اتى اڭىزعا اينالعان باۋىرجان مومىشۇلىنىڭ ٶمٸردەن ٶتكەنٸنە 40 جىلداي ۋاقىت ٶتتٸ. ۋاقىت ٶتكەن سايىن ونىڭ ٶمٸرٸ مەن ەسكەري ٸستەرٸ تۋرالى ايتاتىن كٶزكٶرگەندەر دە ازايا بەرەدٸ. سول سەبەپتەن دە باتىردىڭ ٶزٸ تۋرالى جازعان كٸتاپتارىنىڭ ماڭىزدىلىعى جىل ٶتكەن سايىن سالماقتانا تٷسەدٸ. ال شىندىعىندا, باۋىرجان مومىشۇلىنىڭ جان-دٷنيەسٸن, بٸلٸمٸن, تەجٸريبەسٸن شىعارماشىلىعىنا سىيعىزعانى, حالىققا جەتكٸزە بٸلگەن ەدەبي دٷنيەلەرٸ – ەكٸنشٸ ەرلٸگٸ.
كوماندير شىعارماشىل ادام بولۋى كەرەك
«بٸر كٷنٸ قولىما قالام الىپ, كٶرگەن-بٸلگەنٸمدٸ جازۋعا وتىردىم. سول كەزدەسكەن تاماشا ادامداردىڭ تەجٸريبەسٸن جاس ۇرپاققا قالدىرۋدى ازاماتتىق پارىزىم دەپ سانادىم. وسىلايشا جازۋشى بولامىن دەپ شەشتٸم. ...مەن كەسٸبي جازۋشى ەمەسپٸن. مەن تەك سوعىس تۋرالى ەستەلٸكتەردٸ جازامىن. قازاقتا بۇرىن-سوڭدى مۇنداي ەدەبيەت تٷرٸ بولماعان. سوندىقتان مەنٸ جازۋشى دەپ اتايدى», – دەپ جازادى باۋىرجان مومىشۇلى.
ەسكەري تەجٸريبە ٶتە قيىن: قان, ازاپ, جاقىنىڭدى جوعالتۋ, كٶبٸنەسە اقتالمايتىن ەسٸل ەڭبەك. بٸزدٸڭ پارىزىمىز – وسى تەجٸريبەنٸ زەرتتەپ, تٷسٸنۋ. «سوعىس كەزٸندە ٶزٸمٸز نە باستان كەشكەنٸمٸز تۋرالى جازامىز. ەرتەڭ باس شتاب ٷشٸن بۇل ەستەلٸكتەر التىن تٷيٸردەي بولادى. ولاردى بالقىتىپ, ٷلكەن التىن قۇيماعا اينالدىرۋعا بولادى», – دەگەن مومىشۇلى ەسكەري ەدەبيەتتٸڭ ماقساتىن, كەڭەستٸك قولباسشىلار مەن ەسكەر باسشىلارىنىڭ ەستەلٸكتەرٸن قاعازعا تٷسٸردٸ.
ەسكەري تەجٸريبە, بۇل دەگەنٸمٸز – ەسكەري مۇرا. ٶتكەن سوعىستاردىڭ تەجٸريبەسٸن ەسكٸرگەن جەنە قازٸرگٸ سوعىستار مەن بولاشاق سوعىستار ٷشٸن جارامسىز دەپ سانايتىن كەز كەلگەن ادام قاتەلەسەدٸ. مٷلدە ولاي ەمەس.
