Buryn qazaqta «Alash degende attandamaǵandy, atań da bolsyn uryp jyq» degen túsinik bar edi. Bul jerdegi Alash sózi – memlekettik mazmunǵa par kieli uǵym. Bul – bir ulttyń bir uǵymǵa ǵana uiysyp ǵumyr keshkendigin kórsetetin ǵajaiyp sóz. Qazir osy irgeli túsinikti setinetý men jentekteýge úlken jantalastar júrip jatyr. Bizdiń Abai men Shákárim, Máshhúr men Aqjan (Mashani) jaily aita berýimizdiń sebebi, biz ulttyń uly qundylyqtaryn osy tulǵalardyń kózqarasynyń negizinde ǵana sintezdep úirenýge tiispiz. Dálirek aitar bolsaq, arǵysy ál-Farabi men bergisi Álihanǵa deiin sozylyp jatqan alyptar kerýeni bizdiń rýhani indikatorymyz bolýy kerek. Áitpei bolmaidy. Tulǵalar súzgisinen ótpegen tanym – ult úshin eń qaýipti tanym. Bul shaǵyn ǵana dúniemiz osy nietpen jazylyp otyr. Biz Abai men Shákárim ideiasyn alǵa sala otyryp, búgingi buzylǵan túsinikterimizge az-kem barlaý jasadyq. Jetpegen jeri men ketken qateligi bolsa ǵafý etersiz, qurmetti oqyrman qaýym.
[caption id="attachment_19823" align="alignright" width="240"]
«Mazlum» máselesi
(maqalaǵa kirispe)
Qazaqta «Halyq – Jaratýshynyń bir esimi» degen sóz bar. Rasynda, Jabbar ieniń 99 esiminiń biri osy esimmen (Ál Haliq dep) atalatyny málim. Bul sózdiń tanymdyq máni qandai? Tarihtan tábárikke jetken osy bir uǵymnyń salmaǵyn Abai hakim búi dep saralaǵan eken.
Mazlumǵa janyń ashyp ishiń kúisin,
Hareket qyl, paidasy kópke tisin.
Kóptiń qamyn áýelden Táńiri oilaǵan,
Men súigendi súidi dep ień súisin.
Bul jerdegi «mazlum» sózi zulymdyq pen jábirge ushyraǵan jan iesi týrasynda. Óleńnen túsingenimiz: qiianatqa ushyraǵan adamǵa barynsha ara túsip, bolysyp baq. Sebebi, aýrýdyń kóńili men ashtyń tileginde Qudaidyń haqysy bar.
Óleńniń ekinshi jolyna qarai oiysar bolsaq, munda kópshilik qamy jaiynda aitylady: árbir áreketińniń paidasyn kópshilik kórer bolsyn, halqyńnyń jaǵynda bol deidi hakim. Rasynda, adam jan dúniesi osyny tolyqqandy túsingende ǵana juparlana túspek. Alla men adam arasyndaǵy qatynasty qulyp pen kilt tárizdi desek, endeshe onyń birinsiz biriniń máni bolmaq emes. Adamzat úshin Allanyń qulpy (syry) adamdyqqa jetkende ǵana ashylady. Kisilik kemeriniń eń biigi kisige jaqsylyq jasaý desek, Allany taný degenimiz adamzatqa qyzmet etý dep paiymdasaq ta bolady. Ardaqty Shákárimniń «Adamdyq boryshyń – halqyńa eńbek qyl» ideiasynan da osy bir oi ushyǵynyń móldireitini sol. Óleńniń úshinshi ám sońǵy joldary ortaǵa salynǵan osy bir máseleni odan ármen ústei túsip, mynadai bátýaǵa bekidi: «Jamiǵat qamy –jaratqan qamy. Adamdy súigendi Allanyń ózi súiedi» deidi. BIZ BUL OIDAN QUDAIǴA QULShYLYQ ETÝDIŃ EŃ TÓRESI HALQYŃA QYZMET ETÝ EKENDIGIN, JARATQANNYŃ HOShY MEN SÚIISPENShILIGINE BÓLENÝDIŃ BASTY JOLY QARAShA KÓŃILIMEN ǴANA BOLATYNYN BAǴAMDAIMYZ.
