Aty ańyzǵa ainalǵan Baýyrjan Momyshulynyń ómirden ótkenine 40 jyldai ýaqyt ótti. Ýaqyt ótken saiyn onyń ómiri men áskeri isteri týraly aitatyn kózkórgender de azaia beredi. Sol sebepten de batyrdyń ózi týraly jazǵan kitaptarynyń mańyzdylyǵy jyl ótken saiyn salmaqtana túsedi. Al shyndyǵynda, Baýyrjan Momyshulynyń jan-dúniesin, bilimin, tájiribesin shyǵarmashylyǵyna syiǵyzǵany, halyqqa jetkize bilgen ádebi dúnieleri – ekinshi erligi.
Komandir shyǵarmashyl adam bolýy kerek
«Bir kúni qolyma qalam alyp, kórgen-bilgenimdi jazýǵa otyrdym. Sol kezdesken tamasha adamdardyń tájiribesin jas urpaqqa qaldyrýdy azamattyq paryzym dep sanadym. Osylaisha jazýshy bolamyn dep sheshtim. ...Men kásibi jazýshy emespin. Men tek soǵys týraly estelikterdi jazamyn. Qazaqta buryn-sońdy mundai ádebiet túri bolmaǵan. Sondyqtan meni jazýshy dep ataidy», – dep jazady Baýyrjan Momyshuly.
Áskeri tájiribe óte qiyn: qan, azap, jaqynyńdy joǵaltý, kóbinese aqtalmaityn esil eńbek. Bizdiń paryzymyz – osy tájiribeni zerttep, túsiný. «Soǵys kezinde ózimiz ne bastan keshkenimiz týraly jazamyz. Erteń Bas shtab úshin bul estelikter altyn túiirdei bolady. Olardy balqytyp, úlken altyn quimaǵa ainaldyrýǵa bolady», – degen Momyshuly áskeri ádebiettiń maqsatyn, keńestik qolbasshylar men ásker basshylarynyń estelikterin qaǵazǵa túsirdi.
Áskeri tájiribe, bul degenimiz – áskeri mura. Ótken soǵystardyń tájiribesin eskirgen jáne qazirgi soǵystar men bolashaq soǵystar úshin jaramsyz dep sanaityn kez kelgen adam qatelesedi. Múlde olai emes.
Qarý-jaraq, bailanys jáne áskerlerdi basqarý júielerin jetildirýge, qarsylasty baqylaý men qadaǵalaýǵa arnalǵan spýtniktik jáne ǵaryshtyq tehnologiialardy qoldanýǵa bolady, jergilikti jerdegi qaqtyǵystarda urys alańynda jeke spýtniktik júielerdi igilikke jaratýǵa bolady, biraq eń bastysy árqashan ózgerissiz qalatyn – adam, onyń adamgershilik ustanymdary, otansúigishtigi, jaýyngerlik rýhy, tártibi, qabiletteri men múmkindikteri, daiyndyǵy, sondai-aq barlyq soǵystardy júrgizý zańdylyqtarynyń ózi – aýyr tas pen qarabaiyr soiyldan bastaý alatyn strategiia men taktika. Sondyqtan sarbaz bolsyn, ofitser bolsyn, árbir qazaq áskeri qyzmetkeri Baýyrjan Momyshulynyń áskeri murasyn zerdeleýge mindetti.
Batyrdyń kitaptary tek soǵys taktikasy men strategiiasyn ǵana emes, sonymen qatar adamdar arasyndaǵy qarym-qatynas týraly ǵylymdy da úiretedi. Jasaq komandiri men sarbazdary, sarbaz ben jaýynger, siz jáne sizdiń jaýyńyz. Onyń shyǵarmalary ádilettilikke, ádeptilikke, úmitsiz derlik jaǵdailarda adam bolyp qala bilýge, naǵyz jaýyngerge, moraldyq rýhty saqtaityn jáne jaýyngerlerdi jaýǵa shabýylǵa aparatyn qolbasshyǵa úiretedi.
Bul kitaptarda tek eleýli olqylyqtar týraly ǵana emes, sonymen qatar jeke quram arasynda úlken shyǵyndarǵa ákeletin bolmashy qatelikter jaiynda da aitylady. Mundai qatelikterdi soǵystyń bastapqy kezeńinde jas, tájiribesiz ofitserler jii jiberedi. «Ólimge asyqpa, soǵysýdy úiren» degen Momyshuly general Ivan Panfilovtyń sózin qaitalaǵandy unatatyn. «Komandir shyǵarmashyl adam bolýy kerek. Óitkeni, sheshim qabyldamas buryn, jaqsylap oilaný kerek. Myń nusqa bar, olardyń barlyǵy oi eleginen ótkizýdi qajet etedi», – dep jazdy Baýkeń «Soǵys psihologiiasy» kitabynda.
Meniń polkim meniń akademiiam
Batyrdyń eńbegi jáne óte úlken erligi – ol óz kitaptarynda soǵysta jiberilgen qatelikterdi, onyń ishinde jeke qatelikterin ainalyp ótpei, olardy egjei-tegjeili sipattap, taldap beredi, muny eń aldymen biz, urpaqtar úshin jazdy. Óitkeni, keiingi býyn jeńilis pen sátsizdiktiń ashysyn sezinbeý kerek. Ol: «Men ofitserdiń jazbalaryn jazyp otyrmyn. Bul jazbalarda men óz tájiribemmen bólisip qana qoimai, óz qatelikterimdi de aitqym keldi», – deidi.