قارۋ-جاراق, بايلانىس جەنە ەسكەرلەردٸ باسقارۋ جٷيەلەرٸن جەتٸلدٸرۋگە, قارسىلاستى باقىلاۋ مەن قاداعالاۋعا ارنالعان سپۋتنيكتٸك جەنە عارىشتىق تەحنولوگييالاردى قولدانۋعا بولادى, جەرگٸلٸكتٸ جەردەگٸ قاقتىعىستاردا ۇرىس الاڭىندا جەكە سپۋتنيكتٸك جٷيەلەردٸ يگٸلٸككە جاراتۋعا بولادى, بٸراق ەڭ باستىسى ەرقاشان ٶزگەرٸسسٸز قالاتىن – ادام, ونىڭ ادامگەرشٸلٸك ۇستانىمدارى, وتانسٷيگٸشتٸگٸ, جاۋىنگەرلٸك رۋحى, تەرتٸبٸ, قابٸلەتتەرٸ مەن مٷمكٸندٸكتەرٸ, دايىندىعى, سونداي-اق بارلىق سوعىستاردى جٷرگٸزۋ زاڭدىلىقتارىنىڭ ٶزٸ – اۋىر تاس پەن قارابايىر سويىلدان باستاۋ الاتىن ستراتەگييا مەن تاكتيكا. سوندىقتان سارباز بولسىن, وفيتسەر بولسىن, ەربٸر قازاق ەسكەري قىزمەتكەرٸ باۋىرجان مومىشۇلىنىڭ ەسكەري مۇراسىن زەردەلەۋگە مٸندەتتٸ.
باتىردىڭ كٸتاپتارى تەك سوعىس تاكتيكاسى مەن ستراتەگيياسىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناس تۋرالى عىلىمدى دا ٷيرەتەدٸ. جاساق كومانديرٸ مەن ساربازدارى, سارباز بەن جاۋىنگەر, سٸز جەنە سٸزدٸڭ جاۋىڭىز. ونىڭ شىعارمالارى ەدٸلەتتٸلٸككە, ەدەپتٸلٸككە, ٷمٸتسٸز دەرلٸك جاعدايلاردا ادام بولىپ قالا بٸلۋگە, ناعىز جاۋىنگەرگە, مورالدىق رۋحتى ساقتايتىن جەنە جاۋىنگەرلەردٸ جاۋعا شابۋىلعا اپاراتىن قولباسشىعا ٷيرەتەدٸ.
بۇل كٸتاپتاردا تەك ەلەۋلٸ ولقىلىقتار تۋرالى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار جەكە قۇرام اراسىندا ٷلكەن شىعىندارعا ەكەلەتٸن بولماشى قاتەلٸكتەر جايىندا دا ايتىلادى. مۇنداي قاتەلٸكتەردٸ سوعىستىڭ باستاپقى كەزەڭٸندە جاس, تەجٸريبەسٸز وفيتسەرلەر جيٸ جٸبەرەدٸ. «ٶلٸمگە اسىقپا, سوعىسۋدى ٷيرەن» دەگەن مومىشۇلى گەنەرال يۆان پانفيلوۆتىڭ سٶزٸن قايتالاعاندى ۇناتاتىن. «كوماندير شىعارماشىل ادام بولۋى كەرەك. ٶيتكەنٸ, شەشٸم قابىلداماس بۇرىن, جاقسىلاپ ويلانۋ كەرەك. مىڭ نۇسقا بار, ولاردىڭ بارلىعى وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزۋدٸ قاجەت ەتەدٸ», – دەپ جازدى باۋكەڭ «سوعىس پسيحولوگيياسى» كٸتابىندا.
مەنٸڭ پولكٸم مەنٸڭ اكادەمييام
باتىردىڭ ەڭبەگٸ جەنە ٶتە ٷلكەن ەرلٸگٸ – ول ٶز كٸتاپتارىندا سوعىستا جٸبەرٸلگەن قاتەلٸكتەردٸ, ونىڭ ٸشٸندە جەكە قاتەلٸكتەرٸن اينالىپ ٶتپەي, ولاردى ەگجەي-تەگجەيلٸ سيپاتتاپ, تالداپ بەرەدٸ, مۇنى ەڭ الدىمەن بٸز, ۇرپاقتار ٷشٸن جازدى. ٶيتكەنٸ, كەيٸنگٸ بۋىن جەڭٸلٸس پەن سەتسٸزدٸكتٸڭ اششىسىن سەزٸنبەۋ كەرەك. ول: «مەن وفيتسەردٸڭ جازبالارىن جازىپ وتىرمىن. بۇل جازبالاردا مەن ٶز تەجٸريبەممەن بٶلٸسٸپ قانا قويماي, ٶز قاتەلٸكتەرٸمدٸ دە ايتقىم كەلدٸ», – دەيدٸ.