Endeshe, bir shýmaq óleńnen súzilip shyqqan gaýhardai oidyń túiini: halqyna shet bolǵannyń qudaidyń da meiiriminen quralaqan qalatyny anyq bolǵany ǵoi...
Han men qarasha
Jasyratyny joq, joǵarydaǵy óleńdi taldaýdaǵy bar maqsatymyz mynaý. Burnaǵy qazaq ómirinde bul tujyrym buzylmas dástúr men buljymas qaǵida bolatyn. «Halyqty qudaidyń bir esimi» dep biletin qazaq úshin, han qarashanyń qyzmetkeri ǵana-tuǵyn. Qaitalap aitamyz, tek qyzmetkeri edi.
Eski jazbalarymyzben etnografiiamyzǵa nazar salsańyz, bul oiymyzdyń aidai anyq ekendigine taǵy bir kóz jetkizgen bolar edińiz. Han halyqtyń yqpalynda bolǵandyǵyn, hanǵa qarasty on óleńniń toǵyzy oǵan syn maqsatynda aitylyp jatsa, muny basqalai qalai dep tujyrymdaýǵa bolady. Osy oraida myna bir máseleni de airyqsha aitqymyz keledi. Bul bizdiń din men dildiń ózara aiyrmashylyǵyn paryqtai almaýymyz der edik. Jasyratyny joq, qazaq topyraǵyna islam dinimen birge arab tanymy qosa sińdi. Máselen, arab pen evrei jurtynyń ómirbaqi birimen-biri jaýlasyp kele jatqandyǵy bárimizge málim. Qai el bolmasyn qarsylas dushpanyn tek jaǵymsyz beinede ǵana somdaityny anyq. Keiin ol jappai tarihi, ia bolmasa ádebi tanymǵa ainalyp el esinde bekip qalady. Endeshe anaý aidalada jatqan evreidi qazaqtyń jaý kórip, oǵan óshpendilikpen qaraýynyń nendei sebebi bar.
Jasyratyny joq, qazaq topyraǵyna islam dinimen birge arab tanymy qosa sińdi. Máselen, arab pen evrei jurtynyń ómirbaqi birimen-biri jaýlasyp kele jatqandyǵy bárimizge málim. Qai el bolmasyn qarsylas dushpanyn tek jaǵymsyz beinede ǵana somdaityny anyq. Keiin ol jappai tarihi, ia bolmasa ádebi tanymǵa ainalyp el esinde bekip qalady. Endeshe anaý aidalada jatqan evreidi qazaqtyń jaý kórip, oǵan óshpendilikpen qaraýynyń nendei sebebi bar
(Muny bazbireýler Qurannan kelgen buiryq der. Allanyń maqsaty – ult pen ulysty qarsy qoiý bolsa, «Adamzattyń bárin súi» ideiasy qaidan shyǵady sonda?). Sebep, sanamyzǵa arab salt-sanasynyń dinmen qosa sińisip ketýinde ǵana. Arabtyń din qaryndas túrik jurtyna da alabóten qaraýynyń astarynda keshegi Osman imperiiasynan qalǵan «salqyndyq» jatyr. Sol sekildi qazaqtyń han men qarasha arasyndaǵy derbes qatynasynyń buzylýyna osy bir elden juqqan salt-sananyń tigizgen áseri mol (Muny Alla jetkirse, aldaǵy ýaqyttarda keńinen tolǵap jazatyn bolǵandyqtan osy jerden tizgin tartamyz).
Biz ánsheiinde bir máseleler shetinde «Babalar joly – basty muratymyz» dep urandata jónelemiz. Sóitemiz de, bárin kerisinshe jasaimyz. Zaiyrly qoǵam zańdylyqtaryn batystan izdegen «danyshpandarymyzǵa» myna bir jaiǵa qaiyra qaraýdy qatań usynamyz. Turan topyraǵynda saltanat qurǵan demokratiianyń jarqyn úlgileri bolyp sanalatyn «dat», «hantalapai», «hantalaq», «qazy» (...Ashýlansań Abylai, kóterip qazǵa salarmyn. Buqar) sekildi kóptegen uǵymdarymyzdyń tanymdyq tabiǵatyna tereńirek boilasa deimiz (Muny ózgelermen salystyra otyryp, jiti zerdeleýdi zańgerlerimiz ben tarihshylarymyzdyń, sondai-aq saiasattanýshylarymyzdyń aryna amanat etemiz).