Baýyrjan Momyshuly 200-den astam shaiqasqa qatysqan basshy, baqylaýshy boldy. «Men ózimniń soǵys jazbalarymdy syrttan baqylaýshy retinde emes, shaiqastarǵa qatysýshy, búkil soǵysty basynan aiaǵyna deiin basynan ótkergen jaýynger retinde jazamyn. Men qiialdan eshteńe jasamaimyn», – deidi batyr.
Onyń kitaptary komandirdiń óz bólimshesine qalai qamqorlyq jasaitynyn, qajettiniń barlyǵyn úzdiksiz qamtamasyz etýdi úiretedi, biraq eń bastysy - qarýdyń abyroiy men oǵan senip tapsyrylǵan adamdardy saqtaý. Soǵysta basty qundylyq pýlemet nemese tehnika emes, adam, onyń ómiri – armiia jaǵdaiynda mundai psihologiia áskerilerdiń jaýyngerlik tiimdiligin aitarlyqtai arttyrady jáne árbir jeke sarbazdyń borysh sezimin arttyrady.
Momyshulynyń kitaptarynda «Erlik eleýsiz qalmaýy kerek. Jaýyngerdiń Otanǵa degen súiispenshiligin qanmen dáleldegen shaiqasta kórsetken erligin baiqamaý, umytpaý – komandirdiń ar-ojdanyna túsken qara daq» degen joldar bar. Onyń týyndylary sarbazǵa komandirden ne qajet ekenin úiretedi.
Biraq sarbazǵa komandirden ádildik, jaqsy kiim kiiý, jaramdy qarý, naqty buiryq kerek. Jaýyngerge de artyq sógis pen aqyl qajet emes, soldattyń qýanyshyn sezinip, is-áreketiniń ádil baǵasyn kútken kezdegi komandirdiń shaiqastan keiingi jyly lebizi kerek.
Baýyrjan Momyshuly buiryqty qalai berý kerektigin aitady. Ofitser buiryq bergende sarbazdyń kózine tik qarap, bul buiryqtyń qalai oryndalatynyn birden túsinedi. Ol ýaqytty durys eseptep, laiyqty tańdaýy jáne buiryqtyń ýaqytynda oryndalýyn qamtamasyz etýi kerek. «Komandirlerge berilgen buiryq týraly oilanýǵa ýaqyt berý kerek. Aǵa komandirlerdiń qoian qýǵan tazylar siiaqty kishi komandirlerdi qýǵanyn unatpaimyn. Men buiryq berdim – maǵan oilanýǵa ýaqyt berińiz. Oryndalýyn tekserińiz. Bul meniń senimim», – deýi sondyqtan qaharmannyń.
Onyń paiymdaýynsha, sarbazdar – aqyldy, zerdeli sóileitin, tyńdaýdy qajet etetin, komandirlerden sabaq alýdy qajet etetin top. Baýyrjan Momyshuly: «Meniń polkim meniń akademiiam boldy», – deidi.
Batyrdyń kitaptary komandirdiń qandai bolý kerektigin úiretedi. Al komandir áskerilerine unaýy kerek, sarbaz ony jaqsy kórýi, qorqýy, qurmettep, qamqor bolýy kerek. Ádildikke negizdelgen qolbasshynyń qataldyǵy onyń tanymal bolýynyń negizi. Ádiletsizdik ashý týǵyzady, al sarbazdyń jazasy onyń adamdyq qadir-qasietine nuqsan keltirmei, tek isi úshin bolýy kerek. «Sarbazǵa tek sezimtaldyq, zeiin, adami kózqaras qajet. Qatelikterin dóreki túrde kórsetse, renjimeidi. Biraq oǵan bul týraly qadir-qasietin tómendetpei, ony ózińiz siiaqty adam retinde qurmetteńiz. Bular da Baýyrjan Momyshulynyń paiymy.
Osynyń bárin aiǵaqtaityn ejelgi qytai qolbasshysynyń sózin nazarǵa alsaq, ol «soǵysýshy eki taraptyń ishinde jaýdan góri óz qolbasshysynan qorqatyn ásker jeńiske jetedi» deidi. Álbette, daýymyz joq.
Biraq sarbazdar komandirden qorqyp qana qoimai, ony qurmettep, ádildik úshin júginýi tiis. Sondai-aq ol qolbasshy óz sarbazdaryn ózine tolyq riza bolǵannan keiin ǵana jazalai alady, biraq oǵan deiin emes. Sonda ǵana onyń áskeri rýhy kúshti jáne basqarýǵa ońai bolady. Árbir komandir osyndai bolýy kerek.
Bizdiń Baýkeń – Baýyrjan Momyshuly – batyr, al batyrlar ómirin ólimmen aiaqtamaidy, halyqtyń jan dúniesinde ómir súre beredi.
Ashat QOIShYǴARAULY
