Mundai jerde mindetti túrde jergilikti halyqpen ózge ulttardyń arasynda kikiljiń, teketirester bolyp turady. Aitalyq, buǵan deiin bolǵan, qazaqpen tájik, qazaqpen sheshen, qazaqpen kúrd, qazaqpen uiǵyr arasyndaǵy dúrbeleńderdi eske alsaqta jetkilikti.
Qaitpek kerek? Demek, mundai anklavtardy bólshektep, ondaǵy turǵyndardy – diasporalardy qazaqy aýyldarǵa az-azdan ornalastyrý kerek. Bir sózben aitqanda qazaqy ortaǵa sińirý, jutyldyrǵan jón. Osylaisha ǵana ultaralyq qaqtyǵystardyń aldyn alýǵa bolady.
Bul másele jóninde bilik jaqsylap oilanýy tiis. Buǵan deiin qazaqpen jaǵalasyp qalǵan kúrddiń de, uiǵyrdyń da, dúngenniń de artynda tirep turǵan memleketi joq.
Ágáráki, Túrkistan oblysynda qazaqpen ózbek Masanshydaǵy talai adamnyń ólimine alyp kelgen jaǵdaidy bastan ótkeretin bolsa ne bolmaq?
Ol jerde turyp jatqan ózbektiń artynda Ózbekstan tur.
Demek Qazaqstanmen Ózbekstan arasyna syna qaǵylady. Arazdasady, jaýlasady. Bul kerek pe? Joq.
Demek, resmi Nur-Sultan elimizdegi ultaralyq saiasatty qaita ekshep, bezbenge salyp, ózgerister jasaýǵa tiis. Óitkeni Masanshyda bolǵan sońǵy oqiǵa sony qajet etedi.
Taǵy bir eskeretin másele, ol – Qazaqstan halqy assambleiasy elimizdegi ultpen ult arasyndaǵy dostyqty, yntymaqty, birlikti nege qamtamassyz etýge qaýqarsyz.
Sonda bul assambleianyń missiiasy ne? Ár ultqa án aitqyzyp, bi biletip, dastarhan jaidyrtyp, baiqaýlar uiymdastyrǵannan basqa sharýasy joq pa? Ultaralyq dúmpýlerdi retteýge qulyqsyz bolsa, onda qajeti qansha? Ne úshin ustap otyrmyz? Bulda oilanatyn másele.
Degenmen elimizdegi osyndai ara-tura bolyp turatyn ultaralyq qaqtyǵystardyń negizgi ózegi qaida jatyr? Menińshe, qazaqty biliktiń ózi moiyndamaidy, mensinbeidi, teperish kórsetedi. Bilik óz ana tilinde sóilemeidi. Qazaq tili olar úshin ekinshi sorttaǵy til.
Al muny kórgen ózge ult ne istemeidi. Balaqtaǵy bit basqa shyqtynyń kere bolady.
Qazaqty kókireginen iteredi. Óktemdik jasaidy. Olardyń oiynda: «bizge ne isteisińder, qoldaryńnan ne keledi? Biliktiń ózi senderdi adam qurly kórmei turǵanda» degen astamshyldyq piǵyl turady. Jáne solai bolyp ta jatyr. Mundaida atam qazaq «jaman úidi qonaǵy bileidi» deidi. Al qazaqty mundai músápir kúiinen aryltý úshin bilik ne isteýi kerek?
Birinshi, «biz kóp ultty memleketpiz» degen áńgimeni toqtatý. Qazaqstanda bir ǵana ult bar, ol qazaq degenge basymdyq berý. Kemsitýge jol bermeý. Qazaq tiliniń mártebesin kóterý. Ony bilý úshin qajet bolsa, tizege sala otyryp, mindetteý.
Ekinshi, ár ultqa jeke-jeke mektep, teatr ashyp berip, «tilińdi, dinińdi, mádenietińdi, umytpa, órkendet» dep, olardy kókirekten iterip, qazaqtan alystatý saiasatyn doǵarý qajet. Óitkeni óz tilinde mektebi, teatry, mádeni oshaqtary bar ult, qazaqtyń qoltyǵyna kirip, tonnyń ishki baýyndai aralasyp ketpeidi. Ortada bir býfer turady.
Úshinshi, bir mektep (qazaq mektebi), bir til (qazaq tili) jáne «Bir ǵana qazaq» baǵdarlamasyn memlekettik deńgeide júzege asyrý. Bul degenimiz, ózge tildegi mektepterdi qysqartyp, túptiń-túbinde elimizde turatyn barlyq ulttyń balasyn bir mektepte iaǵni qazaq mektebinde oqytý.
Qazaq mektebinde oqyǵan bala, bir tildi iaǵni qazaqy tildi bolyp shyǵady. Al qazaq mektebinde oqyp, qazaq tilinde sóilep, mádenietin, tarihyn, salt-dástúrin bilip ósken ózge ulttyń balasy eshbir májbúrleýsiz qazaqy ortaǵa sińip, tonnyń ishki baýyndai aralasyp ketedi.
Osylaisha biz ózge ultardy sińirip, «bir qazaq» ultyn jasai almaqpyz. Egerde osyǵan qol jetkizsek, el ishinde eshqandai ultaralyq qaqtyǵystarǵa jol bermeitinimiz belgili.
Alaida, táýelsizdik alǵannan búginge deiin júrgizip kelgen, jalǵan «internatsionalistik», «toleranttyq», ózge ultardy «álpeshtep», óz ultymyzdy tómendetip kelgen jaltaq saiasatty júrgize beretin bolsaq, túbi ońbaimyz.
Demek búgingi bilik, Masanshydaǵydai qan tógiletin qaqtyǵystardyń aldyn alamyz dese, ishki ultaralyq saiasatty qaita qarap, túbegeili ózgerister jasaýy kerek.
Azamathan ÁMIRTAI, «Baitaq-Bolashaq» ekologiialyq aliansynyń tóraǵasy, Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń múshesi.