Sonymen joǵarydaǵy uǵymǵa qaiyra oralyp, onyń qalaisha trantsformatsiiaǵa túskendigi jaiynda qysqalai sóz túiindei keteiik. Dala dástúriniń túsinigine múlde jat, adamnan (durysy patshadan) aqiqat jasap, oǵan bas shulǵytý tásiliniń ornyǵýyna orys otarshyldyǵynyń qosqan úlesi mol. Tájiribe kórsetkendei, tól túsinikti talqan etýdiń eń bir tóte joly – senim máselesi ekendigi sózsiz. Al onyń qainar bastaýynyń dinnen tamyr tartatyny taǵy da belgili.
II Ekaterina patshaiym tusynda, miladidiń 1785 jylynyń qarashasynda qabyldaǵan jarlyq qujatta: «...qyrǵyzdardyń (qazaqtardyń) arasyna Qazan tatarlarynan iriktep, bizge shyn berilgen, senimdi moldalardy joldaý qajet. Olar qazaqtardy patshaǵa berilgen rýhta tárbie júrgizsin. Bul moldalardyń shyǵynyn úkimet moinyna alyp, úzdik mindet atqarǵandarǵa syi-siiapat berilip tursyn» dep jazylǵan eken. Osylaisha «ýkaznyi molda» mandatyn iemdenip, din atyn jamylǵan osy jandardyń negizgi maqsaty otarshyldyq ideiasyn odan ári júrgizý edi. Joǵarydaǵy jarlyqta kórsetilgendei, patshaǵa qatysty jaǵympazdaný men jaramsaqtanýdyń neshe alýan tásilderin oilap taýyp, kún uzaq aq patshaǵa alǵys aitý men salaýat jaýdyrý bulardyń eń negizgi jumysy-tuǵyn. Sol sekildi qasietti Quran men hadistiń kei uǵymdaryn basqalai burmalap, qazaq sotsiýmynyń sanasyna basshydan seskený men qorqýdy ornyqtyrǵan da osy «shirkinder» edi. Sodan beri qariia tarih dóńgelegi úsh ǵasyrǵa aýnasa da osy «salqynnyń» saldary, kúni búginge deiin meshit munaralarynan áýelegen shariǵat ýaǵyzdarynan jii-jii baiqalyp qalady. El ekonomikasy men álemdik saiasatty «patshanyń amandyǵymen» túsindirýge tyrysqan eski metodikanyń qai ǵasyrdyń qańsyǵy ekendigin saý adam sanasy birden saralai alady.
XXI ǵasyrda progressivti oilaýdy tolyǵymen tejep, halyqty «mundai ótirikterdiń» jórgeginde terbeý degenimiz shynymen, uiat tegi. Aitpaqshy, biylǵy jer saýdasy naýqanynda molda-qaralardyń qasietti dindi kóringen jerge kólegeilegen áreketteri buǵan taǵy bir kózimizdi jetkizdi. Adam záýzátiniń arǵy tegi topyraq desek, jer máselesi jan men qan, ult pen urpaq máselesi ǵoi. Tiride tútinińdi túteter, ólseń deneńdi damyldatar tiregińdi satý degeniń, rasymen-aq aqylǵa tompaq nárse. Muny airyqsha aityp otyrǵan sebebimiz, osy bir jait han men qarasha arasynyń tym alystap ketkendigin, joǵarydaǵy tanym túsinigimizdi qanshalyqty taban asty qylǵanymyzdy túsindirip bergen úlken bir oqiǵa boldy.
