كٶبٸنەسە بۇل سارىنداعى ەڭگٸمە جالعاسىن تابا بەرمەيدٸ. تاستاي قاتقان ەموتسيياسىز جٷزدەردە «ەدەتتەگٸ گٶي-گٶيٸنە باستى» دەگەن سالقىنقاندىلىق تۇرادى. ٸشتەي جاراتپاي دا وتىرۋى ەبدەن مٷمكٸن. ٶز باسىم انىق جاراتپايمىن. يتٸنە دەيٸن پەتەرٸ بار, يتٸنەن ارتىلعان ٷيٸنە باسپاناسىز قازاقتار تاپقانىمىزدى ساناپ بەرەمٸز, سوندا بۇلارعا نە جەتپەيدٸ ەكەن?! نانى مەن سٷتٸن ەكەپ بەرۋگە جارامايتىن, كەرٸ سٷيەگٸن سٷيرەتكٸزٸپ پەتەراقىسىن ٶزٸنە تٶلەتكٸزەتٸن تۋعان بالاسى تاسباۋىر بولسا, جازىقتىنى نەلٸكتەن سىرتتان ٸزدەيدٸ? ودان قالسا ٶزدەرٸنە ەشقانداي قاتىسى بولماسا دا, كٸرٸسپەيتٸن جەرگە كٸرٸسٸپ, جاعالاسىپ جٷرگەندەرٸ. قولىمداعى كەزەگٸمنٸڭ نٶمٸرٸ جازىلعان تٸلدەي قاعازعا تٸمٸسكٸلٸنە كٶز تاستاعان اقباس شالدىڭ بٸردەڭە دەۋگە ۇمسىنعانىن سەزٸپ, بەينە ونى باياعىدان بەرٸ بايقاماعانداي, تاس بوپ وتىرا بەردٸم. جەر بەتٸندەگٸ ادامزاتتان اقىلدى, سونىسىمەن ٶزدەرٸن ٶزگە جۇرتتان ىلعي جوعارى قوياتىن مٸنەزٸنە تاعى دا سالماقشى عوي. قاراپتان قاراپ نەپسٸم ويناپ, اشۋعا ەرٸك بەرە باستادىم. دەگەنمەن دە, تيتتەي دە بولسا شىندىق بار. بۇلار بەكەردەن بەكەر اقىلسىنا بەرمەيدٸ, دەمەك بٸر بٸلگەنٸ بار عوي. بۇرق ەتە قالعان اشۋ سابىرعا مويىنسۇنۋشى ما ەدٸ, بويعا جايىلىپ ٷلگەرەدٸ ەمەس پە ەپ-سەتتە. «بويجەتكەن, سٸزدٸڭ كەزەگٸڭٸز كەلگەن جوق. ەلٸ بٸر ساعات كٷتەسٸز». تابالاي كٷلەدٸ. كٷلكٸسٸ قىتىعىما تيدٸ. بٸر ساعاتتان بەرٸ وتىرعاندا, تاعى بٸر ساعات كٷتكەنٸ نەسٸ. ەسٸ دۇرىس پا? سوسىن نەمەنەگە كٷلەدٸ? كٷلەتٸن نەرسە مە? تابلوعا قاراسام, «669» نٶمٸرٸن كٶرسەتٸپ تۇر. مەنٸڭ قاعازىمدا «672». «نەگە?» دەدٸم ىزعارلانا. «سول. سٸزدٸڭ كەزەگٸڭٸزگە ەلٸ بٸر ساعات بار». تاعى دا جىنعا تيە كٷلدٸ. وسى جولى بويدى جايلاعان اشۋ, ىزا, نەپسٸ اتاۋلى جٷگەننەن بوساپ, سىرتقا لاپ ەتە قالدى. «بٸزدٸ بانكتىڭ ەسٸگٸن ٶمٸرٸندە بٸرٸنشٸ رەت اشىپ وتىر دەيسٸز بە?» بەتٸنە مىسقىلداي قارادىم. الايدا, ادام تٸلمەن جەتكٸزە المايتىن ۇشقىرلىقپەن وڭباي جەڭٸلگەنٸمدٸ تٷسٸنٸپ تە ٷلگەردٸم. ٶكٸنٸش پەن ۇيات قوسا جارماسىپ, ٶلتٸرٸپ بارادى. تابالاعان كٷلكٸنٸڭ داۋسى كٷشەيٸپ, ارپالىسقان تٷرلٸ سەزٸمدەردٸڭ جىنىن قوزدىرىپ شالەكەڭ وتىر...
