– Ondai qor joq qazir. 2000-shy jyldary birli-jarym jeke adamdar bolǵan. Olardyń ózi qur maqtan úshin ǵana jinady-aý deimin. Bir kezderi memlekettik tapsyrys sheńberinde sýretshilerdińtizimin jasap otyryp, jinaityn. Keiin ol da toqtady. Mýzeige syiǵa tarsań ǵana alyp, saqtaidy. Sondyqtan da ár sýretshi kartinalaryn sheberhanasynda saqtap otyr.
– Qabyrǵaǵa ilingen kartinalaryńyzdan shyǵarmashylyq kezeńderińizdiń taby baiqalady.
– 90-shy jyldary basqasha jazdym. Alǵashqy izdenisterim edi. Negizinen ulttyq taqyryptarǵa bardym. Adam ózin izdeidi. Qan, Toparyq tartady. Ol kezdegi jumystarym búgingi kúnnen qaraǵanda, ózime olqy soǵyp turady. Odan keiin de izdenisterge toly jyldar boldy. Ártúrli taqyrypta jazdym. Qandai taqyryptarǵa barsań da, qazaq sýretshisi bolyp qalasyń. Ár jumysyńnan ulttyq boiaý báribir qylań beredi.
– Áńgimeńizge rahmet!
Suhbattasqan Ómirjan ÁBDIHALYQ.