[caption id="attachment_19824" align="alignleft" width="327"]
«Eskendir» sindromy
(nemese nápsi ishindegi hal)
Bizdiń túsinigimizde shákirt ataýly ustaz ustanymyn ári qarai jalǵastyrýshy murager sekildi. Keide osy qaǵidanyń buzylyp, basqalai baǵdar tartyp ketetini taǵy da bar. Abai ózine pir tutqan Fzýli, Shámsi, Sáihali, Naýai, Saǵdi, Firdaýsi, Hoja Hafiz ispetti alyptar shoǵyrynyń kózqarasynan bólek, jekelei jol tańdaǵan airyqsha tulǵa. Buǵan myna bir derekti keltirsek te bolady. Tóbedegi aty atalǵan ustazdarynyń deni Eskendir Zulqarnaiyndy jerine jetkize maqtap, aspandatyp áketse, Abai kerisinshe jazǵan. Abaidyń aldyńǵy aqyndardan basty aiyrmashylyǵy, poemany tarihi derektilikke emes, tanymdyq qabattarǵa quryp, adam bolmysynyń mánin izdeidi. Mine, biz qaýzamaq máseleniń tórkini de osy.
Tóbedegi aty atalǵan ustazdarynyń deni Eskendir Zulqarnaiyndy jerine jetkize maqtap, aspandatyp áketse, Abai kerisinshe jazǵan. Abaidyń aldyńǵy aqyndardan basty aiyrmashylyǵy, poemany tarihi derektilikke emes, tanymdyq qabattarǵa quryp, adam bolmysynyń mánin izdeidi.
Ańdaǵan adamǵa Abai jazǵan Eskendirdiń «soǵysy» jumyr jer ústindegi maidan emes, adam bolmysynyń ishindegi nápsimen kúres. Qaiyra aitaiyq, buǵan syrtqy ortanyń tittei de qatysy joq.
Muny hakimniń óz pálsapasymen paiymdar bolsaq, «mahabbat pen ǵadaýattyń» bitispes maidany ǵana.
Osy jurt Eskendirdi bile me eken?
Makedoniia shahary oǵan meken.
Filip patsha balasy er kóńildi,
Maqtan súigish, qyzǵanshaq adam eken.
Óleńniń alǵashqy joldary bileýshiniń avtobiografiiasynan aqpar berse, sońǵy joly onyń «maqtansúigishtigi» men «qyzǵanshaqtyǵyna» qatysty. Mine, gáptiń bári osynda jatyr. Osy eki fenomen (maqtan men qyzǵanysh) oqiǵanyń eń negizgi qozǵaýshy kúshi desek te bolady. Abaiǵa salsaq, adam taqyletiniń týmysynda bar «bul ekeýdiń» kisige tigizer kesepaty men jemirligi jeti basty aidahardan da kúshti. Al, ol jekelei kisiniń ǵana emes, dúiim jandy bilegen patshanyń boiynan tabylsa she? Árine, oilaýdyń ózi qorqynyshty. Desek te munyń kópke keltire qoiardai sonshalyqty ziiany joq. Nege deisiz ǵoi? Kóp kóngish, ol sondyǵymen de tobyr. Onyń bir nársege beiimdelgishtigi sondai, kim bilesin sonyń is-áreketine qarai ikemdele beredi.
Hakimniń
«...Sol kúnde hoshametshi aitady eken:
Hannyń hany, patshanyń patshasy dep» otyrǵany da sol. Bul tendentsiia jumyr jer betindegi isi tobyrdyń tabiǵatyna tán nárse desek, qatelese qoimaspyz. Áigili japon jazýshysy R. Akýtagava óziniń bir áńgimesinde patshanyń par ógiz jekken kúimesiniń bir sharýany qaǵyp ketetini jaiynda jazady. Sonda álgi beibaqtyń «osy bir asa baqytty sátti» taǵdyryna jazǵan Táńirine jylap alǵys aitatyny bar. Mine, tobyrlyq tanym degenimiz – osy. Búginde siz benen biz Abai men Akýtagavanyń bul mysalynan qanshalyqty aiyrmashylyq kórip otyrmyz. Aýmaǵan óz halimiz ǵoi...