قازاعى بار, ورىسى بار - اينالام تولعان قارتتار. باسىم كٶپشٸلٸگٸندە تٷر جوق. كەدٸمگٸ قارييالىق كەلبەت جوق. الپىستىڭ ورتا شەنٸنە, جەتپٸسكە كەپ قالعان قالالىق قازاق اپالاردىڭ قىلداي بوپ جۇلىنعان قوپ-قوڭىر قاسى, جۇلما-جۇلماسى شىققان قىسقا, سۇيىق شاشى (ونىڭ جۇلماسى شىعاتىن بولسا, نەسٸنە قىسقارتادى ەكەن دەگەن وي دا قىلاڭ بەرەدٸ), ەرنٸندەگٸ تٷسٸ توزعان سارعىلت, ەلدە قىزعىش بوياۋدى كٶرگەندە, ونسىز دا كٷزدٸڭ سٷرەڭسٸز سۇرعىلت كٷنٸ جابىرقاتقان كٶڭٸل سۇمدىق قۇلازيدى ەكەن.
قۇداي قاراسقاندا, اتايدىڭ كەزەگٸ كەلٸپ, شلياپاسىن كٶتەرٸپ, جىمييا قوشتاستى. «گولليۆۋدتىق جىميىسىمنىڭ» اسا ٶڭسٸزدٸگٸنە قاراماستان, مەن دە جارقىلداي باس يزەدٸم. تٸپتٸ جٷزٸم جايناپ تا كەتتٸ.
قازاعى بار, ورىسى بار - اينالام تولعان قارتتار. باسىم كٶپشٸلٸگٸندە تٷر جوق. كەدٸمگٸ قارييالىق كەلبەت جوق. الپىستىڭ ورتا شەنٸنە, جەتپٸسكە كەپ قالعان قالالىق قازاق اپالاردىڭ قىلداي بوپ جۇلىنعان قوپ-قوڭىر قاسى, جۇلما-جۇلماسى شىققان قىسقا, سۇيىق شاشى (ونىڭ جۇلماسى شىعاتىن بولسا, نەسٸنە قىسقارتادى ەكەن دەگەن وي دا قىلاڭ بەرەدٸ), ەرنٸندەگٸ تٷسٸ توزعان سارعىلت, ەلدە قىزعىش بوياۋدى كٶرگەندە, ونسىز دا كٷزدٸڭ سٷرەڭسٸز سۇرعىلت كٷنٸ جابىرقاتقان كٶڭٸل سۇمدىق قۇلازيدى ەكەن. ورىسشا اكتسەنتپەن مەملەكەتتٸك تٸلدە ٷن قاتسا تٸپتٸ جامان. ...قازاق انالارىنىڭ سيمۆولى, ھەم اجارى اق جاۋلىقتى كٶزٸڭ شالىپ قالسا, بٸرتٷرلٸ مارقايىپ قالاسىڭ, شولتاڭداعان شالبارىنا مەن دە بەرمەيسٸڭ. ٶيتكەنٸ انادايدان مەنمۇندالاعان سۇلۋ جاۋلىق انا مەيٸرٸمٸن شاشىپ تۇرادى اينالاسىنا.
