Men jeti jasqa shyqqan jyly Alpysbai aqalaqshy qaitys bolypty. Anyq beinesi qazir esimde joq, alaida, men bala kezimnen Alpysbai aqalaqshyny kózi kórgen, dámdes-tuzdas bolǵan kisilerdiń ańgimesin tyńdap eseidim. Alpysbai Beráli bidiń óz kidiginen bolsa, men Beráli bidiń tórtinshi urpaǵymyn.
[caption id="attachment_15061" align="alignright" width="405"]
Alpysbai aqalaqshy óz qoǵamynyń otanshyl qairatkeri, oqý-aǵartý isterin kórkeitip, halyqty otyryqshylyqqa, aýqattandyrýǵa bastaǵan el aǵasy. Alpekeń haqynda kezinde áigili aqyn Tańjaryq Joldyulynyń «Alpysbai aqalaqshyǵa» degen óleńi bolǵan. Mine, osy óleńge bailanysty sońǵy urpaqtar sanasynda atalǵan tarihi tulǵa jóninde uqsamaǵan qaishylyqty túsinikter saqtalyp keledi. Sondyqtan, men kóne kózderdiń kýási retinde Alpysbai týraly jańsaq uǵymǵa túsinik jasap, búkil Qytai qazaqtaryna tanymal bedeldi qoǵam qairatkerin urpaqtardyń qaitalai tanýyna múmkindik jaratyp bersem deimin. Óitkeni «sóz shyndyqtan buzylmaidy» degen ǵoi. Óz basym Alpysbai aqalaqshy týraly osynshama kóp derekterge ie bola tura aǵat uǵymǵa tuzetý jasamai, ershimdi eńbekterin elge tanystyrmai júre bersem, ata-babalarym aldynda azamattyǵyma da aýyr syn sekildi. Onyń úsitne jasym bolsa jetipsti jelkelep barady. Mine, osy oilardyń jeteginde kóp tolǵana kelip qolyma qalam alyp otyrmyn.
Áigili aqyn Tańjaryq Joldyulynyń «Alpysbai aqalaqshyǵa» degen óleńi tuńǵysh ret Tańjaryqtyń Qazaqstanda 1976 jyly jaryq kórgen «Arman taý» degen jinaǵynda jariialanǵan. Keiin Qytaida 2001 jyly jariialanǵan tolyq jinaǵyna kirgizildi. Óleń qysqa bolǵanymen óte ótkir jazylǵan, óz oqyrmanyn bei-jái qaldyrmaidy. Menińshe, bul óleńniń qandai jaǵdaida jazylǵanyn kóp el bile bermese kerek.
1923 jyly Tańjaryq Shapshaldaǵy Qaljat shekarasy arqyly Núptibek baidyń «Jyryq kók» atalǵan báige kók atyn urlap minip, Qazaqstanǵa bilim izdep ótedi. Sasan aýyly báige kóktiń ornyna on at suraidy. Sonymen sol kezdegi derbistiń aqalaqshysy Alpysbai aqyldasa kele attyń beseýin Tańjaryqtyń rýy sady aýylyna júktep, qalǵanyn basqa derbis urpaqtaryna tóleýge aýyl iesi retinde maquldyq beredi.
[caption id="attachment_15063" align="alignleft" width="255"]
Sóitip el ishi ala taidai bolyp bólinip jatqanda, 1925 jyly qarashada Tańjyryq baiaǵy báige kókpen aýylǵa qaityp oralady. El bolǵan soń onyń alasy da, qulasy da bolatyny belgili. Osy kezde keibir kór kóńildi kisiler aqynǵa: «Aqalaqshymyz Alpysbai seni ury-qaraqshyǵa balap, jyryq kók úshin on at tóleýge maquldyq berdi. Munyń ózi búkil eldi jyǵyp bergeni, seniń qadirińdi bilmegeni, qunyńdy túsirgeni» dep, Alpysbai men Tańjaryqtyń arasyna ala jip tastaidy. Eline jeldei esip jetken aqyn buratana aýyzdan bul buralqy sózdi estip, aqalaqshy Alpysbaiǵa ókpelep, izdep baryp salam berýden de bas tartady.