Qazaq dúnietanymyndaǵy «ábilhaiat» nemese «myqan aǵashy» ispetti uǵymdardyń negizgi máni máńgilik ómirge qatysty. Qurandaǵy Qyzyr men Musa ǵalihsálámniń óli balyq tiriletin sý jaǵasynda jolyǵýy da osyny meńzeidi. Osy bir jyrdan jyrǵa, ańyzdan ańyzǵa aýysyp júre beretin kóshpeli motiv Eskendir poemasynda da ushyrasady.
«...Kepken balyq keltirtti sonda turyp,
Sol sýǵa balyqty aldy bir jýdyryp.
Isi, dámi ózgeshe bolyp ketti,
Tań qaldy munyń bárin sýǵa joryp...».
Dástúli túsinikke salyp paiymdar bolsaq, bul jerdegi «balyq» uǵymy máńgiliktiń máni týraly. Sonda adamnyń máńgilikke ómir súrýge quzireti bar ma ózi? Shákárimge salsaq: «Nápsisin jeńgen adam máńgilik, oǵan eshbir ólim joq» deidi. Halqymyzdyń endi bir uǵymynda máńgilik pálsapasy baqiǵa tiesili. Qazaqtyń baqi uǵymynyń aldyna máńgi sózin qosaqtap «máńgibaqi» dep sóz saptaýy da osyny meńzeidi. Qysqasy, tumsa túsiniktiń shúńet uǵymdarynyń astarynda «ómirdiń mánin» izdeý suraǵynyń jasyrylyp turǵandyǵy aian.
«...Sol ásker sýdy órlep talai júrdi,
Sýdyń basy bir quzar shatqa kirdi.
Shattyń aýyzyn bekitken altyn qorǵan,
Qaqpasyn bekitýli kózi kórdi...»
Qazynaly altyn qorǵandy Allanyń hikmeti desek, bul jerdegi «qaqpa» kádimgi fizikalyq qaqpa emes, tanymdyq másele ǵoi. Pendeniń kókirek kózin shelmen kómkergen kádimgi qara qaqpa. «Júrektiń kózine» qoiylǵan osy bir qaqpa aýzyndaǵy qulyptyń ataýy «maqtan» men «qyzǵanysh» ekendigi daýsyz.
«...Qaqpanyń ar jaǵynan bireý keldi,
Kúzetshisi sol eken dybys berdi.
Qaqpany saǵan ashar ruhsat joq
Bul – qudaiǵa bastaityn qaqpa dedi...».
Danyshpan jasyrǵan jumbaqtyń qupiiasy eptep setineiin dedi. Poemanyń barlyq shýmaǵyn taldap otyrý bizdiń negizgi mindetimiz emes.
Bir nárseni anyq deimiz. Ol Allaǵa aparar joldyń adam keýdesindegi qaqpanyń ashylýymen tikelei bailanysta ekendigi ǵana.
[caption id="attachment_19825" align="alignright" width="215"]
«Ot emes qoi dozaq ta»
Qazaq din qairatkerleriniń rýhani ustazy bolǵan, ǵulama ǵalym Imam Ǵazali óziniń «Ihiia» atty eńbeginde: «Biz úmbetimizdiń deńgeiine (aqyl dárejesine) qarai sóileýge buiyryldyq» degen Paiǵambarymyzdyń (s.ǵ.s) bir hadisin keltiredi. Bul oiǵa túsindirme jasamas buryn myna bir janama mysalǵa da nazar aýdara ketelik. Keshegi qyzyl qyrǵynnyń qurbany bolǵan alashtyń jas arystany Smaǵul Sádýaqasov: «Bizdiń qazaq teoriialyq tujyrymdardy túsinbeidi. Oǵan kóz aldynda kórip turǵan qoiy, kiizi, arbasy týraly aitsań ǵana uǵady», – deidi. Biz budan jas Smaǵuldyń halqyna qanshalyqty jaqyn bolǵandyǵyn, kez kelgen jańa ideiany ulttyń bolmysy men tanym túsinigine sai tásildermen uǵyndyrmaqqa talaptanǵanyn kóremiz. Joǵarydaǵy paiǵambar sózi de dál osy maqsatta aitylyp tur. Úmbeti nebir nárseni túsindirý úshin olardyń tanymyna tán ólshemderge ótkendigin, jaratýshy tarapynan solai buiyrylǵandyǵyn da ańǵarýymyzǵa bolady. Bul jerde nábidiń ǵumyr keshken ýaqytynyń bizden attai 1400 jyl buryn ekendigin de este ustaǵanymyz abzal. Sondyqtan qasietti Quran Kárimde aitylatyn «jumaq», «tozaq» uǵymdary men paiǵambar hadisterinde keletin «dájjál, «mádi», «isa», «iajúj», «majúj» sekildi kúrdeli ideialar sol kezgi adamdardyń qabyldaýyna laiyq mysaldary men túsindirilgeni anyq. Endeshe osy jaǵdailardy esh eskermesten, Quran aiattary men Paiǵambar hadisterin týra maǵynasynda qabyldaýǵa bola ma eken?! Álbette, bolmaidy deimiz. Mine, osyndai múgedek tanym «moldalyqqa» qarsy bolǵan oishyldyń biri – Shákárim Qudaiberdiuly.
