Kóbinese bul saryndaǵy áńgime jalǵasyn taba bermeidi. Tastai qatqan emotsiiasyz júzderde «ádettegi gói-góiine basty» degen salqynqandylyq turady. Ishtei jaratpai da otyrýy ábden múmkin. Óz basym anyq jaratpaimyn. Itine deiin páteri bar, itinen artylǵan úiine baspanasyz qazaqtar tapqanymyzdy sanap beremiz, sonda bularǵa ne jetpeidi eken?! Nany men sútin ákep berýge jaramaityn, kári súiegin súiretkizip páteraqysyn ózine tóletkizetin týǵan balasy tasbaýyr bolsa, jazyqtyny nelikten syrttan izdeidi? Odan qalsa ózderine eshqandai qatysy bolmasa da, kirispeitin jerge kirisip, jaǵalasyp júrgenderi. Qolymdaǵy kezegimniń nómiri jazylǵan tildei qaǵazǵa timiskiline kóz tastaǵan aqbas shaldyń birdeńe deýge umsynǵanyn sezip, beine ony baiaǵydan beri baiqamaǵandai, tas bop otyra berdim. Jer betindegi adamzattan aqyldy, sonysymen ózderin ózge jurttan ylǵi joǵary qoiatyn minezine taǵy da salmaqshy ǵoi. Qaraptan qarap nápsim oinap, ashýǵa erik bere bastadym. Degenmen de, tittei de bolsa shyndyq bar. Bular bekerden beker aqylsyna bermeidi, demek bir bilgeni bar ǵoi. Burq ete qalǵan ashý sabyrǵa moiynsunýshy ma edi, boiǵa jaiylyp úlgeredi emes pe áp-sátte. «Boijetken, sizdiń kezegińiz kelgen joq. Áli bir saǵat kútesiz». Tabalai kúledi. Kúlkisi qytyǵyma tidi. Bir saǵattan beri otyrǵanda, taǵy bir saǵat kútkeni nesi. Esi durys pa? Sosyn nemenege kúledi? Kúletin nárse me? Tabloǵa qarasam, «669» nómirin kórsetip tur. Meniń qaǵazymda «672». «Nege?» dedim yzǵarlana. «Sol. Sizdiń kezegińizge áli bir saǵat bar». Taǵy da jynǵa tie kúldi. Osy joly boidy jailaǵan ashý, yza, nápsi ataýly júgennen bosap, syrtqa lap ete qaldy. «Bizdi banktyń esigin ómirinde birinshi ret ashyp otyr deisiz be?» Betine mysqyldai qaradym. Alaida, adam tilmen jetkize almaityn ushqyrlyqpen ońbai jeńilgenimdi túsinip te úlgerdim. Ókinish pen uiat qosa jarmasyp, óltirip barady. Tabalaǵan kúlkiniń daýsy kúsheiip, arpalysqan túrli sezimderdiń jynyn qozdyryp shalekeń otyr...
Qazaǵy bar, orysy bar - ainalam tolǵan qarttar. Basym kópshiliginde túr joq. Kádimgi qariialyq kelbet joq. Alpystyń orta shenine, jetpiske kep qalǵan qalalyq qazaq apalardyń qyldai bop julynǵan qop-qońyr qasy, julma-julmasy shyqqan qysqa, suiyq shashy (onyń julmasy shyǵatyn bolsa, nesine qysqartady eken degen oi da qylań beredi), ernindegi túsi tozǵan sarǵylt, álde qyzǵysh boiaýdy kórgende, onsyz da kúzdiń súreńsiz surǵylt kúni jabyrqatqan kóńil sumdyq qulazidy eken.
Qudai qarasqanda, ataidyń kezegi kelip, shliapasyn kóterip, jymiia qoshtasty. «Gollivýdtyq jymiysymnyń» asa óńsizdigine qaramastan, men de jarqyldai bas izedim. Tipti júzim jainap ta ketti.
Qazaǵy bar, orysy bar - ainalam tolǵan qarttar. Basym kópshiliginde túr joq. Kádimgi qariialyq kelbet joq. Alpystyń orta shenine, jetpiske kep qalǵan qalalyq qazaq apalardyń qyldai bop julynǵan qop-qońyr qasy, julma-julmasy shyqqan qysqa, suiyq shashy (onyń julmasy shyǵatyn bolsa, nesine qysqartady eken degen oi da qylań beredi), ernindegi túsi tozǵan sarǵylt, álde qyzǵysh boiaýdy kórgende, onsyz da kúzdiń súreńsiz surǵylt kúni jabyrqatqan kóńil sumdyq qulazidy eken. Oryssha aktsentpen memlekettik tilde ún qatsa tipti jaman. ...Qazaq analarynyń simvoly, hám ajary aq jaýlyqty kóziń shalyp qalsa, birtúrli marqaiyp qalasyń, sholtańdaǵan shalbaryna mán de bermeisiń. Óitkeni anadaidan menmundalaǵan sulý jaýlyq ana meiirimin shashyp turady ainalasyna.