«سەن تٷسٸندٸرمەسەڭ, ٶمٸر بويى تٷسٸنبەي قالاتىنداي ەبدەن جالپىلدادىڭ عوي. سونىڭ ورنىندا قىز بولسا, ٶمٸرٸ ٶيتٸپ جالباقتاماۋشى ەدٸڭ, ە!» اجارى مەن جاۋلىعى اپپاق اپاعا سٷيسٸنٸپ, ەلجٸرەگەن كٶڭٸلدٸڭ ارىنى سۋ سەپكەندەي باسىلدى دا قالدى. شاڭقىلداعان داۋىس بالاسىنداي بالانىڭ ابىرويىن تٶگۋگە بەل بايلاعانداي قوياتىن ەمەس. ٷستٸ-ٷستٸنە تٶپەلەپ, بايعۇس ٶرٸمدەي قىزدى شىرىلداتادى. «اپاي, بٸلمەي جاتسا قايتەم ەندٸ». «يە, جٸگٸتكە قالايدا جالپىلداپ قالاسىڭدار عوي!» كٷيٸپ كەتكەن بويجەتكەننٸڭ اقتالعانداعىسى عوي: «اپاي, ول مەنەن كٸشٸ!» دەپ شار ەتە قالدى. «زامولچي ي رابوتاي!» جٷرەككە قارش ەتكٸزە پىشاق سۇققانداي, سۇمدىق جامان كٷيگە تٷستٸم.
جىلدار بويى اناڭىزدان الىستا جٷرگەن كەزٸڭٸزدٸ ەسكە تٷسٸرٸڭٸزشٸ. جان بالاسىنا كٶرسەتپەستەن, ويمەن اناڭىزدىڭ قۇشاعىندا قۇسا ساعىنىشتىڭ تٸزگٸنٸن جٸبەرٸپ سولقىلدايسىز عوي. جاسقا لايىقتى كەلبەتكە يە بولۋدىڭ ٶزٸندە تالاي عيبرات جاتىر ەكەن-اۋ ويلاساڭ. شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «اق كەمەسٸندەگٸ» مومىن شال مەن نەمەرەسٸنٸڭ تابيعي بولمىستارى وسى سٶزٸمٸزدٸ راستايتىنداي.
ەگەر دە كيٸم كيٸسٸ زامانۋي, جاسى قىرىقتارعا كەپ قالعان كەلٸنشەك, ياكي كەرٸ قىز سولقىلداعان جاپ-جاس سۇلۋدى كٶپشٸلٸكتٸڭ الدىندا مىنا كٸسٸدەي جەردەن الىپ, جەرگە سالىپ جاتسا, تۋرا وسىلاي قىنجىلماس ەدٸم. ەيەلدٸك وسالدىققا تەلي سالاسىڭ بار-جوعى. قالالىق قازاق اپالاردان وسىنداي قازاقىلىققا جات بٸر مٸنەزدٸ جيٸ كٶرٸپ قالا بەرەم. ٶمٸرٸنە ىزالى ٶزگە جۇرتتىڭ كەمپٸرلەرٸنٸڭ كٷنشٸلدٸك عادەتتەرٸن بويعا سٸڭٸرگەندە نە ۇتادى ەكەن?! قىنجىلعان ويمەن اينالاما تاعى دا كٶز جٸبەردٸم. بالا كٷننەن تانىس بەينەلەر كٶزگە وتتاي باسىلدى. ەتەك-جەڭٸ ولپى-سولپى, مول دەنەسٸنە مول كٶيلەك كيگەن, باسىنداعى شاشاقتى اق ورمالىنىڭ ۇشى بەشپەنتٸنٸڭ ٶڭٸرٸن جاپقان اۋىلدىق ەجە مەن ەكٸ-ٷش قاتار الدا وتىرعان, اياعىندا مەسٸ-كەبٸسٸ, ٷستٸندە سۇرعىلتتاۋ كەلگەن جاسىل كەستٶمٸ بار اۋىلدىق اتانى كٶرگەندە, قايتادان كٶڭٸلٸم شۋاقتانا باستادى. قىزىق. سوڭعى ٷش-تٶرت جىلدا ٶزگە تۇرماق ٶزٸمە بەيمەلٸم سەزٸم يەكتەيتٸن بولىپتى. جاسىنا لايىق كەلبەتٸ بار جانداردى كٶرٸپ قالسام, جٷرەگٸمدە سان تٷرلٸ كٷيدٸڭ نوتالارى بٸر-بٸرٸنە دەس بەرمەي, ونىڭ قايسىسىن باسارىمدى بٸلمەي, ٸشتەي الاسۇرىپ بٸتەم. ...