«...Moldeke-aý, olai emes qoi,
Qyz qushyp jemis, jemes qoi.
Mysalmen aitqan keńes qoi,
Tápsirleýge miyń tar...».
«Beiiste bar sulý jar» dep atalatyn osy óleńinde Shákárim peiishtegi hor qyzy týraly túsinikke qarsy shyǵady. Ne nárseni bolsyn aqylyna salyp saralaityn danyshpannyń muny qabyldai almaýynyń mynadai da sebepteri bar ma degen oidamyz. Birinshiden, adamnyń «qyz qushý» úshin denesi, durysy nápsisi bolýy shart. Al nápsisi bolǵan jerde kúná men qiianattyń bolmai qoimaityny taǵy da anyq (Buǵan mysal retinde Adam ata men Haýa ananyń jumaqtan qýylý hikaiasyn esińizge túsirseńiz bolady). Júgirgen ań men ushqan qusty torǵa túsirgen «tamaq» ekendigin eskerer bolsaq, perishteniń kúnádan pák bolýynyń sebebi nápsiden shet bolǵandyǵynda ǵoi.
Ekinshiden, bizdiń bar maqsatymyz altyn shatyrly biik úilerde turyp, hor qyzyn qushpaq, «jumaq» úshin ǵana jaratqanǵa jalbarynǵan bolsaq, munymyz endi taza «saýdagerlik» qoi (Munyń pánilik tirshiliktegi tán qalaýynan nendei aiyrmashylyǵy bar). Nápsiniń toryna shyrmalǵan mundai materialdyq sanamen jaratqanǵa jaqyndaý degenimiz esh múmkin emes. Mine, Shákárim ideiasynyń shyndyǵy osy.
«...Ot emes qoi dozaq ta,
Dúnie isi joq o jaqta.
Baramyz ǵoi qonaqqa,
Sonda anyqtap baiqalar...».
Biz taqyrypqa shyǵaryp otyrǵan osy óleńniń alǵashqy jolynda úlken másele tur. Jalpaq tilge jatqyzyp aitar bolsaq, «Dozaq degenimiz ot emes» deidi Shákárim. Sonda álgi moldalardyń «Oibai, erteń tozaqta adamdy lapyldatyp jandyrady eken» degen lepesi qaida qaldy?
Shákárim qoldanyp otyrǵan bul jerdegi «ot» máselesi «moral» uǵymy. Moraldyq qinalysty til sýrettep berýge dármensiz bolǵandyqtan, muny adam elestete alatyndai mysaldarmen beinelep berip otyr. Aitalyq, adam aýyrǵanda aýrýdyń qiyndyǵyn tilmen jetkizý esh múmkin emes.Muny beinelep «denesi ottai janyp tur eken, ia bolmasa muzdai bolyp qatyp qalypty» degen metafora tásilderi arqyly ǵana túsindirýge bolady. Munyń bári «mysalmen aitqan keńes qoi», átteń, osyny túsinýge «miyń tar» deidi qajy.