«Sen túsindirmeseń, ómir boiy túsinbei qalatyndai ábden jalpyldadyń ǵoi. Sonyń ornynda qyz bolsa, ómiri óitip jalbaqtamaýshy ediń, á!» Ajary men jaýlyǵy appaq apaǵa súisinip, eljiregen kóńildiń aryny sý sepkendei basyldy da qaldy. Shańqyldaǵan daýys balasyndai balanyń abyroiyn tógýge bel bailaǵandai qoiatyn emes. Ústi-ústine tópelep, baiǵus órimdei qyzdy shyryldatady. «Apai, bilmei jatsa qaitem endi». «Iá, jigitke qalaida jalpyldap qalasyńdar ǵoi!» Kúiip ketken boijetkenniń aqtalǵandaǵysy ǵoi: «Apai, ol menen kishi!» dep shar ete qaldy. «Zamolchi i rabotai!» Júrekke qarsh etkize pyshaq suqqandai, sumdyq jaman kúige tústim.
Jyldar boiy anańyzdan alysta júrgen kezińizdi eske túsirińizshi. Jan balasyna kórsetpesten, oimen anańyzdyń qushaǵynda qusa saǵynyshtyń tizginin jiberip solqyldaisyz ǵoi. Jasqa laiyqty kelbetke ie bolýdyń ózinde talai ǵibrat jatyr eken-aý oilasań. Shyńǵys Aitmatovtyń «Aq kemesindegi» Momyn shal men nemeresiniń tabiǵi bolmystary osy sózimizdi rastaityndai.
Eger de kiim kiisi zamanýi, jasy qyryqtarǵa kep qalǵan kelinshek, iaki kári qyz solqyldaǵan jap-jas sulýdy kópshiliktiń aldynda myna kisidei jerden alyp, jerge salyp jatsa, týra osylai qynjylmas edim. Áieldik osaldyqqa teli salasyń bar-joǵy. Qalalyq qazaq apalardan osyndai qazaqylyqqa jat bir minezdi jii kórip qala berem. Ómirine yzaly ózge jurttyń kempirleriniń kúnshildik ǵadetterin boiǵa sińirgende ne utady eken?! Qynjylǵan oimen ainalama taǵy da kóz jiberdim. Bala kúnnen tanys beineler kózge ottai basyldy. Etek-jeńi olpy-solpy, mol denesine mol kóilek kigen, basyndaǵy shashaqty aq ormalynyń ushy beshpentiniń óńirin japqan aýyldyq áje men eki-úsh qatar alda otyrǵan, aiaǵynda mási-kebisi, ústinde surǵylttaý kelgen jasyl kástómi bar aýyldyq atany kórgende, qaitadan kóńilim shýaqtana bastady. Qyzyq. Sońǵy úsh-tórt jylda ózge turmaq ózime beimálim sezim iekteitin bolypty. Jasyna laiyq kelbeti bar jandardy kórip qalsam, júregimde san túrli kúidiń notalary bir-birine des bermei, onyń qaisysyn basarymdy bilmei, ishtei alasuryp bitem. ...Ashanada tamaqtanyp otyrǵam. Qasyma elýlerdegi áiel jaiǵasty. Tóbesine jinaǵan shashynyń samai, jelke tustary azdap qobyrap qapty. Onysy totyqqan qara tory júziniń sabyrlylyǵyn, áiel zatyna ǵana tán jylylyqty eselep turǵandai. Tústiginiń baǵasy kórsetilgen chekke qaita-qaita kóz qiyǵyn tastap qoiady. Tapqanyn balasynyń aýzyna tosatyn jaýaptylyqtyń qazaqy bir kórinisi de bul. Al kep kóńil kúiim buzylsyn. Jaqsy maǵynasynda. Jyldar boiy anańyzdan alysta júrgen kezińizdi eske túsirińizshi. Jan balasyna kórsetpesten, oimen anańyzdyń qushaǵynda qusa saǵynyshtyń tizginin jiberip solqyldaisyz ǵoi. Jasqa laiyqty kelbetke ie bolýdyń ózinde talai ǵibrat jatyr eken-aý oilasań. Shyńǵys Aitmatovtyń «Aq kemesindegi» Momyn shal men nemeresiniń tabiǵi bolmystary osy sózimizdi rastaityndai.
Aitmatovtyń bul keiipkerlerin jasyq demes edim. Meili, alqash, esersoq, ozbyr kúieý balasy qaiyn atasyn taiaqqa jyǵyp qorlasa da. Qart pen bala shyn musylman, naǵyz qyrǵyz. Musylmandyqty jaily minez, momyndyq dep túsinsek, minekei sonyń kórkem úlgisi. Sonshalyqty kónbistik oqýshynyń ishki álemindegi qatybas aiaýsyzdyqtardyń tońyn eritip, syrtqa sel qyp shyǵarady. Ata men nemerege ortaq aiaýly senimniń páktigi ekiniń birine buiyrmaǵan tazalyqty, shalǵa shal, balaǵa bala túr syilaǵan. Biraq... Qasireti sol biz momyn bolýdan ólerdei qorqamyz. Ishki qorqynysh túrli kompleksti qorǵanýlarǵa boiurdyrady. Qurtaqandai ǵana bes jasar balanyń ózinen bar bolǵany tórt-bes ai kishi qatarlasynyń til almaitynyn aityp «kisimsidi». Áke-sheshesiniń «sen odan úlkensiń, seni tyńdaý kerek» degenin qaǵyp alǵany. Qazir ulttyq tárbieler totaliatrlyq ambitsiiaǵa ainalyp barady. Bári bir-birin jabaiy túrde syilatqysy keledi. Sóitedi de jasqa laiyqsyz, jaraspaityn kekselikke urynady.
...Tabloǵa qarasam, kezegim jaqyndap qalypty. «Ǵasyrdan da uzaq kún» syilaǵan bank kezegine ishtei (osy joly shyn kóńilmen) razylyǵymdy bildirip, terezege bettedim.