باۋىرجان مومىشۇلى 200-دەن استام شايقاسقا قاتىسقان باسشى, باقىلاۋشى بولدى. «مەن ٶزٸمنٸڭ سوعىس جازبالارىمدى سىرتتان باقىلاۋشى رەتٸندە ەمەس, شايقاستارعا قاتىسۋشى, بٷكٸل سوعىستى باسىنان اياعىنا دەيٸن باسىنان ٶتكەرگەن جاۋىنگەر رەتٸندە جازامىن. مەن قييالدان ەشتەڭە جاسامايمىن», – دەيدٸ باتىر.
ونىڭ كٸتاپتارى كومانديردٸڭ ٶز بٶلٸمشەسٸنە قالاي قامقورلىق جاسايتىنىن, قاجەتتٸنٸڭ بارلىعىن ٷزدٸكسٸز قامتاماسىز ەتۋدٸ ٷيرەتەدٸ, بٸراق ەڭ باستىسى - قارۋدىڭ ابىرويى مەن وعان سەنٸپ تاپسىرىلعان ادامداردى ساقتاۋ. سوعىستا باستى قۇندىلىق پۋلەمەت نەمەسە تەحنيكا ەمەس, ادام, ونىڭ ٶمٸرٸ – ارمييا جاعدايىندا مۇنداي پسيحولوگييا ەسكەريلەردٸڭ جاۋىنگەرلٸك تيٸمدٸلٸگٸن ايتارلىقتاي ارتتىرادى جەنە ەربٸر جەكە ساربازدىڭ بورىش سەزٸمٸن ارتتىرادى.
مومىشۇلىنىڭ كٸتاپتارىندا «ەرلٸك ەلەۋسٸز قالماۋى كەرەك. جاۋىنگەردٸڭ وتانعا دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸگٸن قانمەن دەلەلدەگەن شايقاستا كٶرسەتكەن ەرلٸگٸن بايقاماۋ, ۇمىتپاۋ – كومانديردٸڭ ار-وجدانىنا تٷسكەن قارا داق» دەگەن جولدار بار. ونىڭ تۋىندىلارى ساربازعا كومانديردەن نە قاجەت ەكەنٸن ٷيرەتەدٸ.
بٸراق ساربازعا كومانديردەن ەدٸلدٸك, جاقسى كيٸم كييۋ, جارامدى قارۋ, ناقتى بۇيرىق كەرەك. جاۋىنگەرگە دە ارتىق سٶگٸس پەن اقىل قاجەت ەمەس, سولداتتىڭ قۋانىشىن سەزٸنٸپ, ٸس-ەرەكەتٸنٸڭ ەدٸل باعاسىن كٷتكەن كەزدەگٸ كومانديردٸڭ شايقاستان كەيٸنگٸ جىلى لەبٸزٸ كەرەك.
باۋىرجان مومىشۇلى بۇيرىقتى قالاي بەرۋ كەرەكتٸگٸن ايتادى. وفيتسەر بۇيرىق بەرگەندە ساربازدىڭ كٶزٸنە تٸك قاراپ, بۇل بۇيرىقتىڭ قالاي ورىندالاتىنىن بٸردەن تٷسٸنەدٸ. ول ۋاقىتتى دۇرىس ەسەپتەپ, لايىقتى تاڭداۋى جەنە بۇيرىقتىڭ ۋاقىتىندا ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋٸ كەرەك. «كومانديرلەرگە بەرٸلگەن بۇيرىق تۋرالى ويلانۋعا ۋاقىت بەرۋ كەرەك. اعا كومانديرلەردٸڭ قويان قۋعان تازىلار سيياقتى كٸشٸ كومانديرلەردٸ قۋعانىن ۇناتپايمىن. مەن بۇيرىق بەردٸم – ماعان ويلانۋعا ۋاقىت بەرٸڭٸز. ورىندالۋىن تەكسەرٸڭٸز. بۇل مەنٸڭ سەنٸمٸم», – دەۋٸ سوندىقتان قاھارماننىڭ.