Endeshe, moraldyq azap degenimiz – AR men UJDANNYŃ soty eken.
Meditsina ǵylymynyń atasy, áigili ǵalym Ibn Sina óziniń «Rýh» atty eńbeginde osy oiymyzdy qýattap: «Aqyrette adamnyń denesi bolmaidy, janattyń rahaty men tozaqtyń azabyn dene emes, jan tartady» deidi.
Paiǵambar hadisterinde keletin kei uǵymdardyń astarly máni bar ekendigin, ol beineli mysal tilinde berilgen ideia ekendigin joǵaryda aitqan bolatynbyz. Máselen, «dájjál» uǵymyn ǵalamtor desek, «kúnniń batystan shyǵýy», ǵylymnyń Eýropaǵa (batysqa) aýysýy bolýy bek múmkin. Muny aityp otyrǵan sebebimiz ábjat ǵylymynyń bilgiri, ǵulama ǵalym Aqjan Mashani: «Paiǵambarymyz (s.ǵ.s) bir hadisinde aitqan eken: «Bilimdi meili, ol Qytaida bolsyn meńgerińder. Sebebi, bilimdi bolý ár musylman úshin mindetti». Paiǵambar (s.ǵ.s.) osy sózine oi júgirtip taldap kórelik. Bul jerdegi «Qytai» (SIN) degendi óz máninde qabyldaýǵa bola ma? Bul sóz tuspaldaý bolsa kerek. Endi ábjat kestesin paidalanyp, sandyq mánin anyqtaiyq. S-90, I-10, N-50 jiyny bolady 150 nemese 100+50. Endi osy eki sannyń áriptik balamasyn alamyz. 100-Q (qaf) N-50 (nýn). Arab tilinde QN, oqylýy «qannýn» (kannon) – zań, mólsher degen sóz. Demek, «qytaidan úiren» dep otyrǵan uǵymdy qaf pen nýn – Táńirdiń zańyn úirenip, Allanyń jolymen júrý dep túsinýimiz kerek», – deidi. Mine, bizdiń ne nárseni bolsyn týra túsinip, kelte paiym jasaýymyzdyń máni interpretatsiianyń, Shákárimshe aitsaq, tápsirdiń joqtyǵynan eken. Sonyń kesirinen islam álemi búginderi mádeniet pen órkeniet oshaǵy retinde tolyq toqyrap, tek din retinde ǵana óz fýnktsiiasyn atqaryp otyr.
Jaman tápsir jaiylyp jer júzine,
Din dese, tura qashty er azamat.
Bar obaly olardyń tápsirshide,
Adasyp nurly aiatqa jaǵypty tat.
Ýaqyt tozańyna kómilgen osy túsinigimizdi jeldetip, kóńil kózimizdi bitegen bul «tattan» bizderdi kim tazartar eken? Álde, «aspandaǵy juldyzdyń aǵýyn Allanyń shaitandy qýalaǵan tasy» degen tasyr túsinikpen otyra bereiik pe?
Túzemdik elita
I
Otarlaýshy el óziniń strategiialyq maqsatyn júzege asyrý úshin eń aldymen jergilikti (iaǵni otarlanýshy) eldegi kadr saiasatyn tolyqqandy sheship alýy kerek. XIX ǵasyrda qazaq topyraǵynda taǵan tiktegen oqý oryndary osy maqsatta boi kótergen bolatyn.
«Internatta oqyp júr
Talai qazaq balasy –
Jańa óspirim, kókórim,
Beine qoldyń salasy.
Balam zakon bildi dep
Qýanar ata-anasy.
Oiynda joq olardyń
Shariǵatqa shalasy,
...Ia tilmash, ia advokat
Bolsam degen bárinde oi,
Kóńilinde joq sanasy...».