Bul arada qalyń oqyrmandarymyzǵa ashýly óleńniń keiingi kezde qalai jazylǵanyn tolyǵymen baiandai ketý kerek siiaqty. Tańjaryq elge kelgen soń óz aýylynda baiyzdap tura almai, Ileniń ár qaisy aýdandaryn aralap, bir jaǵynan saldyq quryp, bir jaǵynan «ádilet, erkindik, teńdik» deitin kózqaras, ideialaryn úgittep júredi. Aqynǵa óshigip júrgen adamdar mine, osy oraidy paidalana bilip: «Tańjaryq el ishinde keri úgit taratyp júr» dep, syrtynan sol zamannyń úkimetine domalaq aryz kirgizedi de, 1926 jyly kúzde aqyndy sekemshil úkimet Quljadaǵy Daýtai jambylynyń zyndanyna qamaidy. Mine, osy kezde el ishinde Súleimen zańgi, Qanapiia, Mýsa qatarly beldi kisiler Alpysbaiǵa kelip, Tańjaryqty bosatyp alýǵa atsalysýyn surap, ara aǵaiyndyq qyzmet atqarady. Alpysbai bolsa: «Aqynymyzdyń erkeligin kótermesek, eldigimiz qaida?! Men Tańjaryqty tabalatpai, Sasan aýylymen bolǵan berekeni de oilap, joǵartyndaǵy bailamǵa barǵan edim. Al, Tańjaryq maǵan sálemdesýge de jaramady, ózderiń shyǵaryp alyńdar» dep alǵashqy tusta qarakóktigine basyp, kelgen kisilerdi keri qaitarady. Sóitip olar Tańjaryqtyń artynan barǵanda Alpysbaidyń Tańjaryqty shyǵarýǵa kómektespegenin aita barady. Sonymen tarpań talantty Tańjaryq «Alpysbai aqalaqshyǵa» atty atalmysh ashty óleńin jazyp, elge jiberedi. Sonymen bul óleń Ileniń eldi mekenderine jelmen birge jaiylyp ketedi. Óleń qolyna tigen Alpysbai oiǵa ketedi. Óziniń de, Tańjaryqtyń da ósektiń arandatýyna jolyqqanyna jany kúizeledi. Aqyry aqyndy joqtaýsyz tastap qoiýǵa jany shydamai, sol zamannyń saltyna baǵyp, jambyl mansaptylarynyń kómeiin toltyryp, Tańjaryqty túrmeden bosatý jóninde joǵary úkimetke dátteme usynady. Solaidan solai, bir jaǵy jambyl el-jurttyń qaharly kúshinen jáne bir jaǵy Alpysbaidan alǵan parasy bar, bul joly on aidan keiin bostandyqqa shyǵarady. Bul ret Alpysbai aqalaqshy qasyna Qurmanbai Baisaquly qatarly birneshe bilikti adamdy ertip baryp, Tańjaryqty Quljadan aýylǵa alyp qaitady. Osydan bastap ekeýi qaitadan tatýlasyp ketedi. Ókinishke orai, ol kezde aqynnyń Alpysbaidy aiyptap jazǵan alǵashqy óleńin jinap alýdyń nemese oǵan túsinik jasaýdyń múmkindigi joq edi. Taǵy bir jaǵynan alsaq, Tańjaryq sol kezdegi sózin qaityp jutpaityn eldiń erkesi edi. Buryn-sońdy qazaq aqyndary bileýshilerdiń, el aǵalarynyń kóz kórgen kemistigin kezi kelgende tike betke aitýǵa ádettengen. Bundai ótkirlik Tańjaryqta tipti de kórnekti. Aitalyq: sol kezdegi Ilede segiz aýdannyń