اسحانادا تاماقتانىپ وتىرعام. قاسىما ەلۋلەردەگٸ ەيەل جايعاستى. تٶبەسٸنە جيناعان شاشىنىڭ ساماي, جەلكە تۇستارى ازداپ قوبىراپ قاپتى. ونىسى توتىققان قارا تورى جٷزٸنٸڭ سابىرلىلىعىن, ەيەل زاتىنا عانا تەن جىلىلىقتى ەسەلەپ تۇرعانداي. تٷستٸگٸنٸڭ باعاسى كٶرسەتٸلگەن چەككە قايتا-قايتا كٶز قيىعىن تاستاپ قويادى. تاپقانىن بالاسىنىڭ اۋزىنا توساتىن جاۋاپتىلىقتىڭ قازاقى بٸر كٶرٸنٸسٸ دە بۇل. ال كەپ كٶڭٸل كٷيٸم بۇزىلسىن. جاقسى ماعىناسىندا. جىلدار بويى اناڭىزدان الىستا جٷرگەن كەزٸڭٸزدٸ ەسكە تٷسٸرٸڭٸزشٸ. جان بالاسىنا كٶرسەتپەستەن, ويمەن اناڭىزدىڭ قۇشاعىندا قۇسا ساعىنىشتىڭ تٸزگٸنٸن جٸبەرٸپ سولقىلدايسىز عوي. جاسقا لايىقتى كەلبەتكە يە بولۋدىڭ ٶزٸندە تالاي عيبرات جاتىر ەكەن-اۋ ويلاساڭ. شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «اق كەمەسٸندەگٸ» مومىن شال مەن نەمەرەسٸنٸڭ تابيعي بولمىستارى وسى سٶزٸمٸزدٸ راستايتىنداي.
ايتماتوۆتىڭ بۇل كەيٸپكەرلەرٸن جاسىق دەمەس ەدٸم. مەيلٸ, القاش, ەسەرسوق, وزبىر كٷيەۋ بالاسى قايىن اتاسىن تاياققا جىعىپ قورلاسا دا. قارت پەن بالا شىن مۇسىلمان, ناعىز قىرعىز. مۇسىلماندىقتى جايلى مٸنەز, مومىندىق دەپ تٷسٸنسەك, مٸنەكەي سونىڭ كٶركەم ٷلگٸسٸ. سونشالىقتى كٶنبٸستٸك وقۋشىنىڭ ٸشكٸ ەلەمٸندەگٸ قاتىباس اياۋسىزدىقتاردىڭ توڭىن ەرٸتٸپ, سىرتقا سەل قىپ شىعارادى. اتا مەن نەمەرەگە ورتاق اياۋلى سەنٸمنٸڭ پەكتٸگٸ ەكٸنٸڭ بٸرٸنە بۇيىرماعان تازالىقتى, شالعا شال, بالاعا بالا تٷر سىيلاعان. بٸراق... قاسٸرەتٸ سول بٸز مومىن بولۋدان ٶلەردەي قورقامىز. ٸشكٸ قورقىنىش تٷرلٸ كومپلەكستٸ قورعانۋلارعا بويۇردىرادى. قۇرتاقانداي عانا بەس جاسار بالانىڭ ٶزٸنەن بار بولعانى تٶرت-بەس اي كٸشٸ قاتارلاسىنىڭ تٸل المايتىنىن ايتىپ «كٸسٸمسيدٸ». ەكە-شەشەسٸنٸڭ «سەن ودان ٷلكەنسٸڭ, سەنٸ تىڭداۋ كەرەك» دەگەنٸن قاعىپ العانى. قازٸر ۇلتتىق تەربيەلەر توتالياترلىق امبيتسيياعا اينالىپ بارادى. بەرٸ بٸر-بٸرٸن جابايى تٷردە سىيلاتقىسى كەلەدٸ. سٶيتەدٸ دە جاسقا لايىقسىز, جاراسپايتىن كەكسەلٸككە ۇرىنادى.
...تابلوعا قاراسام, كەزەگٸم جاقىنداپ قالىپتى. «عاسىردان دا ۇزاق كٷن» سىيلاعان بانك كەزەگٸنە ٸشتەي (وسى جولى شىن كٶڭٸلمەن) رازىلىعىمدى بٸلدٸرٸپ, تەرەزەگە بەتتەدٸم.