Abaidyń osy óleńindegi úreii men alańy negizsiz emes edi. Qazaq balasyn ult qainarynan qara úzdirip, orys tanymynda tárbieleý – internattyń eń basty maqsaty-tuǵyn. Osylardyń ishinen qazaqqa kelgende qatybas, eshteńeden taisalmaityn aiarlaryn arnaiy suryptap alyp, qoldaryna bilik berip, el isine jumyldyryp otyrýdy da otarshyldar umyt qaldyrǵan joq. Osy top tarihta «túzemdik elita» dep atalady. Muny belgili tarihshy S.Máshimbaev ta óz eńbeginde atap ótken bolatyn. Al qazaq arasynda bular asa aýsar ám qatygez qylyǵymen kóbirek kózge túskendiginen bolsa kerek, el esinde «teris oqyǵandar» degen atqa ie boldy. Áriden taǵan tartqan osy bir ideiadan qazaq halqy bir kisidei kóreshek kórdi. Manaǵy Abai alańdaǵan «Kóńilinde joq sanasy» kemistigi kóp nársege kóz jetkizip turǵan eken. Rasynda, aqynnyń aitqany aidai keldi. Sholaq belsendilerdiń bul áreketinen isi qazaq balasy azap shegip, alash dalasy aq sóńke súiekke boialyp qaldy.
II
Birde bir top ustazdar qaýymy shai iship, jailanyp otyrmyz. Áńgime aýany tórt jylda bir aýysatyn basshylyqqa qarai aýysty. Endigi basshymyzdyń kim jáne onyń qandai bolmaǵy biraz talqyǵa tústi. Mende tynysh otyra almai, «ana bir aǵamyzdyń ǵalymdyǵynan bólek elshiligi men meiirbandyǵy qandai, oryntaqqa osy adam laiyq» dedim. «Joq» dedi qaptalda otyrǵan áriptesim julyp alǵandai, «ol tym qazaqy, bolmaidy» dedi. «Ras» dedi kelesi áriptesim de álginiń sózin qoshtap, «bul adamyńyz «tym jumsaq», jaramaidy» dedi. «Sonda qandai bolý kerek» dedim men de qarymta suraqqa kóship. «Anaý kisiniń bolǵandyǵy durys» dedi úshinshi áriptesim. «Óziniń orysshasy qandai, patshamen de qarym-qatynasy jaman emes, tym pysyq adam» dedi aǵynan jarylyp. Osynyń sózin jón kórgendei bárimiz de bas izesip orynymyzdan turdyq.
Men osy áńgimeden keiin bul qazaqtyń kisini baǵalaý ólshemderiniń baiaǵyda-aq basqa arnaǵa túsip ketkendigin túsindim. Túsindim de tutas bir ulttyń ilkidegi «túzemdik elita» inertsiiasymen ómir súrip jatqandyǵyn, qazirgi qazaq biliginiń pálsapasy da dál osy formýla tásilimen basqarylyp otyrǵandyǵyn sezindim.
P.S. Qazir qazaqiiada kezek kúttirmesten qolǵa alynýǵa tiis sharýa, memleket biligin jappai shyrmaýyqsha jailaǵan Ultanquldardy Alpamystarmen (ult ziialysymen) aýystyrý saiasaty der edik. Muny beine bir rýhani reforma dep atasaq ta bolady. Nege deisiz ǵoi?
Sebebi, tulǵa kórmegen eldiń tanymy tómendegidei shekke deiin quldyrap, kópsózdilik pen kózboiaýshylyq oryn alady. Ondai elde ulttyq ideia da, uly murat ta bolmaidy. Tek bir adamnyń kóńil kúiine qurylǵan «quldyq qyzmet» qana bolady.
«Adamdy qudai jaratady, qoǵam ósiredi» degen bir támsil bar.
Biz buǵan ideologiia – ÁKE bolsa, aqparat –ShEShE, al adam sanasy osy ekeýiniń tól perzenti degen oi qosqan bolar edik. Endeshe, áńgime tórkini qazaq qoǵamymen onyń «ata-anasynyń» aqýaly jaiynda bolyp otyr ǵoi.
Mine, biz bul saýaldarǵa qaǵazdaǵy Qazaqstan týraly ǵajaiyp ertegilermen emes, qara jer ústindegi óz ómirimizdiń shyndyǵy men jaýap qatsaq jón bolar edi...
Yqylas Ojaiuly,
aqyn, jýrnalist, Eýraziia ulttyq ýniversitetiniń oqytýshysy.