ونىڭ پايىمداۋىنشا, ساربازدار – اقىلدى, زەردەلٸ سٶيلەيتٸن, تىڭداۋدى قاجەت ەتەتٸن, كومانديرلەردەن ساباق الۋدى قاجەت ەتەتٸن توپ. باۋىرجان مومىشۇلى: «مەنٸڭ پولكٸم مەنٸڭ اكادەمييام بولدى», – دەيدٸ.
باتىردىڭ كٸتاپتارى كومانديردٸڭ قانداي بولۋ كەرەكتٸگٸن ٷيرەتەدٸ. ال كوماندير ەسكەريلەرٸنە ۇناۋى كەرەك, سارباز ونى جاقسى كٶرۋٸ, قورقۋى, قۇرمەتتەپ, قامقور بولۋى كەرەك. ەدٸلدٸككە نەگٸزدەلگەن قولباسشىنىڭ قاتالدىعى ونىڭ تانىمال بولۋىنىڭ نەگٸزٸ. ەدٸلەتسٸزدٸك اشۋ تۋعىزادى, ال ساربازدىڭ جازاسى ونىڭ ادامدىق قادٸر-قاسيەتٸنە نۇقسان كەلتٸرمەي, تەك ٸسٸ ٷشٸن بولۋى كەرەك. «ساربازعا تەك سەزٸمتالدىق, زەيٸن, ادامي كٶزقاراس قاجەت. قاتەلٸكتەرٸن دٶرەكٸ تٷردە كٶرسەتسە, رەنجٸمەيدٸ. بٸراق وعان بۇل تۋرالى قادٸر-قاسيەتٸن تٶمەندەتپەي, ونى ٶزٸڭٸز سيياقتى ادام رەتٸندە قۇرمەتتەڭٸز. بۇلار دا باۋىرجان مومىشۇلىنىڭ پايىمى.
وسىنىڭ بەرٸن ايعاقتايتىن ەجەلگٸ قىتاي قولباسشىسىنىڭ سٶزٸن نازارعا الساق, ول «سوعىسۋشى ەكٸ تاراپتىڭ ٸشٸندە جاۋدان گٶرٸ ٶز قولباسشىسىنان قورقاتىن ەسكەر جەڭٸسكە جەتەدٸ» دەيدٸ. ەلبەتتە, داۋىمىز جوق.
بٸراق ساربازدار كومانديردەن قورقىپ قانا قويماي, ونى قۇرمەتتەپ, ەدٸلدٸك ٷشٸن جٷگٸنۋٸ تيٸس. سونداي-اق ول قولباسشى ٶز ساربازدارىن ٶزٸنە تولىق ريزا بولعاننان كەيٸن عانا جازالاي الادى, بٸراق وعان دەيٸن ەمەس. سوندا عانا ونىڭ ەسكەرٸ رۋحى كٷشتٸ جەنە باسقارۋعا وڭاي بولادى. ەربٸر كوماندير وسىنداي بولۋى كەرەك.
بٸزدٸڭ باۋكەڭ – باۋىرجان مومىشۇلى – باتىر, ال باتىرلار ٶمٸرٸن ٶلٸممەن اياقتامايدى, حالىقتىڭ جان دٷنيەسٸندە ٶمٸر سٷرە بەرەدٸ.
اسحات قويشىعاراۇلى