tóbesinen qaraǵan Maqsut gýandaiǵa (Bolys) Tańjaryq kezinde aiamai kóptegen ótkir syndar aityp, óleńder shyǵarǵan. Soǵan qarap tarihi bul tulǵany kereksiz kisi retinde qabyldaýymyzǵa kele me?! Árine, kelmeidi. Tańjaryqqa tarihta kóp qamqorlyq tanytqan kisiniń biri osy Maqsut bolǵanyn keiingi halyq qanyq biledi. Sol siiaqty Tańjaryqtyń atalǵan óleńinde de Alpysbaiǵa ókpe-renishi, aqyndyq erkeligi qamtylǵan. Menińshe, ol kezinde Alpysbaidyń adaldyǵana sengendikten de osylaisha qatty aitýǵa, qatal aitýǵa barǵan. Óitkeni, ol zaman «aǵaiynnyń azary bolsa da, bezeri bolmaityn» tutastyǵy birshama saqtalǵan tus edi. Tákeńniń bul oiynan Alpysbai da ainymai shyqqan. Biz bul dáleldi aigidi aqynnyń keiingi kezderi túrmege túsken tusta Alpysbaidy bóle-jara aýyzǵa alyp: «Aitar sóz tolyp jatyr jamandasam, dám tartyp aman shyqsam amandasam» dep, ótken-ketken kóp jaǵdaidan syr ańǵarta sipai qamshylaityn óleń joldarynan uǵamyz. Tákeńniń taǵdyry qyspaqqa jolyqqan sońǵy sátte qaptaǵan qalyń atqa minerlerdiń arasynan qalap alyp, Alpysbaiǵa ǵana jyr arnaýynyń ózindik birneshe sebebi bar.
Birinshiden, Alpysbai derbistiń aqalaqshysy, Tańjaryqty surap alar joqshysy edi. Ekinshiden, Tańjaryq qadyr-qymbatyn túsinetin, sózin baǵalai biletin, joqshy bola alarlyq adamdy tani bilgen. Sondyqtan da 1940 jyly Úrimji túrmesinde otyryp jazǵan «Tutqyndaý» degen óleńinde:
Alpysbai, Satybaldy, Kárim qaida?
Bolatyn dertke shipa dárim qaida?!
Tildessem qanǵanymsha surar edim,
Jiberdiń osylardyń bárin qaida?! – dep jyrlaidy.
[caption id="attachment_15062" align="alignright" width="162"]
Bunda aqyn aldymen el iesi Alpysbaidy aýyzǵa alady. Nege deseńiz bul arada aqyn Alpysbai aǵasynyń budan bir jyl buryn qaitys bolyp ketkenine, óziniń joqtaý-suraýsyz, jal-quiryqsyz qalǵanyna qamyǵyp otyr. Demek, Tańjaryqtyń bul arada alǵashqy ashýly kóńil kúiimen jazǵan óleńine bola Alpysbaidai óz ortasynyń kórnekti iri qoǵam qairatkerin keiingi urpaq, keiingi tarih joqqa shyǵarýǵa, tipti kemite de túsýine kelmeidi. Bul arysyn aitsaq el tarihyna, er eńbegine jasalǵan qiianat der edik. Baiyptap qaraǵan adamǵa Tańjaryqtyń kemeline kelip tolysqan tusynda jazǵan sońǵy saǵynysh burynǵy ókpe-nazyn jýyp-shaiyp, aralaryndaǵy qurmetke, uly saǵynyshqa, tereń qimastyqqa jol salyp turǵannan derek berip tur. Olai bolsa búgingi urpaq nemese oqyrman aqynnyń kemeldi shaǵyndaǵy oi qortyndysyna qurmet etýimiz kerek.
(Jalǵasy bar)
Qaparjan Temirjanuly
